Meânî'l-Kur'ân (ez-Zeccâc)

Kitap: Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbuhû Müellif: İbrâhim b. es-Serî b. Sehl, Ebû İshâk ez-Zeccâc (ö. 311/923) Tahkik: Abdülcelîl Abduh Şelebî Yayınevi: Âlemü’l-Kütüb, Beyrut Baskı: Birinci Baskı, 1408 h. / 1988 m. Cilt Sayısı: 5 Şâmile’ye Hazırlayan: Ebû İbrahim Hassânîn [Kitap numaralandırması matbu nüshayla uyumludur] Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.

Bismillâhirrahmânirrahîm. [Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbuhû] Müellif: İbrâhim b. es-Serî b. Sehl, Ebû İshâk ez-Zeccâc (ö. 311 H) Nâşir: Âlemü’l-Kütüb - Beyrut Tab‘ı: Birinci Baskı, 1408 H - 1988 Cild Adedi: 5 Eseri el-Şâmile’ye hazırlayan: Ebû İbrâhim Hassânîn [Metin numaralandırması basılı nüshaya uygundur ve tefsir karşılaştırma hizmeti kapsamındadır] Önemli ve zarurî uyarılar: Birincisi: Kitaba dair medihleri, faydaları ve nâdir bulunan hususiyetleri saymakla bitmez. Ancak kendisine iki husus yöneltilebilir: Birincisi: Bazı İsrâiliyyât’ı ne tasvip ne de inkâr ederek zikretmesidir. İkincisi: Mütevatir kıraatlerden bazısını tenkit etmesi ve aralarında tercih yapmasıdır. Bu hususta İmam Taberî ve Zemahşerî gibi bazı müfessirlerle aynı yolu izlemiştir. İkincisi: Kitabın tahkiki ve basımıyla ilgili olarak, utandırıcı ve benim gönlümü daraltan bazı durumlar tespit ettim. Bunlar beni, bu kitabın tahkik edilip bu kötü şekilde yayımlanmasının, bu büyük eserin heybeti ve değeriyle bağdaşmayan ticari bir iş olduğuna hükmetmeye sevk etmektedir. Allah, bizi de kitabın muhakkikini de neşrini üstlenen yayınevi erbabını da bağışlasın. Ancak Allâh’a, bu kırığı –muktedir olduğum ölçüde– onarma fırsatı verdiği için hamd ediyorum. Bu sorunlar şunlardan ibarettir: 1. Mushaf âyetlerinde tashif ve hatalar; birçok yerde harekelemenin doğru olmaması. 2. Bazı âyetlerin tefsirinin yanlış yere konulması. 3. Farklı kıraatler arasındaki karşılaştırmada harekelerin göz ardı edilmesi. Hatta bazen harekeler ters çevrilmekte, bu da okuyucunun işini zorlaştırmaktadır. Bu da benim mesaimi iki kat artırmıştır. 4. Şiir beyitlerinde sayılamayacak kadar hata. 5. Yazmada müphem olan onlarca kelimeyi muhakkik olduğu gibi nakletmiş, düzeltme gereği duymamış; bunları düzeltmek veya doğrusunu tespit etmek için dil, tefsir ve kıraat kitaplarına bakma zahmetine dahi katlanmamıştır. Hatta hayret vericidir ki kendi anlayışına göre dipnotlarında bunları yorumlamaya çalışmıştır. Buna sadece bir örnek vereceğim: Allah Teâlâ’nın Necm Sûresi’ndeki şu kavli: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} (15) ayeti bir rivayette {عِنْدَهَا جَنَّهُ الْمَأْوَى} şeklinde –he ile– okunmuştur. Kitabın metni bu şekilde sona ermektedir. Kastedilen, {جَنَّهُ} (geçmiş zaman fiili, yani “me’vâ onu örttü”) anlamındadır. Fakat muhakkik bunu {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} şeklinde yazmış ve dipnotunda “yani el-mehvâ” diyerek açıklamıştır. Siz hiç “cennetü’l-mehvâ” diye bir şey duydunuz mu? 6. Allah Teâlâ bize, tüm bunları –ister Lisânü’l-Arab’dan isterse tefsirlerden, özellikle de İbnü’l-Cevzî’nin Zâdü’l-Mesîr adlı eserinden– düzeltme imkânı verdi. Zira İbnü’l-Cevzî, Zeccâc’tan –Allah ikisine de rahmet etsin– çokça nakilde bulunmuştur. 7. Kitabı, Allâme Semîn el-Halebî’nin izah edici dipnotlarıyla süsledim. Bu, bu kıymetli eserin nurlarına eklenmiş bir ışıktır. 8. Bazı müşkil âyetlerle ilgili olarak müfessirlerin –İmam Fahruddîn er-Râzî ile İmam Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekir er-Râzî gibi– bazı açıklamalarını ekledim. Mesela: Allah Teâlâ’nın: {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ} kavli ile yine Allah Teâlâ’nın cennet ve cehennem ehli hakkında: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} kavli gibi. 9. Kitapta zikredilen İsrâiliyyât’a –az da olsa– gerekli cevaplar verilmiştir. 10. Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemîn. Zeccâc’ın “Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbuhû” adlı eserinin yazmasından Nâs Sûresi’nin yazımı tamamlanmıştır. Allah, kerim kardeşimiz Mahmûd eş-Şuveyhî’yi hayırla mükâfatlandırsın. Zira bizi, Doktor Hâtim Sâlih ed-Dâmin’in –Allah ecrini versin– Zeccâc’ın Nâs Sûresi tefsirini ihtiva eden bir nüshayı konu alan araştırmasına yönlendirdi. 11. Elhamdülillah ki O’nun nimetiyle salih ameller tamamlanır. Kitap şu anda tatmin edici bir şekilde yayımlanmıştır. Kim bir hata bulursa lütfen düzeltsin ve bilsin ki, Kur’ân’dan başka hiçbir kitap kusursuzlukla vasıflanmamıştır. * * * Allah’tan bu ameli, O’nun kerim yüzüne halis kılmasını niyaz ederim.