Te'vîlü Müşkili'l-Kur'ân

Te'vîlü Müşkili'l-Kur'ân'a Takdim. Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn. Salât ve selâm, efendimiz ve nebimiz Muhammed (s.a.v.)'e, onun temiz ve pâk âline ve seçkin kıymetli sahabelerine (r.a.) olsun. Ve ba'd, Allah Teâlâ buyuruyor ki: "Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir; salih ameller işleyen müminlere, kendileri için büyük bir ecir olduğunu müjdeler." [İsrâ: 9] Yine Allah Teâlâ buyuruyor: "Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyler indiriyoruz. Zalimlerin ise ancak ziyanını arttırır." [İsrâ: 82] Yine Allah Teâlâ buyuruyor: "De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine destekçi olsalar dahi onun benzerini getiremezler." [İsrâ: 88] Yine Allah Teâlâ buyuruyor: "Andolsun biz Kur'an'ı öğüt almak için kolaylaştırdık. Var mı öğüt alan?" [Kamer: 17, 22, 32, 40] Kur'an-ı Kerîm'in İslâm ve müslümanlar hususunda en büyük ehemmiyeti vardır. O, şeriatlarında onların rehberidir; Arap belâgatı usûllerinde kendisinden aydınlanılan bir menardır. Hatta ruhî ve ahlâkî felsefelerini devşirdikleri saf bir kaynaktır. Kısacası, hayatta, muâmelâtta ve hayatın muhtelif tezâhürlerinde onlara yön verendir. Dolayısıyla Kur'an-ı Kerîm'in kadimden beri müslümanların ilgi odağı olmasına şaşırmamalıdır. Onun ahkâmı, tefsiri, belâgatı, dili ve i'râbı hakkında türlü türlü eserler ardı ardına telif edilmiştir. Hattâ İslâm kültüründe Kur'an-ı Kerîm etrafında ve onun bayrağı altında pek çok ilim ve sanat dalları gelişmiştir. Bu kitap, İmam Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî'nin (ö. 276/889) "Te'vîlü Müşkili'l-Kur'ân" adlı eseridir. Bu kitap, türünde eşsizdir ve ilk kitaplardan sayılır.

Ki Müşkilü’l-Kur’ân’ı incelemiştir. İbn Kuteybe şöyle der: «Mülhidler Allah’ın kitabına ta‘n ile itiraz etmişler, onun hakkında boş ve mâlâyâni söz söylemişler, onun müteşâbih olanına fitne arayışı ve te’vil peşinde koşarak tâbi olmuşlar; bunu kör anlayışlar, hasta bakışlar ve bozuk bir nazarla yapmışlardır. Kelâmı yerlerinden tahrif etmişler, yollarından saptırmışlar, ardından onun hakkında tenâkuz, lafızda muhâllik, nazımda fesad ve ihtilâf hükmü vermişler; bu hususta öyle illetler ileri sürmüşlerdir ki bunlar zayıf ve tecrübesiz olanı, genç ve toy olanı belki meylettirebilir; kalplerde şüphelerle itiraz etmiş, sinelerde şekk u şüphe uyandırmışlardır… Ben de Allah’ın kitabını müdafaa etmeyi, onun arkasından nûrânî deliller ve apaçık burhanlar atmak suretiyle savunmayı, insanların üzerine giydirdikleri şeyi onlardan açığa çıkarmayı arzu ettim. İşte bu kitabı, Müşkilü’l-Kur’ân’ın te’vilini câmî olarak telif ettim; bunu tefsirden, şerh ve izahta ziyade ile istinbat ederek, içinde Arap dillerine vâkıf bir imam için söz bulunduğunu bildiğim şeyi taşıyarak, inatçıya mecâzın yerini ve imkân yolunu göstermek üzere; onda re’y ile hükmetmeksizin veya te’vil ile kazâ etmeksizin yaptım. Tefsirin aslına sahip olana isnâd ile nass etmek bana câiz olmadı; çünkü onların vahyiyle iktifâ etmedim, hatta onu keşfettim; onların imâlarına dahi, hatta onu açıkladım; lafızlarda ziyade ve noksan yaptım, takdim ve tehir ettim, buna dair misaller ve şekiller verdim, tâ ki dinleyiciler onu anlamada eşit olsun.» Bu kitaptaki çalışmamıza gelince: Birincisi: Müellif hakkında vâfi bir hal tercümesi hazırlamak. İkincisi: Metni matbu hatalardan temizleme hususunda gücümüz nisbetinde gayret göstermek. Üçüncüsü: Kitabın haşiyelerinde metninde bulunan garip veya anlaşılması güç dil unsurlarını, meşhur lügat kitaplarına dayanarak şerhetmek. Dördüncüsü: Haşiyelerde bütün a‘lâm [şahsiyetler] hakkında kaynaklarını da zikrederek vâfi tarifler yapmak; bu hususta ihmâl ettiklerimiz ya meşhur ve mâlum olup hakkında fazla söze gerek görmediğimiz, ya da mevcut kaynak ve referanslarımızda kendilerine ulaşamadıklarımızdır. Buna da işaret ettik. Beşincisi: Bütün nebevî hadisleri ve âsârı vâfi bir tahric ile tahric etmek; hadis metnini muteber hadis kitaplarına dayanarak zabtetmek. Altıncısı: Bütün şiir şâhidlerini asıl kaynaklarından tahric etmek.