en-Nâsih ve'l-Mensûh (Kutâde b. Diâme es-Sedûsî)

Bismillâhirrahmânirrahîm. Mukaddime. Bu, nâsih ve mensûh hakkında bir kitaptır. Bu, hicrî on beşinci asrın gelişi münasebetiyle neşre hazırladığımız beş kitaptan biridir. Bu kitap, Katâde b. Di'âme es-Sedûsî'den rivayet edilmiştir ve nâsih ve mensûh hakkında bize ulaşan en eski kitaptır. Müellif ve kitap hakkında konuşmadan önce, bu kitaba mukaddime mesabesinde olacak bölümler zikretmemiz gerekmektedir; zira kitap bundan yoksundur. Bu mukaddime şunları ihtiva eder: Evvelâ: Nesih'in lügat ve ıstılahtaki mânası. Nesih, Arap kelâmında üç vecih üzere gelir: Birincisi, Arapların 'nesehtü'l-kitâbe, izâ nakaltü' sözünden alınmış olmasıdır.

Birincisi: Bir kitabın başka bir kitaba nakledilmesidir. Bu durumda nakledilen şey, kendisinden nakil yapılan aslı değiştirmez; aksine onun bir benzeri, yani ikinci bir nüshası hâline gelir. Bu tür nesih, araştırma konumuz olan nesih kapsamına girmez. İkincisi: Arapların “güneş gölgeyi neshetti” (yani onu giderip yerine geçti) sözünden alınmıştır. İşte bu mâna, Kur’an’ın nâsih ve mensûhu konusunun kapsamına giren anlamdır. Üçüncüsü: Arapların “rüzgâr (çöldeki) izleri silip tamamen yok etti / neshetti” (izâle min ğayri ıvaz) (yani onları tamamen giderip yerine hiçbir şey bırakmadı ve rüzgâr, izlerin yerine geçmedi) sözünden alınmıştır. İşte “nesih” kelimesinin lügatteki anlamı budur. Istılahtaki nesih ise, sonradan gelen bir şer‘î delil ile şer‘î hükmün kaldırılmasıdır. Kaldırılan hükme “mensûh”, kaldıran delile “nâsih”, kaldırma işlemine de “nesih” denir. Buna göre nesih işlemi, daha önce sabit olan hükmü ifade eden bir mensûhu ve daha sonra gelen delili ifade eden bir nâsihi gerektirir [1]. İkinci olarak: Nesih nerede vâki olur? Nesih ancak emir ve nehiyde vâki olur, haber lafzıyla gelmiş olsa bile. Taleb mânası taşımayan haber (bildirim) ise –va‘d ve va‘îd gibi– nesih kapsamına girmez. [1] Nesih kavramının mânası hakkında bkz. Mekâyîsü’l-Luga, 5/424; el-Îdâh li-Nâsihi’l-Kur’ân ve Mensûhihî, s. 41; el-Müfredât (Râgıb), s. 511; el-İ‘tibâr (el-Hâzimî), s. 5; el-Lisân ve et-Tâc (n-s-h maddesi).