et-Teysîr fi'l-Kırââti's-Seb‘, Doktor Halef Hammûd Sâlim eş-Şağdelî, Birinci Baskı, 1436 hicrî - 2015.
التيسير في القراءات السبع د خلف حمود سالم الشغدلي الطبعة الأولى١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥
Dâru'l-Endelüs Yayın ve Dağıtım, 1435 h. Yayın kataloglama bilgisi: Kral Fehd Milli Kütüphanesi. eş-Şağdelî, Halef Hammûd. et-Teysîr fi'l-Kırââti's-Seb'a. / Halef Hammûd eş-Şağdelî. – Baskı .. – Hâil, 1435 h. 622 s.; 17×24 cm. ISBN: 978-603-8130-20-9. 1. Kur'an – Kıraat ve Tecvit. I. Başlık. Dewey 228,1 … 3626/1435. Depozit numarası: 3626/1435. ISBN: 978-603-8130-20-9. Birinci Baskı, 1436 h. – 2015 m. Tüm basım hakları yayınevine aittir. Kitabın veya herhangi bir bölümünün, fotoğraflama veya depolama dâhil olmak üzere, herhangi bir yöntemle çoğaltılması, yayınevinin yazılı izni olmaksızın yasaktır. Kitabın sanat yönetimi ve kapak tasarımı Hâil'deki Dâru'l-Endelüs Yayın ve Dağıtım tarafından yapılmıştır.
دار الأندلس للنشر والتوزيع، ١٤٣٥ هـفهرسة مكتبة الملك فهد الوطنية أثناء النشرالشغدلي ، خلف حمودالتيسير في القراءات السبع. / خلف حمود الشغدلي -ط .. -حائل ١٤٣٥ هـ٦٢٢ ص؛ ١٧×٢٤ سمردمك: ٩ - ٢٠ - ٨١٣٠ - ٦٠٣ - ٩٧٨ ١ - القرآن- القراءات والتجويد أ. العنوانديوي ٢٢٨،١ … ٣٦٢٦/ ١٤٣٥ رقم الإيداع: ٣٦٢٦/ ١٤٣٥ردمك: ٩ - ٢٠ - ٨١٣٠ - ٦٠٣ - ٩٧٨الطبعة الأولى١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥ مجميع حقوق الطبع محفوظة للناشرلايجوز استنساخ الكتاب أو أي جزء منه بأي طريقة كانت سواء بالتصويرأو بالتخزين إلا بإذن خطي من الناشر تم الإخراج الفني للكتاب وتصميم الغلافبدار الأندلس للنشر والتوزيع بحائل
Önsöz: Prof. Dr. Ali b. Abdurrahman el-Huzeyfî
Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, nebîlerin efendisi nebîmiz Muhammed (s.a.v.)'e, onun âline ve ashâbının tamamına olsun. Emmâ ba'd.
İmam Ebû Amr ed-Dânî'nin "et-Teysîr fi'l-Kırââti's-Seb'" adlı eseri, oldukça faydalı, mühim kitaplardan olup kırâat usûlünün temel kaynaklarındandır. Kırâat âlimleri onu ezber ve dirayet yönüyle itina ile ele almışlardır. Bu eserin tahkiki, Kur'an-ı Kerim'in neşredilmesinin en önemli yollarındandır; metninin vesîkalandırılması büyük bir iştir ki, Kur'an-ı Kerim ehli bundan sevinç duyar.
İşte bu faydalı kitabın tahkikini kardeşimiz Dr. Halef b. Hammûd eş-Şağdelî üstlenmiş, yüksek lisans aşamasında ben onun tahkikini denetlemişimdir. Bu hususta takdire şayan bir gayret sarfetmiş, eser bu hâliyle ortaya çıkmıştır. Allah'tan bununla Müslümanları faydalandırmasını niyaz ederim.
Allah Teâlâ, kulu ve rasûlü Muhammed (s.a.v.)'e, âline ve ashâbına salât, bereket ve selâm eylesin.
تقديم الأستاذ الدكتور الشيخ/ علي بن عبد الرحمن الحذيفيالحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على سيد المرسلين نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين، أما بعد.فإن كتاب "التيسير في القراءات السبع" للإمام أبي عمرو الداني من الكتب الهامة كثيرة النفع، ومن أصول القراءات، واعتنى به علماء القراءات حفظا ودراية، وتحقيقُهُ من أهم طرق نشر القرآن الكريم، وتوثيق نصه عمل جليلٌ؛ يفرح به أهل القرآن الكريم.وقد قام بتحقيق هذا الكتاب النافع أخونا الدكتور الشيخ/ خلف بن حمود الشغدلي، وأشرفتُ على تحقيقه في مرحلة الماجستير، وبذل في ذلك جهدا مشكورا، فخرج بهذه الصورة، وأسأل الله أن ينفع به المسلمين.وصلى الله وبارك وسلم على عبده ورسوله محمد وعلى آله وصحبه.
Âlim Şeyh Abdürrâfi‘ b. Rıdvân eş-Şerkâvî'nin takdimi: Elhamdülillâh, kuluna Kitab'ı indiren ve onda herhangi bir eğrilik kılmayan Allah'a hamdolsun. Salât ve selâm, 'Sizin hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir' buyuran Nebîmiz Muhammed (s.a.v.)'e, onun âline ve Ashâbına olsun ki onlar Kur'an-ı Kerîm'i, onun (s.a.v.) ağzından işittikleri gibi naklettiler, hakkıyla tilâvet ettiler ve onunla amel ettiler. 'İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerdir.' Emmâ ba‘d: Allah (c.c.), İslâm'ın ilk dönemlerinde, Nebî (s.a.v.) zamanında ve sahâbe (r.anhum), tâbiîn ve tebe-i tâbiînin bulunduğu selef-i sâlihînin yanında Kur'an-ı Kerîm kıraatinin, ihtimam ve itinanın en büyük payına sahip olmasını diledi. Zira onların dînî ilimlerden ilk öğrendikleri şey, Kur'an-ı Kerîm'i ezberlemek ve okumaktı. Onu hakkıyla tilâvet ettiler, sûrelerini ve âyetlerini anladılar, onun ameli ve kelimeleriyle fıkıh sahibi oldular, bu kırâatleri nakletmede doğruluk ve emaneti gözettiler, onları kendilerinden sonrakilere nasıl aldılarsa öylece edâ ettiler; nihayet bu kırâatler, hiçbir tahrifin bulaşmadığı, her türlü sahtelikten uzak bir şekilde bize ulaştı. Bu, Yüce Allah'ın: 'Muhakkak ki Zikr'i biz indirdik ve onu muhakkak koruyucular biziz' kavl-i kerîminin gerçekleşmesidir. Kırâat kitaplarının en eskilerinden ve en önemlilerinden olan, Dâniye'de Şevval dört yüz kırk dört senesinde vefat eden İmâm Ebû Amr Sümân b. Saîd ed-Dânî'nin 'et-Teysîr fi'l-Kırââti's-Seb‘' adlı eseri, İmâm el-Kâsım b. Fîrreh b. Halef b. Ahmed eş-Şâtıbî tarafından ilgi görmüş, ezberlenmiş ve şöyle demiştir: 'Onu ezberden yüzüne karşı arzettim ve içindekileri Endülüs'te İbn Hüzeyl'e okudum.' İşte bu, Allah (sübhânehû ve teâlâ) İmâm eş-Şâtıbî'yi muvaffak kılmış ve ona, 'Hırzü'l-Emânî ve Veçhü't-Tehânî' adlı, yedi kırâati konu alan ve eş-Şâtıbiyye diye bilinen kasidesinde et-Teysîr kitabının ihtiva ettiği şeyleri nazmetme hususunda yardım etmiştir. Ve bu kasidenin beyitleri ulaşmıştır.
تقديم العلامة الشيخ/ عبد الرافع بن رضوان الشرقاويالحمد لله الذي أنزل على عبده الكتاب ولم يجعل له عوجا، والصلاة والسلام على نبينا محمد القائل: "خيركم من تعلم القرآن وعلمه"، وعلى آله وصحبه الذين نقلوا القرآن الكريم كما سمعوه من فيه صلى الله عليه وسلم، وتلوه حق تلاوته، وعملوا بما فيه، (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)، أما بعدفقد شاء الله - جلَّ وعلا- أن يكون لقراءة القرآن الكريم النصيب الأوفر من العناية والرعاية لدى سلفنا الصالح في صدر الإسلام زمن النبي صلى الله عليه وسلم والصحابة رضي الله عنهم والتابعين وتابعيهم، حيث إن أول ما تعلموه من علوم الدين كان حفظ القرآن الكريم وقراءته، فقد تلوه حق التلاوة، وتفهّموا سُوره وآياته، وتفقهوا بعمله وكلماته، وتحرَّوا الدقة والأمانة في نقل هذه القراءات القرآنية، وأدّوها كما تحملوها إلى مَن بعدهم إلى أن وصلت إلينا سالمة من كل زيف، لم يتطرق إليها أدنى شيء من التحريف، تحقيقا لقول الله تعالى: (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ).ولما كان كتاب "التيسير في القراءات السبع للإمام أبي عمرو ثمان بن سعيد الداني المتوفي بدانية في شوال سنة أربع وأربعين وأربعمائة، من أقدم كتب القراءات وأهمها، فإن الإمام القاسم بن فيرّه بن خلف بن أحمد الشاطبي اهتم به، وحفِظه، وقال: عرضته حفظا عن ظهر قلب، وتلوت ما فيه على ابن هذيل بالأندلس.هذا، وقد وفق الله سبحانه وتعالى الإمام الشاطبي وأعانه على نظم ما اشتمل عليه كتاب التيسير في قصيدته المسماة "حرز الأماني ووجه التهاني" في القراءات السبع، المعروفة بالشاطبية، والتي بلغت أبياتها
Bin yüz yetmiş üç beyit. Teysîr kitabı bu kaside sebebiyle meşhur oldu ve kokusu dünyanın dört bir yanına yayıldı. Allah imamlarımıza geniş rahmet eylesin. İmam Şâtıbî'nin duasıyla dua ediyorum: “Allah, bizim adımıza o imamları hayırlarla mükâfatlandırsın ki, onlar bize Kur'an'ı tatlı ve akıcı olarak naklettiler.” Bu alanda yazmaya muvaffak kılınanlardan biri de Doktor Halef b. Hammûd eş-Şağdelî'dir. Kendisi, İmam Dânî'nin “et-Teysîr fi'l-Kırââti's-Seb‘” adlı eserini ilmî bir tahkikle neşretmiştir. Bu tahkikte takdire şayan bir gayret sarfetmiş, yapısını açıklamış, kitabında titizliğe riayet etmiş, üslûp sağlamlığı ve ifade tatlılığı içinde hareket etmiştir. Allah Sübhânehû ve Teâlâ'dan bu kitap vesilesiyle fayda hasıl etmesini, müellifine ecri bol kılmasını, muhakkiki Kur'ân-ı Kerîm ve ehlinden hayırlı mükâfat ile mükâfatlandırmasını dilerim. Keza kudreti yüce olan O'ndan, bu eserle Kur'ânî araştırmalar talebelerini ve mütevâtir kıraatleriyle meşgul olanları faydalandırmasını ve bu çalışmayı kerîm vechinin ihlasına has kılmasını dilerim. Allah herkesi aziz kitabının hizmetine ve onunla amel etmeye muvaffak kılsın. Zira O, muvaffak kılan ve doğru yola hidayet edendir. Allah, Peygamberimiz Muhammed'e, âline ve ashâbının tamamına salât ve selâm eylesin. Medîne-i Münevvere, 15 Cemâziyelâhir 1435 H.
ثلاثة وسبعين ومائة وألف بيت، واشتهر كتاب التيسير بسبب هذه القصيدة، وعم عطره أرجاء الدنيا.رحم الله أئمتنا رحمة واسعة، وأدعوا بما دعا به الإمام الشاطبي حيث قال:جزى الله بالخيرات عنا أئمةً … لنا نقلوا القرآن عذبا وسلسلاوكان ممن وفقهم الله للكتابة في هذا المجال الأخ الدكتور/ خلف بن حمود الشغدلي، فقد قام بتحقيق كتاب "التيسير في القراءات السبع" للإمام الداني تحقيقا علميا، بذل فيه جهدا مشكورا، فقد وضّح تراكيبه، وتوخَّى الدقة في كتابه، في رصانة أسلوب، وعذوبة تعبير.أسأل الله سبحانه وتعالى أن يحقق بهذا الكتاب النفع، ويجزل لمؤلفه الأجر، وأن يجزي المحقق عن القرآن الكريم وأهله خير الجزاء.كما وأسأله -جلت قدرته- أن ينفع به طلاب الدراسات القرآنية، والمشتغلين بقراءاته المتواترة، وأن يجعل هذا العمل خالصا لوجهه الكريم.وفَّق الله الجميع لخدمة كتابه العزيز، والعمل بما فيه، فهو الموفق والهادي إلى سواء السبيل، وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.المدينة المنورة في ١٥/ ٦/١٤٣٥ هـ
Müellif nüshalarından seçkiler: (ظ) = Zâhiriyye; (ت) = Teymûriyye; (أ) … = Küveyt Evkaf Kütüphanesi nüshası; (ب) = Ezheriyye; (ج) = Irâkiyye.
نماذج من المخطوطات ظ = الظاهرية.ت = التيمورية.أ … = نسخة مكتبة الأوقاف - الكويت.ب = الأزهرية.ج = العراقية.
Usûl bölümünde, (Bâbu'l-İzhâr ve'l-İdgâm li'l-Hurûfi's-Sevâkin) başlığı altında {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} (1) âyetini zikredip “fâiz cealnâ” (2) şeklinde tespitte bulunmuştur. Yine, zâid yâların fethi ve iskânı konusundaki mezheplerin zikredildiği bâbda, atıf ve resim hususunda hata etmiş; şöyle ki: “el-Mü’minûn” sûresinde (Rabbî Allâh) ve (Kad câenî el-beyyinât) (3) ifadelerini kullanmıştır. Hâlbuki doğrusu, “el-Mü’min” (yani Gâfir sûresi)nde {كَذِبُهُ اللَّهُ} ve {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ} şeklindedir. Ayrıca meşhur bazı şahısların isimlerinde hata etmiş; İbn Kesîr’in ricâlinde (4) Zeyd b. Sâbit (r.a.)’in ismini “Übeyy b. Sâbit” olarak yazmıştır. Kitabı, âyet ve hadislerin tahriciyle hizmetlendirmemiş, ne ta‘lik ne de tercüme işi yapmıştır. Beni bu eseri tahkike sevk eden sebeplerden biri, İmam ed-Dânî (rh.a.)’in kıraat ilmindeki çabalarını tesbit etme arzumdur. Diğeri ise, İslâmî mirasımızın gücümüz nisbetinde lâyık bir şekilde ortaya çıkarılmasına katkıda bulunmaktır. Nitekim Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} (5). Ayrıca şöyle de buyurmuştur: (1) el-Bakara Sûresi: 125. (2) Bk. matbû‘ s. 42. (3) Bk. matbû‘ s. 59. (4) Bk. matbû‘ s. 20. (5) et-Tegābün Sûresi: 16.
الأصول، وهي: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} (١)، في (باب الإظهار والإدغام للحروف السواكن) فأثبت: (فإذ جعلنا) (٢).* وفي باب ذكر مذاهبهم في الفتح والإسكان لياءات الإضافة أخطأ في الإحالة والرسم، حيث قال: وفي المؤمنون: (رَبِّي الله)، و (قَدْ جَاءَنِي البَيِّنَاتُ) (٣)، والصواب: وفي المؤمن (أي سورة غافر): {كَذِبُهُ اللَّهُ}، و {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ}.* وأخطأ في أسماء بعض المشهورين، فكتب اسم (زيد بن ثابت) رضي الله عنه: (أُبيّ بن ثابت) في رجال ابن كثير (٤).* ولم يخدم الكتابَ بتخريج الآيات والأحاديث، ولم يقم بالتعليق أو الترجمة.* ومن الأسباب التي حفزتني لتحقيق هذا الكتاب: رغبتي في الوقوف على جهود الإمام الداني رحمه الله في القراءات.* وكذلك المساهمة في إخراج تراثنا الإسلامي على الوجه اللائق بقدر الطاقة، كما قال الله عز وجل: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} (٥)، وقال - أيضا-:(١) سورة البقرة: ١٢٥.(٢) انظر: المطبوع ص ٤٢.(٣) انظر: المطبوع ص ٥٩.(٤) انظر: المطبوع ص ٢٠.(٥) سورة التغابن: ١٦.
"Allah kimseye gücünün yeteceğinden başka yüklemez" [1]. Bu konuyu seçmemin en büyük sebeplerinden biri hocalarımın tavsiyeleri ve onların en kıymetlisi olan muhterem şeyhimiz, mukriimiz ve risalemin danışmanı, Medîne-i Münevvere'deki Mescid-i Nebevî'nin imam-hatibi ve Kur'ân-ı Kerîm ve İslâmî İlimler Fakültesi hocası Faziletli Şeyh Doktor Ali b. Abdurrahman el-Hudhayfî'dir. Kendisi -Allah onu korusun- bana bu kitabın tahkikini birden fazla kez tavsiye etmiştir. Allah'tan bu çalışmayı sırf kendi rızası için ve hoşnutluğunu kazanma amacıyla yapmış olmayı niyaz ederim.
Konunun Önemi
Konunun önemi, kitabın kıraat kitapları arasındaki öneminden anlaşılmaktadır. Zira o, yedi kıraat imamının mezheplerinde asıl kabul edilen bir eserdir. Keza kitabın telif tarihi birçok kitaptan önceye dayanmaktadır; o, kendi alanında ilk teliflerden biridir. Kitap kendisinden sonra gelenler için kaynak sayılmıştır. Nitekim âlimler onu manzum hale getirmişlerdir; Şâtıbî'nin (rahmetullahi aleyh) yaptığı gibi. Yine İbnü'l-Cezerî onu asıl olarak kullanmış; neşrinin ilk aslı kılmıştır. Ayrıca şerh olarak da Abdülvâhid b. Muhammed el-Mâlikî, "et-Teysîr"i, "ed-Dürrü'n-Nesîr ve'l-Azbü'n-Nemîr fî Şerhi Müşkilât ve Halli Müfkilât İştemalet aleyhâ Kitâbü't-Teysîr" adını verdiği eserinde şerh etmiştir.
[1] Bakara Suresi, 286.
{لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} (١).* ومن أعظم أسباب اختياري لهذا الموضوع: مشورة مشايخي، وواسطة العقد منهم فضيلة شيخنا ومُقرئنا والمشرف على رسالتي فضيلة الشيخ الدكتور/ علي بن عبد الرحمن الحذيفي إمام وخطيب المسجد النبوي، والأستاذ بكلية القرآن الكريم والدراسات الإسلامية؛ فقد أشار عليّ -حفظه الله- بتحقيق هذا الكتاب أكثرَ من مرّة.فأسأل الله أن يجعل هذا العمل خالصا لوجهه وابتغاء مرضاته. أهمية الموضوع* تتضح أهمية الموضوع من أهمية الكتاب من بين سائر كتب القراءات؛ إذ هو أصلٌ في مذاهب القُرّاء السبعة.* وكذا تقدُّم زمن الكتاب على كثيرٍ من الكتب؛ فهو من أوّل المصنّفات في فنِّه وعلمه.* ويُعدُّ الكتاب مرجعًا لمن جاء بعده:فنظمه العلماء شعرا، كما فعل الشاطبي رحمه الله.وأصلا: كما فعل ابن الجزري، حيث جعله أول أصل من أصول نشرِه.وشرحًا: كما فعل عبد الواحد بن محمد المالقي؛ حيث شرح "التيسير" في كتاب سمّاه "الدر النثير والعذب النمير في شرح مشكلات وحلّ مقفلات اشتمل عليها كتابُ التيسير".(١) سورة البقرة: ٢٨٦.
Araştırma Planı
Önsöz ve beş alt bölüm:
• Birinci Alt Bölüm: Kur’an-ı Kerîm ve Kıraatlerin Tanımı.
• İkinci Alt Bölüm: Kârîlerin İhtilâfının Aslı ve Yedi Harf Hadisi.
• Üçüncü Alt Bölüm: Sahâbe ve Tâbiînden Olan Kârîlerin Topluca Zikredilmesi.
• Dördüncü Alt Bölüm: Sahih Kıraatin Şartları.
• Beşinci Alt Bölüm: Şâz Kıraat ve Tarifi.
Ardından iki kısım:
Birinci Kısım: İncelemeye ayrılmış olup iki bölümden oluşmaktadır:
Birinci Bölüm: Müellif Üzerine İnceleme. Bu bölümde aşağıdaki konular kısaca ele alınmaktadır:
• Birinci Alt Bölüm: İmam Dânî’nin Tanıtımı, Yetişmesi ve İlim Talebi.
• İkinci Alt Bölüm: Onun Akidesi ve Fıkıh Mezhebi.
• Üçüncü Alt Bölüm: Âlimlerin Ona Övgüsü.
• Dördüncü Alt Bölüm: Hocaları.
• Beşinci Alt Bölüm: Talebeleri.
• Altıncı Alt Bölüm: Eserleri; "et-Teysîr" Kitabına da İşaret Edilerek.
İkinci Bölüm: Kitabın İncelenmesi. Bu bölümde aşağıdaki konular kısaca ele alınmaktadır:
• Birinci Alt Bölüm: Kitabın Başlığının Tahkiki ve İmam Ebû Amr ed-Dânî’ye Aidiyetinin İspatı.
• İkinci Alt Bölüm: Kitabın El Yazması Nüshalarının Tanıtımı.
• Üçüncü Alt Bölüm: Kitabın İlmî Değeri ve İmam Dânî’nin Bu Kitaptaki Metodu.
• Dördüncü Alt Bölüm: Kitaptan Beslenen Eserler.
خطة البحثتمهيد، وفيه خمسة مباحث:• المبحث الأول: التعريف بالقرآن الكريم والقراءات.• المبحث الثاني: أصْلُ اختلافِ القُرّاء وحديث الأحرف السبعة.• المبحث الثالث: ذكر القُرّاء من الصحابة والتابعين إجمالا.• المبحث الرابع: شروط القراءة الصحيحة.• المبحث الخامس: القراءة الشاذة، وتعريفها.ثم قسمان:القسم الأول: وهو خاص بالدراسة، ويشتمل على بابين:الباب الأول: دراسة عن المؤلف، وفيه الكلام مختصرا على المباحث الآتية:• المبحث الأول: التعريف بالإمام الداني ونشأته وطلبه للعلم.• المبحث الثاني: عقيدته ومذهبه الفقهي.• المبحث الثالث: ثناء العلماء عليه.• المبحث الرابع: شيوخه.• المبحث الخامس: طلاّبه (تلاميذه).• المبحث السادس: مصنّفاته، مع الإشارة لكتاب "التيسير".الباب الثاني: دراسة الكتاب، وفيه الكلام مختصرا عن المباحث الآتية:• المبحث الأول: تحقيق عنوان الكتاب وإثبات نسبته للإمام أبي عمرو الداني.• المبحث الثاني: وصف النسخ الخطّية للكتاب.• المبحث الثالث: قيمة الكتاب العلمية ومنهج الإمام الداني فيه.• المبحث الرابع: الكتب التي استقت من الكتاب.
Beşinci Mesele: Kitap Metninin Tahkîkindeki Yöntemim.
İkinci Kısım: Kitabın Tahkîki. Bu tahkîkte şu yöntemi takip ettim:
1. Metnin modern imlâ kurallarına göre yazılması.
2. Nüshaların karşılaştırılması ve eksiksiz olan eski nüshanın esas alınması.
3. Âyetlerin resm-i Osmânî ile tespiti.
4. Kur'ân âyetlerinin tahrici.
5. Şahsiyetlerin tanıtılması; bu da inşallah teâlâ eksiksiz kısa bir biyografiyle yapılacaktır.
6. Kitapta bazı râvilere ait olarak zikredilen ihtilâfların tahkîki.
7. Hâtime: Araştırma esnasında ulaştığım neticelerin hulâsasını ihtiva eder.
Ardından fihristler:
1. Âyet Fihristi.
2. Hadis Fihristi.
3. Şiir Fihristi.
4. Şahsiyet Fihristi.
5. Araştırma boyunca faydalandığım kaynak ve referansların alfabetik sıraya göre düzenlenmiş fihristi.
6. Konular Fihristi.
Allah'tan tevfik.
• المبحث الخامس: منهجي في تحقيق نص الكتاب.القسم الثاني: تحقيق الكتاب؛ وقد سلكْتُ في تحقيقه المنهج التالي:١. كتابة النص وفق قواعد الإملاء الحديثة.٢. مقارنة النسخ، واعتماد النسخة القديمة التامة.٣. إثبات الآيات بالرسم العثماني.٤. تخريج الآيات القرآنية.٥. التعريف بالأعلام؛ وذلك بترجمة موجزة غير مُخلّة إن شاء الله تعالى.٦. تحقيق ما ورد في الكتاب من خلاف لبعض الرواة.٧. الخاتمة: وفيها خلاصة لما توصلّت إليه أثناء البحث.ثم الفهارس:١ - فهرس الآيات.٢ - فهرس الأحاديث.٣ - فهرس الأشعار.٤ - فهرس الأعلام.٥ - فهرس المصادر والمراجع التي استفدت منها خلال البحث مُرتّبةً على حروف المعجم.٦ - فهرس الموضوعات.وبالله التوفيق
Şükür ve Takdir
Netice itibarıyla: Bu araştırmada ortaya konulanlar, noksanlık ve kusur arız olan beşerî bir çabanın ürünüdür. Allah Teâlâ ne doğru söyler: "Eğer o, Allah'tan başkası tarafından (indirilmiş) olsaydı, elbette içinde birçok aykırılık (ihtilâf) bulurlardı"(1). O hâlde doğru olan Allah'tandır; herhangi bir eksiklik ve kusur ise benden ve şeytandandır. Allah'tan yardım dilerim.
Şu hususu da ifade etmeliyim ki, muhterem anne ve babama şükran, takdir ve hayır dua ile teşekkür ediyorum. Özellikle de kıymetli babamı -Allah kendisini muhafaza buyursun- zikretmek isterim. Rabbimizi razı edecek şekilde ona itaati bize nasip eylesin. Zira o -Allah Teâlâ'dan sonra- Azîz Kitabullah'ı ezberlememde en büyük sebeptir. Ayrıca H. 1408 yılından itibaren beni imamlık ve hatipliğe teşvik edip cesaretlendirmiş; bu sayede Hâil'de Emirlik Vekili Mescidi'ne imam olarak atanmıştım. Hâlen bu büyük vazifeyle şeref duymaktayım. Kendisi -Allah muhafaza buyursun- Kur'ân-ı Kerîm Koleji ve İslâmî İlimler Fakültesi'ne girmemde güçlü bir itici güç olmuştur. Allah onu en hayırlı karşılıklarla mükâfatlandırsın.
Keza, değerli hocamız ve kıraat üstadımız allâme Şeyh Abdurrâfi‘ b. Rıdvân'a, yönlendirme, nasihat ve açıklamalarından ötürü şükran ve dua ile teşekkür ediyorum. Kur'ân-ı Kerîm Koleji'nde öğrencilerinden biri olduğum dönemdeki muhteşem derslerini, zarif sözlerini, engin ilmini ve yüksek edebini asla unutmam. Ayrıca kendisi -Allah kadrini yükseltsin- bana kıraat dinleme şerefini bahşetmiş ve evinde kıymetli vaktinden bir kısmını bana ayırmıştır.
Yine fazîletli hocamız ve kıraat üstadımız Şeyh Dr. Ali b. Abdirrahmân el-Huzeyfî'ye -Allah kendisini muhafaza buyursun- sarf ettiği emek, nasihat ve yönlendirmeden ötürü şükran ve dua ile teşekkür ediyorum. Kendisi -Allah kadrini yükseltsin- bana kıymetli vaktinden bir kısmını ayırma, kıraat dinleme ve kolejde, evinde ve imamlar odasında kendisine refakat etme şerefini bahşetmiştir.
(1) en-Nisâ Sûresi: 82.
شكر وتقديروختامًا: فإنّ ما جاء في هذا البحث جهد بشر يعتريه النقص والقصور، وصدق الله إذ يقول: {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} (١)، فما كان صوابا فمن الله، وما كان من خللٍ ونقص فمنّي ومن الشيطان، والله المستعان.وإنني أتقدم بالشكر والتقدير وصالح الدعاء لوالديّ الكريمين، وأخص بالذكر والدي العزيز - حفظه الله- ورزقنا برّه على الوجه الذي يُرضي ربّنا؛ فهو السببُ بعد الله تعالى في حفظي لكتاب الله العزيز، كما حثَّني وشجعني على الإمامة والخطابة منذ عام ١٤٠٨ هـ، حيثُ عُيّنت إماما لمسجد وكيل الإمارة بحائل، وما زلت أشرف بهذا العمل العظيم، وكان -حفظه الله- الدافع القويّ لدخولي كلية القرآن الكريم والدراسات الإسلامية، فجزاه الله خير الجزاء.كما أتقدم بالشكر والدعاء لشيخنا ومقرئنا العلامة الشيخ/ عبد الرافع بن رضوان، على ما قدّم من توجيه ونصح وبيان، ولا أنسى محاضراته الرائعة، وكلماته الرائقة، وعلمه الجَمّ، وأدبه الرفيع حين كنتُ أحدَ طلابه في كلية القرآن الكريم، كما شرّفني -رفع الله قدره- بالقراءة عليه، وخصَّني بشيء من وقته العزيز في بيته.كما أتقدم بالشكر والدعاء لفضيلة شيخنا ومُقرئنا الشيخ الدكتور/ علي بن عبد الرحمن الحذيفي - حفظه الله- على ما بذل من جهد ونصح وتوجيه، وقد شرّفني - رفع الله قَدره- بشيء من وقته العزيز وبالقراءة عليه وملازمته في الكلية وفي بيته، وفي غرفة الأئمة في(١) سورة النساء: ٨٢.
Mescid-i Nebevî eş-Şerîf. Ardından Allah'tan niyaz ederim ki ömürlerine ve amellerine bereket versin; bize ve onlara güzel bir son (hüsn-i hâtime) ihsan eylesin. Yine Allah'tan kendim ve onlar için faydalı ilim ile salih amel dilerim. Davamızın sonu ise hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.
İmza:
Halef b. Hammûd b. Sâlim eş-Şağdelî
İslam Kültürü Bölüm Başkanı
Eğitim Fakültesi - Hâil Üniversitesi
المسجد النبوي الشريف.فأسأل الله أن يبارك في أعمارهم وأعمالهم، وأن يختم لنا ولهم بالختام الحسن، وأسأل الله لي ولهم العلم النافع والعمل الصالح. وآخر دعوانا أن الحمدُ للهِ رب العالميند. خلف بن حمود بن سالم الشغدليرئيس قسم الثقافة الإسلاميةكلية التربية - جامعة حائل
Temhîd: İçinde beş mebhas vardır.
Birinci Mebhas: Kur’an-ı Kerîm ve kıraatlerin tarifi.
İkinci Mebhas: Kurrânın ihtilâfının aslı ve yedi harf hadisi.
Üçüncü Mebhas: Sahâbe ve tâbiînden olan kurrânın icmâlen zikri.
Dördüncü Mebhas: Sahih kıraatin şartları.
Beşinci Mebhas: Şâz kıraat ve tarifi.
التمهيدوفيه خمسة مباحثالمبحث الأولالتعريف بالقرآن الكريم والقراءاتالمبحث الثانيأصْلُ اختلافِ القُرّاء وحديث الأحرف السبعةالمبحث الثالثذكر القُرّاء من الصحابة والتابعين إجمالاالمبحث الرابعشروط القراءة الصحيحةالمبحث الخامسالقراءة الشاذة، وتعريفها
Birinci Mebhas: Kur’ân-ı Kerîm ve Kırâatlerin Tarifi
Kırâatler hakkında söz söylemeden evvel, ilk asıl olan ve Allah azze ve celle’nin kelâmı, bu ümmete rahmeti ve Arzında Allah’ın sofrası niteliğindeki yüce ve şanlı Kur’an’dan bahsetmem uygun düşmektedir. Kim onu alırsa, nübüvvet mirasından büyük bir nasip almış olur. Kim onu ezberleyip göğsünde muhafaza ederse, nübüvveti iki kaburgası arasına almış gibidir; ancak kendisine vahyedilmez. Allah Teâlâ buyurur: {Bilakis o, kendilerine ilim verilenlerin sinelerinde apaçık âyetlerdir. Âyetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.} (1) “Allah Teâlâ’nın kitabı; sizden öncekilerin haberini, sizden sonrakilerin durumunu ve aranızdaki hükmü ihtiva eder. O, hak ile bâtılı ayıran kesin sözdür, şaka değildir. Kim onu kibirli bir şekilde terk ederse, Allah onu paramparça eder. Kim hidayeti ondan başkasında ararsa, Allah onu saptırır. O, Allah’ın sağlam ipi, apaçık nuru ve hikmetli zikridir. Dosdoğru yoldur. Onunla hevâlar sapmaz, diller karışmaz, görüşler çelişmez. Âlimler ondan usanmaz, takvâ sahipleri ondan bıkmaz. Çok okunmakla eskimez, acâyibi tükenmez. Cinler onu işittiklerinde: ‘Biz hayranlık uyandıran bir Kur’an işittik’ (2) demekten kendilerini alamamışlardır. Kim onun ilmiyle âmil olursa öne geçer, kim onunla konuşursa doğru söyler, kim onunla hükmederse adalet eder, kim onunla amel ederse sevap kazanır, kim ona davet ederse dosdoğru yola iletilir.” Bu söz, Alî radıyallahu anh’den merfû olarak rivâyet edilmiştir (3).
(1) Ankebût Sûresi: 49.
(2) Cin Sûresi: 1.
(3) Tirmizî, “Fezâilü’l-Kur’an” bâbında rivâyet etmiş ve “Bu hadis garîbtir, onu ancak Hamza ez-Zeyyât hadisinden bilmekteyiz, isnâdı meçhuldür, Hâris hadisinde ise söz vardır” demiştir: (5/158). Dârimî de Sünen’inde “Kur’an Okuyanın Fazileti” bâbında (2/526), Ahmed de Müsned’inde benzerini (1/114, hadis: 707) tahric etmiştir. Ayrıca bkz: Tuhfetü’l-Ahvezî, Mübârekfûrî (8/175). Râcih olan bunun Emîru’l-Mü’minîn Alî radıyallahu anh’e mevkuf olduğudur. İbn Kesîr der ki: “Hadis meşhurdur; Hâris el-A‘ver rivâyetindendir. Onun hakkında söz edilmiş, hatta bazıları re’y ve itikadı sebebiyle onu yalanlamıştır. Ancak hadiste kasten yalan söylediği söylenemez, Allahu a‘lem. Bu hadisin özü, Emîru’l-Mü’minîn Alî radıyallahu anh’in sözüdür; merfû olduğunu söyleyenler vehme kapılmıştır. Ne var ki bu söz güzel ve sahihtir. Ayrıca Abdullah b. Mes‘ûd’dan Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’e merfû olarak şâhid rivâyet edilmiştir.” Bkz: Fezâilü’l-Kur’ân, İbn Kesîr, s. 25.
المبحث الأولالتعريف بالقرآن الكريم والقراءاتقبل أن أتكلّم عن القراءات؛ فإنه يسوغ لي أن أتكلم عن الأصل الأول، وهو القرآن العظيم المجيد الذي هو كلام الله عز وجل، ورحمتُه لهذه الأمة، ومأدبة الله في أرضه، مَن أخذَه؛ فقد أخذ بنصيب وافر من إرث النبوة، ومَن حفظه ووعاه في صدره؛ فقد استدرج النبوّة بين جنبيه، إلا أنه لا يوحى إليه.قال تعالى: {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ} (١)؛ "كتاب الله تعالى فيه نبأ من قبلكم، وخبر من بعدَكم، وحُكم ما بينكم، وهو الفصل ليس بالهزل، من تركه من جبّار قصمه الله، ومن ابتغى الهدى في غيره أضلّه الله، وهو حبل الله المتين، ونوره المبين، والذكر الحكيم، وهو الصراط المستقيم، وهو الذي لا تزيغ به الأهواء، ولا تلتبس به الألسن، ولا تتشعّب معه الآراء، ولا يشبع منه العلماء، ولا يملّه الأتقياء ولا يَخْلق على كثرة الرّد، ولا تنقضي عجائبه، هو الذي لم تنته الجن إذ سمعته أن قالوا: {إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا} (٢)، مَن علم علمه سبق، ومن قال به صدق، ومن حكم به عدل، ومن عمل به أُجر، ومن دعا إليه هُدِي إلى صراط مستقيم" رُوي عن عليّ رضي الله عنه مرفوعا (٣).(١) سورة العنكبوت: ٤٩.(٢) سورة الجن: ١.(٣) رواه الترمذي في باب ما جاء في فضل القرآن، وقال الترمذي: "حديث غريب، لا نعرفه إلا من حديث حمزة الزيّات، وإسنادُه مجهول، وفي حديث الحارث مقال": = (٥/ ١٥٨)، وأخرجه الدارمي في سننه: (٢/ ٥٢٦) في باب فضل من قرأ القرآن، وأخرجه أحمد في مسنده بنحوه: (١/ ١١٤، الحديث: ٧٠٧). وانظر: تحفة الأحوذي للمباركفوري: (٨/ ١٧٥)، والراجح وقفه على أمير المؤمنين عليّ رضي الله عنه. قال ابن كثير: والحديث مشهور من رواية الحارث الأعور، وقد تكلموا فيه، بل كذبه بعضهم من جهة رأيه واعتقاده، أما أنه تعمد الكذب في الحديث فلا، والله أعلم. وقُصارى هذا الحديث أنه من كلام أمير المؤمنين علي رضي الله عنه، وقد وهِم بعضهم في رفعه، وهو كلام حسن صحيح، على أنه رُوي له شاهد عن عبد الله بن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم. انظر: فضائل القرآن لابن كثير ص ٢٥.
“Kur’an” lafzı lügatte: hakkında ihtilâf edilmiştir. Bir zümre şöyle demiştir: O, Allah kelâmına mahsus, gayr-i müştak bir ilm-i isimdir; dolayısıyla hemzesizdir. İbn Kesîr bu kıraatle okumuştur ve bu, İmam Şâfiî’den rivayet edilmiştir. Yani o, diğer kitaplardan hiçbirine –Tevrat ve İncil gibi– verilmeyen, Allah’ın kitabına ait bir isimdir)(1). Süyûtî bunu tercih etmiştir(2). Başka bir zümre –ki aralarında İmam Eş‘arî de vardır– şöyle demiştir: O, “bir şeyi diğerine karînetmek (bitiştirmek)”ten türemiştir; yani birini diğerine eklediğinde. Kur’an, içindeki sûrelerin, âyetlerin ve harflerin birbirine karîn olması (bitişik olması) sebebiyle bu adı almıştır. Ferrâ şöyle demiştir: O, “karîneler”den türemiştir; çünkü âyetlerinden bazısı bazısını tasdik eder, bazısı bazısına benzer; işte bunlar karînelerdir. Her iki görüşe göre de hemzesizdir ve nûnu aslîdir. Zecâc ise şöyle demiştir: Doğru olan, ondaki hemzenin terk edilmesinin tahfîf bâbından olduğu ve hemze harekesinin kendinden önceki sâkine nakledildiğidir. Hemzeli olduğunu söyleyenler ihtilâf etmiştir: Bunlardan Lihyânî’nin de içinde bulunduğu bir zümre şöyle demiştir: O, “kara’tü” fiilinin masdarıdır; tıpkı “rüchân” ve “gufrân” gibi; okunan kitaba bu ad verilmiştir.
والقرآن في اللغة: اختُلف فيه، فقال جماعة: هو اسم علم غيرُ مشتق خاص بكلام الله، فهو غير مهموز، وبه قرأ ابن كثير، وهو مرويّ عن الشافعي، أي أنه اسمٌ لكتاب الله لا يُسمّى به شيء من سائر الكتب، مثل التوراة والإنجيل) (١)، واختاره السيوطي (٢).وقال قومٌ منهم الإمام الأشعري: هو مشتقٌّ من قرنت الشيء بالشيء، إذا ضممت أحدهما إلى الآخر، وسُمّي به القرآن لاقتران السور والآيات والحروف فيه.وقال الفرّاء: هو مشتقٌّ من القرائن؛ لأن الآيات منه يصدق بعضها بعضا، ويُشابه بعضها بعضا، وهي قرائن، وعلى القولين هو بلا همز، ونونُه أصليّة.وقال الزجاج: والصحيح أن ترك الهمز فيه من باب التخفيف، ونقل حركة الهمز إلى الساكن قبلها".واختلف الذين قالوا إنه مهموز: فقال قومٌ منهم اللحياني: هو مصدر لقرأت، كـ (الرجحان) و (الغفران)؛ سمي به الكتاب المقروء من(١) مجاز القرآن: (١/ ١). والإتقان: (١/ ١١٢).(٢) الإتقان (١/ ١١٢).