Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Şüphesiz hamd Allah'a mahsustur; O'na hamd eder, O'nden yardım diler ve O'ndan bağışlanma dileriz; nefislerimizin şerlerinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah kimi hidayete erdirirse, onu saptıracak yoktur; kimi de saptırırsa, ona hidayet edecek yoktur. Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Ve şehadet ederim ki Muhammed (s.a.v.) O'nun kulu ve elçisi, vahyinin emini, yaratılmışlarının en hayırlısı, O'nunla kulları arasındaki elçisi, dosdoğru din ve doğru yol ile gönderilendir. Allah onu âlemlere rahmet, muttakilere imam ve bütün mahlûkata karşı bir delil olarak göndermiştir(1). Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin [Âl-i İmrân: 102]. Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden birçok erkek ve kadın üreten Rabbinizden korkun; kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağlarını kesmekten sakının. Şüphesiz Allah üzerinizde bir gözetleyicidir [Nisâ: 1]. Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki, Allah işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, büyük bir kurtuluşa ermiş olur [Ahzâb: 70-71]. Sonra: Şüphesiz ben, ilk ve son, zahir ve batın olarak Allah'a hamd ederim; bu büyük kitap olan "Câmi‘u’l-‘Ulûm ve’l-Hikem fî Şerhi Hamsîne Hadîsen min Cevâmi‘i’l-Kilem" üzerindeki çalışmayı tamamlamış olmamdan dolayı. Bu önemli kitap, Müslümanın ihtiyaç duyduğu en önemli hadisleri şerh etmektedir; zira onlar, dinin usûlüne dair küllî hadislerdir. Kitap birçok defa basılmış(2) ve bu alanda uzman olan faziletli kimseler tarafından itina ile ele alınmıştır. (1) Allâme İbn Kayyim'in Zâdu’l-Me‘âd adlı eserinin mukaddimesinden, 1/34. (2) Bu kitabın basımlarından elde ettiğim bilgilere göre: Müessesetü’r-Risâle baskısı, Şuayb el-Arnaûd ve İbrahim Bâcîs tahkiki ile olup önceki baskıların en iyisidir. Kitabı bu baskıyla mukabele ettim ve (ج) rumuzuyla işaretledim. Ayrıca yedinci baskıyı (1422 h.) esas aldım. Yine elde ettiğim basımlar arasında: Mısır'da Dâru İbn Receb baskısı (1423 h.), Mustafa b. el-Adevî'nin nezaretinde; el-Mektebetu’l-Asriyye baskısı (1418 h.), Doktor Yusuf el-Bikâî tahkiki ile; Kahire'de Dâru’l-Hadîs baskısı, İsâmüddin es-Sabâbitî tahkiki ile; ve Dâru’l-Furkân baskısı (1411 h.), Doktor Muhammed Abdürrezzâk er-Ra‘ûd tahkiki ile.
بسم الله الرحمن الرحيمإنَّ الحمد لله نحمده ونستعينه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا وسيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له.«وأشهد أنَّ محمداً عبده ورسوله، وأمينه على وحيه، وخيرته من خلقه، وسفيره بينه وبين عباده، المبعوث بالدين القويم، والمنهج المستقيم، أرسله الله رحمة للعالمين، وإماماً للمتقين، وحجةً على الخلائق أجمعين»(١){يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}[آل عمران: ١٠٢]. {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأرْحَامَ إِنَّ اللهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً} [النساء: ١]. {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً - يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً} [الأحزاب: ٧٠ - ٧١].أما بعد: فإني أحمد الله أولاً وآخراً وظاهراً وباطناً على إنهاء العمل بهذا الكتاب العظيم "جامع العلوم والحكم في شرح خمسين حديثاً من جوامع الكلم "، ذلك الكتاب المهم الذي يشرح أهم الأحاديث التي يحتاجها المسلم؛ فهي أحاديث كلية في أصول الدين.والكتاب قد طبع طبعاتٍ عديدة(٢) واعتنى به عدد من الأفاضل من المختصين بهذا(١) من مقدمة زاد المعاد للعلامة ابن القيم ١/ ٣٤.(٢) مما وقفت عليه من طبعات هذا الكتاب: طبعة مؤسسة الرسالة بتحقيق شعيب الأرناؤوط وإبراهيم باجس، وهي أفضل الطبعات السابقة. وقد قابلت الكتاب عليها ورمزت لها بالرقم (ج) وقد اعتمدت على الطبعة السابعة ١٤٢٢ هـ ومما وقفت عليه طبعة دار ابن رجب في مصر عام ١٤٢٣ هـ بإشراف مصطفى بن العدوي وطبعة المكتبة العصرية عام ١٤١٨ هـ بتحقيق الدكتور يوسف البقاعي، وطبعة دار الحديث في القاهرة بتحقيق عصام الدين الصبابطي، وطبعة دار الفرقان عام ١٤١١ هـ بتحقيق الدكتور محمد عبد الرزاق الرعود.
Bu işte, onlarla birlikte mümtaz bir tab‘da bulunmayı arzu ettim; Allah'tan, din gününde (yevmüddin) bana fayda vermesini ümit ediyorum — o gün ki ne mal fayda verir ne evlât, ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen (fayda bulur). Kitabı, geç bir döneme ait bir yazma nüsha üzerinden tahkik ettim. Bu nüsha, Şeyh Muhammed Emin eş-Şenqîtî'nin mülkiyetinde bulunuyordu. Metnin tashihinde yazma nüshayı esas alarak gayret gösterdim; basılı nüshalardan istifade ettim ve müellifin kaynaklarına —ki bunlar müşerref Sünnet kitaplarıdır— müracaat ettim. Tahric hususunda hadislerin hükmüne özen gösterdim. Sahihayn'e gelince, Sahih-i Buhârî'ye cilt ve sayfa numarasıyla Emîriyye baskısı üzerinden atıf yaptım; ardından Fethu’l-Bârî'deki hadis numarasını (Muhammed Fuâd Abdülbâkî tertibiyle) ekledim. Sahih-i Müslim'e ise İstanbul baskısının cilt ve sayfasıyla atıf yaptım; ardından Muhammed Fuâd Abdülbâkî baskısındaki hadis numarasını ekledim. Bunun sebebi, bu baskıların yaygınlığı ve elden ele dolaşmasıdır. Hadislere yapılan ta‘lik hususuna gelince, müellifin zikretmediği bazı garib lafızları şerh ettim; Müslümanın hayatında ve ibadetinde ihtiyaç duyduğu bazı şeylere dair açıklamalarda bulundum. Bunların çoğu, ehl-i ilmin kitaplarına dayanılarak yapıldı. Hadislere, sıhhat veya zayıflık bakımından layık oldukları hükmü verdim. Kitaba, kitaba giriş mahiyetinde kısa bir mukaddime yazdım ve onu 'Hâfız İbn Receb ve Güzel Sîretinden Bir Kısmı' olarak adlandırdım. Duamızın sonu, âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamd olsun; salât ve selâm efendimiz Muhammed'e, âline, ashâbına ve onlara ihsanla tâbi olanlara kıyamet gününe kadar olsun.
الشأن فأردت أنْ أُشرك نفسي معهم في طبعةٍ متميزةٍ راجياً من الله أنْ ينفعني بها يوم الدين يوم لا ينفع مالٌ ولا بنون إلا من أتى الله بقلبٍ سليم.وقد حققت الكتاب على نسخة خطية للكتاب تعود إلى عصر متأخر وقد تملكها الشيخ محمد أمين الشنقيطي. وقد اجتهدت في ضبط النص على النسخة الخطية مع الاستفادة من النسخ المطبوعة مع الرجوع إلى موارد المصنف من كتب السنة المشرفة. أما التخريج فقد أوليت عناية بالحكم على الأحاديث. وفيما يتعلق بالصحيحين فقد أحلت إلى صحيح البخاري بالجزء والصفحة على الطبعة الأميرية ثم أردفته برقم الحديث من فتح الباري ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي، وأحلت إلى صحيح مسلم بالجزء والصفحة للطبعة الإستانبولية ثم أردفته برقم الحديث من طبعة محمد فؤاد عبد الباقي؛ وذلك لانتشار هذه الطبعات وتداولها. وأما التعليق على الأحاديث فقد شرحت بعض الغريب الذي لم يذكره المصنف وعلّقت على بعض الأشياء مما يحتاجه المسلم في حياته وعبادته وكان جُلُّ ذلك بالاعتماد على كتب أهل العلم، وحكمت على الأحاديث بما يليق بها من صحة أو ضعف، وقدمت للكتاب بمقدمة يسيرة كمدخل للكتاب سميتها: «الحافظ ابن رجب وشيءٌ من سيرته العطرة».وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه والتابعين لهم بإحسانٍ إلى يوم الدين.
Hâfız İbn Receb ve O'nun Hoş Kokulu Sîretinden Bir Nebze
Muhakkikler, âlim-i celîl İbn Receb el-Hanbelî'nin (rahmetullahi aleyh) hayatını etraflıca incelemiş, onu araştırma ve soruşturma konusu edinmişlerdir. Nitekim kitaplarının mukaddimelerini bu muhterem âlim hakkında pek çok tarifle zenginleştirmişlerdir. Bu sebeple ben de bu hususta sözü uzatmamayı tercih ettim ve onun hayatı ile eserleri hakkında bu muhtasar ile iktifa ediyorum.
Adı, Nesebi ve Künyesi
O, İmam, Hâfız, Allâme Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdurrahmân b. el-Hasan b. Muhammed b. Ebî'l-Berekât Mes'ûd es-Selâmî el-Bağdâdî, ardından ed-Dımaşkī el-Hanbelî, Ebü'l-Ferec olup İbn Receb(1) diye meşhurdur. Receb, dedesi Abdurrahmân'ın lakabıdır. Bu nisbet, onun asıl adının önüne geçmiş, neredeyse bu lakabıyla tanınır olmuştur.
Doğumu
Vakıf olduğum kaynaklar, İbn Receb'in doğumunun, Bağdat'ta –Dârü's-Selâm'da– Rebîülevvel 736 (Eylül 1335) senesinde gerçekleştiği hususunda müttefiktir. Babasıyla birlikte Dımaşk'a gelmiş ve orada büyük âlimlerden semâ‘ etmiştir. Hâfız İbn Hacer (rahmetullahi aleyh) ise doğumunu 706 (1306/1307) senesi olarak kaydetmiştir.(2) Muhtemelen bu, müstensihin kaleminden çıkmış bir sehvdir. En doğrusunu Allah bilir.
Ailesi, Yetişmesi ve İlim Talebi
Elimizdeki kaynaklar, bu imamın ailesi hakkında tam ve tafsilatlı bilgi vermemekte, bu sebeple hayatının pek çok önemli yönünü ihmal etmektedir. Hatta bu kaynaklarda öğrenebildiklerimiz, dedesi Receb diye bilinen Ebû Ahmed'in ve babası Ebü'l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed'in hayatına ışık tutan birkaç satırdan ibarettir. Anlaşılan o ki o, köklü ve kadim bir ilim âilesine mensuptur.
(1) Biyografisi için bkz.: Zeyl-i Tezkireti'l-Huffâz, Ebü'l-Mehâsin ed-Dımaşkī, s. 180; ed-Dürerü'l-Kâmine, İbn Hacer, II, 321; Vecîzü'l-Kelâm, es-Sehâvî, I, 308; Tabakâtü'l-Huffâz, es-Süyûtî, no: 1170; Şezerâtü'z-Zeheb, İbnü'l-İmâd, VI, 339; Keşfü'z-Zünûn, Kâtib Çelebi, I, 59; el-A‘lâm, ez-Ziriklî, III, 294.
(2) ed-Dürerü'l-Kâmine, II, 321.
الحافظ ابن رجب وشيءٌ من سيرته العطرةتوسع المحققون في دراسة حياة العالم الجليل ابن رجب الحنبلي رحمه الله، فتناولته الأيادي بالبحث والاستقصاء، حتى أثْرَوا مقدمات كتبه بتعريفات جمة عن هذا العالم المبجل، لذلك آثرت أن لا أطيل الكلام في ذلك، واكتفي بهذا المختصر عن حياته وآثاره. اسمه ونسبه وكنيتههو الإمام الحافظ العلامة زين الدين عبد الرحمن بن أحمد بن عبد الرحمان بن الحسن بن محمد بن أبي البركات مسعود السلامي البغدادي، ثم الدمشقي الحنبلي أبو الفرج، المعروف بابن رجب(١) وهو لقب جده عبد الرحمن، وقد طغت هذه النسبة على اسمه حتى لا يكاد يعرف إلا بها. مولدهاتفقت المصادر التي اطلعت عليها، على أنَّ ولادة ابن رجب، كانت في بغداد مدينة السلام في ربيع الأول سنة ست وثلاثين وسبعمئة، وقدم دمشق مع والده فسمع من كبار العلماء هناك، وقد أرخ الحافظ ابن حجر رحمه الله ولادته في سنة ست وسبعمئة(٢)، ولعله سبق قلم من الناسخ، والله أعلم. أسرته ونشأته وطلبه للعلملم توفر المصادر التي بين أيدينا، التفصيل الكامل عن أسرة هذا الإمام، وبذلك أغفلت الكثير من الجوانب المهمة عن حياته، بل قصارى ما عرفناه في هذه المصادر، هي أسطر قليلة قد ألقت الضوء على حياة جده أبي أحمد المعروف برجب، وحياة والده أبي العباس شهاب الدين أحمد، ويبدو أنه ينحدر من أسرة علمية عريقة في العلم.(١) انظر ترجمته في: ذيل تذكرة الحفاظ لأبي المحاسن الدمشقي: ١٨٠، والدرر الكامنة لابن حجر ٢/ ٣٢١، ووجيز الكلام للسخاوي ١/ ٣٠٨، وطبقات الحفاظ للسيوطي (١١٧٠)، وشذرات الذهب لابن العماد ٦/ ٣٣٩، وكشف الظنون لحاجي خليفة ١/ ٥٩، والأعلام للزركلي ٣/ ٢٩٤.(٢) الدرر الكامنة ٢/ ٣٢١.
Dedesi Abdurrahman'a gelince, onun hakkında torunu İbn Rajab'ın zikrettiği tek şey şu sözüdür: «Dedem Ebû Ahmed Receb b. el-Hasan'ın huzurunda, ben de üç, dört ve beş yaşlarımda hazır bulunduğum hâlde, Bağdat'ta birçok defa şu şekilde okundu: «Size Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah b. İbrahim el-Bezzâr, altı yüz seksen altı (686) yılında haber verdi: Bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Ahmed b. Ömer el-Katî‘î haber verdi … Seleme b. Ekvâ‘ (r.a.)'dan, o da Nebî (s.a.v.)'i şöyle buyururken işittim: «Kim benim söylemediğim bir şeyi bana isnad ederek söylerse, cehennemdeki yerine hazırlansın.»»(1). Bu haber, dedesinin hadis ilmiyle ilgilendiğini ve insanların ona hadis okuduğunu göstermektedir. Babası ise Şeyh Şihâbüddîn Ahmed'dir. Bağdat'ta doğmuş ve oranın âlimlerinden ders almıştır. Ardından dört yüz kırk dört (744) yılında oğullarıyla birlikte Şam'a hicret etmiştir(2). İbn Rajab rahimehullah, ilim ve marifete önem veren böyle bir aileden geldiği için, ilimle yoğrulmuş bir yetişme tarzına sahip oldu. Bu da onu, İslâm'ın en parlak dönemlerine imza atan büyük âlimler safına yükseltti. Şöhreti yayıldı, her diyardan sevenleri çoğaldı ve ilim alanları çeşitlendi. Küçük yaşta ilim tahsiline başladı; babası onu başka diyarlara götürdü ve bazı şeyhlerden icâzet aldı. Nitekim İbn en-Nakîb ve başkaları kendisine icâzet verdi. Ayrıca Mekke, Mısır ve diğer bölgelerin âlimlerinden ders dinledi. Denildiğine göre: «O, babasının himmetiyle hadis dinlemeye (semâ‘) yöneldi(3).» Zira o, sened ve illet ilimlerinde imam idi. Bunun yanında fıkıhta da âlimdi, öyle ki Hanbelî mezhebinin önde gelen simalarından oldu. Buna şahit olarak, bu ilimlerde ardında bıraktığı büyük külliyat yeterlidir. İşte böylece hadis ile fıkıhı birleştiren dâhilerden biri oldu. Bu durum, âlimlerin onu övgüyle anmalarına vesile oldu; ileride geleceği üzere. Ne var ki bu âlimin eriştiği yüksek mertebe, onda ancak saflığı, güzel ahlâkı ve tevazuyu artırdı. Bu sebeple gönüller ona muhabbetle yöneldi, fırkalar (mezhepler) onun etrafında birleşti. Bu hususta İbnü'l-İmâd şöyle der: «Onun tezkir (vaaz) meclisleri kalplere tesir edici, halk için genel olarak bereketli ve faydalıydı. Fırkalar onun etrafında birleşti, gönüller ona muhabbetle yöneldi(4).» Nasıl olmasın ki? Zira kalpler, kendilerine iyilik edeni sevmeye, kötülük edeni de buğzetmeye yaratılmıştır. Vefâtı: Bu büyük din uğrunda uzun ve meşakkatli bir cihad yolculuğundan sonra, İbn Rajab hazırlandı(1) ez-Zeyl alâ Tabakâti'l-Hanâbile 2/213-214, hadis ise sahih ve mütevatirdir; birçok tarikinin tafsilatı için Şerhu't-Tabsıra ve't-Tezkire üzerine yaptığım ta‘likâta bakınız 1/148-149.(2) Şezerâtü'z-Zeheb 6/339.(3) Şezerâtü'z-Zeheb 6/339. …(4) Şezerâtü'z-Zeheb 6/339.
أما جده عبد الرحمن فكل ما ذكره عنه حفيده ابن رجب هو قوله: «قرئ على جدي أبي أحمد - رجب بن الحسن - غير مرة ببغداد وأنا حاضر في الثالثة والرابعة والخامسة: أخبركم أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن إبراهيم البزار، سنة ست وثمانين وستمئة، أخبرنا أبو الحسن محمد بن أحمد بن عمر القطيعي … عن سلمة بن الأكوع، قال: سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول: «من يقل عليَّ ما لم أقل فليتبوأ مقعده من النار»(١). وهذا الخبر يدل على أن جده كان مهتماً بعلم الحديث، ويقرأ عليه الناس.وأما أبوه فهو الشيخ شهاب الدين أحمد ولد في بغداد وسمع من مشايخها، ثم رحل مع أولاده إلى دمشق سنة أربع وأربعين وسبعمئة(٢).ولما كان ابن رجب رحمه الله ينحدر من هذه الأسرة التي اهتمت بالعلوم والمعارف، فقد نشأ نشأة علمية أهلته أن يكون في مصاف العلماء الكبار الذين صنعوا للإسلام أزهى أمجاده، فذاع صيته وكثر مريدوه من كل البلاد، وتنوعت فنونه. فكانت بداية طلبه للعلم في سن الصغر إذ رحل به والده إلى بلاد أخرى وحصل على إجازات من بعض المشايخ، فأجازه ابن النقيب وغيره، وسمع أيضاً من علماء مكة ومصر وغيرها، وقيل: «إنه اشتغل بسماع الحديث باعتناء والده(٣)» فقد كان إماماً في صناعة الأسانيد وفن العلل، بالإضافة إلى أنَّه كان عالماً بالفقه، حتى صار من أعلام المذهب الحنبلي، ويشهد لذلك ما خلفه من تراث ضخم في هذه العلوم، وهكذا يكون أحد الجهابذة الذين جمعوا بين الحديث والفقه، مما أدى إلى انفتاح قرائح العلماء في الثناء عليه كما سيأتي، إلا أنَّ هذه المنزلة الكبيرة التي بلغها هذا العالم لم تزده إلا صفاءً وخلقاً وتواضعاً فمالت إليه القلوب بالمحبة، واجتمعت عليه الفرق، وفي ذلك يقول ابن العماد: «وكانت مجالس تذكيره للقلوب صارعة وللناس عامة مباركة نافعة، اجتمعت الفرق عليه ومالت القلوب بالمحبة إليه(٤)»، كيف لا وقد جبلت القلوب على حب من أحسن إليها، وبغض من أساء إليها. وفاتهبعد رحلة طويلة وشاقة من الجهاد في خدمة هذا الدين العظيم، استعد ابن رجب(١) الذيل على طبقات الحنابلة ٢/ ٢١٣ - ٢١٤، والحديث صحيح متواتر انظر تفصيل كثير من طرقه في تعليقي على شرح التبصرة والتذكرة ١/ ١٤٨ - ١٤٩.(٢) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.(٣) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩. …(٤) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.
Kerîm Rabbine kavuşmak üzere, ömrünü telif, tedris ve Mustafâ (s.a.v.)'nin sünnetini, hadisin sahihini ve sakîmini açıklayarak müdafaa etmeye ve selef-i kirâmın (rahmetullâhi aleyhim) yolunu izlemeye adadıktan sonra, eceli kendisine hicrî 795 yılının Ramazan ayında (1) Şam’da, Hımyeriyye mevkiinde kiraladığı bir bostanda yetişti. Ertesi günü namazı kılınıp defnedildiğini İbnü’l-İmâd (2) söylerken, İbn Hacer (3) ve Celâleddîn es-Suyûtî (4) rahmetullâhi aleyhimâ buna muhalefet ederek vefatının Receb ayında olduğunu belirtmişlerdir. Ebü’l-Mehasin ed-Dımaşkî ise tereddüt ederek «Receb’de veya Ramazan’da» (5) demiştir. Bundan anlaşıldığı üzere, âlimler arasında vefat yılının 795 hicrî olduğunda bir ihtilaf yoktur; ancak vefat ayı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Rahmetullâhi aleyh, Bâbü’s-Sağîr’de, fıkıh âlimi Şeyh Ebü’l-Ferec Abdülvâhid b. Muhammed eş-Şîrâzî, sonra el-Makdisî ed-Dımaşkî'nin —ki kendisi 486 hicrî yılının Zilhicce ayında vefat etmiştir (6)— kabrinin yanına defnedilmiştir.
İbn Nâsırüddîn ed-Dımaşkî şöyle der: «İbn Rajab'ın lahdini kazan kimse bana anlattı ki: Şeyh Zeynüddîn İbn Rajab, vefatından birkaç gün önce yanıma gelip bana: 'Burada benim için bir lahd kaz' dedi ve defnedildiğim yeri işaret etti. Ben de onun için kazdım. İşi bitirince kabre indi, içine uzanıp beğendi ve 'Bu iyi olmuş' dedi, sonra çıktı. Vallahi, aradan birkaç gün geçmeden onu ölü olarak getirip taşıdılar ve ben de o lahitte defnettim.» (7) Allah sana rahmet eylesin ey Ebü'l-Ferec! Sana Firdevs-i A‘lâ‘yı nasip etsin!
Şeyhleri
İbn Rajab rahmetullâhi aleyh, ilmi doğrudan âlimlerin ağzından almaya büyük bir ihtimam gösterdi. Beldeleri dolaştı, diyarlara seyahat etti. Kimi şeyhlerinden bizzat işiterek, kimi şeyhlerinden de icâzet yoluyla hadis tahsil etti. İlim yolculuğunun başlangıcı, küçük yaşlarda, babası onu doğum yeri olan Bağdat'tan —ki burası İslam’ın kubbesi ve dünyanın başkentiydi— Şam’a götürmesiyle oldu. Oradan Mısır, Nablus, Hicaz, Kudüs, Mekke ve Medine’ye seyahat ederek sayısız şeyhten ilim aldı. Burada, kendilerinden ders okuduğu en önemli şeyhlerini alfabetik sıraya göre zikrediyoruz ki şöyledir:
(1) Bk. es-Sehâvî, Vecîzü’l-kelâm, 1/308; İbnü’l-İmâd, Şezerâtü’z-zeheb, 6/340.
(2) Şezerâtü’z-zeheb, 6/340.
(3) ed-Dürerü’l-kâmine, 2/322.
(4) Tabakâtü’l-huffâz, (1170).
(5) Zeylü Tezkirati’l-huffâz: 181.
(6) Bk. Şezerâtü’z-zeheb, 6/340.
(7) Zeylü Tezkirati’l-huffâz: 182; ed-Dürerü’l-kâmine, 2/322; Şezerâtü’z-zeheb, 6/340.
للقاء ربه الكريم، بعد أن أفنى عمره في التأليف والتدريس، والدفاع عن سنة المصطفى صلى الله عليه وسلم من خلال بيان صحيح الحديث وسقيمه، واتباع منهج السلف الكرام رحمهم الله تعالى، فوافاه الأجل سنة (٧٩٥ هـ ) في شهر رمضان(١) بدمشق بأرض الحميرية ببستان كان استأجره، وصلي عليه من الغد كما قال ابن العماد(٢) وخالف ابن حجر(٣) والسيوطي(٤) رحمهما الله فقالا: إن وفاته كانت في شهر رجب وشك أبو المحاسن الدمشقي فقال: «في رجب أو رمضان(٥)» من ذلك نجد أنه لا خلاف بين العلماء في تقييد وفاته بعام (٧٩٥ هـ )، إلا أنهم اختلفوا في شهر وفاته ودُفن رحمه الله بالباب الصغير جوار قبر الشيخ الفقيه أبي الفرج عبد الواحد بن محمد الشيرازي ثم المقدسي الدمشقي المتوفى في ذي الحجة سنة (٤٨٦ هـ(٦)).قال ابن ناصر الدين الدمشقي: «ولقد حدثني من حفر لحد ابن رجب أنَّ الشيخ زين الدين بن رجب جاءه قبل أن يموت بأيام فقال لي: احفر لي ها هنا لحداً، وأشار إلى البقعة التي دفن فيها قال فحفرت له، فلما فرغ نزل في القبر واضطجع فيه فأعجبه قال: هذا جيد ثم خرج، وقال: فو الله ما شعرت بعد أيام إلا وقد أتي به ميتاً محمولاً في نعشه فوضعته في ذلك اللحد(٧) فرحمك الله يا أبا الفرج ورزقك الفردوس الأعلى. شيوخهحرص ابن رجب رحمه الله على تلقي العلم من أفواه الرجال، فطاف البلاد ورحل في الآفاق، فسمع من البعض وأجازه البعض الآخر، وكانت بداية رحلته في سن الصغر، عندما رحل به والده من موطن ولادته بغداد قبة الإسلام وحاضرة الدنيا إلى دمشق، ومن هناك بدأت رحلته في طلب العلم والتلقي عن الشيوخ فرحل إلى مصر ونابلس والحجاز والقدس ومكة والمدينة، فأصبح له عدد غفير من الشيوخ، ونذكر هنا أبرز الشيوخ الذين أخذ عنهم وهم مرتبون حسب حروف المعجم، وهم كما يلي:(١) انظر: وجيز الكلام للسخاوي ١/ ٣٠٨، وشذرات الذهب لابن العماد ٦/ ٣٤٠.(٢) شذرات الذهب ٦/ ٣٤٠.(٣) الدرر الكامنة ٢/ ٣٢٢.(٤) طبقات الحافظ (١١٧٠).(٥) ذيل تذكرة الحفاظ: ١٨١.(٦) انظر: شذرات الذهب ٦/ ٣٤٠.(٧) ذيل تذكرة الحافظ: ١٨٢، والدرر الكامنة ٢/ ٣٢٢، وشذرات الذهب ٦/ ٣٤٠.
1 - Dâvûd b. İbrâhîm b. Dâvûd b. Yûsuf b. Süleymân b. Sâlim b. Müslim b. Selâme, Cemâlüddîn İbnü'l-Attâr (ö. 752 h.(1)).
2 - Zeynüddîn Ebü'l-Ferec Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Eyyûb b. Sa‘d, Şemsüddîn İbn Kayyim el-Cevziyye el-Hanbelî'nin kardeşi; onu İbn Receb, kendi hocalar listesinde zikretmiş ve şöyle demiştir: "Kendisinden, İbn Ebî'd-Dünyâ'nın 'et-Tevekkül' adlı eserini, onun eş-Şihâb el-‘Âbir'den işitmesiyle dinledim ve bu rivayette teferrüd etti(2)."
3 - İmâdüddîn Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Abdilhâdî b. Yûsuf b. Muhammed b. Kudâme el-Makdisî (ö. 754 h.(3)).
4 - Fethüddîn Ebü'l-Harem Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ebî'l-Harem b. Ebî Tâlib el-Kalânisî el-Hanbelî (ö. 765 h.(4)).
5 - Muhammed b. İbrâhîm b. Abdillâh b. Muhammed b. Ahmed b. Kudâme el-Makdisî (748 h.(5)).
6 - el-Meydûmî Muhammed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî'l-Kâsım b. ‘Inân, Sadrüddîn Ebü'l-Feth (ö. 754 h.(6)).
7 - İbnü'l-Ħabbâz Muhammed b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm b. Sâlim b. Bereket, Ebû Abdillâh el-Ensârî el-Hazrecî el-‘Abbâdî ed-Dımeşkī, Sa‘d b. ‘Ubâde'nin neslinden (ö. 756 h.(7)).
8 - İbn Şeyhi's-Selâmiyye Hamza b. Mûsâ b. Ahmed el-Hanbelî, ‘İzzüddîn Ebû Ya‘lâ (ö. 769 h.(8)).
9 - İbn Kādî'l-Cebel Ahmed b. el-Hasen b. Abdillâh b. Ebî ‘Ömer el-Makdisî el-Hanbelî, Şerefüddîn (ö. 771 h.(9)).
(1) ed-Dürerü'l-Kâmine 2/216, Şezerâtü'z-Zeheb 6/339.
(2) Şezerâtü'z-Zeheb 6/216.
(3) Zeylü Tabakāti'l-Hanâbile 2/439.
(4) ed-Dürerü'l-Kâmine 4/235.
(5) ez-Zeyl ‘alâ Tabakāti'l-Hanâbile 2/441.
(6) ed-Dürerü'l-Kâmine 4/157, Tahrîcü't-Tesrîb li'l-‘Irâkī 1/108.
(7) ed-Dürerü'l-Kâmine 3/384, Tahrîcü't-Teşrîb 1/99.
(8) ed-Dürerü'l-Kâmine 2/77, el-Maksadü'l-Erşed li-İbn Müflih 1/362.
(9) ed-Dürerü'l-Kâmine 1/120...
١ - داود بن إبراهيم بن داود بن يوسف بن سليمان بن سالم بن مسلم بن سلامة جمال الدين ابن العطار (ت ٧٥٢ هـ(١)).٢ - زين الدين أبو الفرج عبد الرحمان بن أبي بكر بن أيوب بن سعد، أخو شمس الدين بن قيم الجوزية الحنبلي، ذكره ابن رجب في مشيخته، وقال: سمعت عليه كتاب "التوكل" لابن أبي الدنيا بسماعه على الشهاب العابر وتفرد بالرواية عنه(٢).٣ - عماد الدين أبو العباس أحمد بن عبد الهادي بن يوسف بن محمد بن قدامة المقدسي (ت ٧٥٤ هـ )(٣).٤ - فتح الدين أبو الحرم محمد بن محمد بن محمد بن أبي الحرم بن أبي طالب القلانسي الحنبلي (ت ٧٦٥ هـ(٤)).٥ - محمد بن إبراهيم بن عبد الله بن محمد بن أحمد بن قدامة المقدسي (٧٤٨ هـ(٥)).٦ - الميدومي محمد بن محمد بن إبراهيم بن أبي القاسم بن عنان، صدر الدين أبو الفتح (ت ٧٥٤ هـ(٦)).٧ - ابن الخباز محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن سالم بن بركات أبو عبد الله الأنصاري الخزرجي العبادي الدمشقي من ولد سعد بن عبادة (ت ٧٥٦ هـ(٧)).٨ - ابن شيخ السلامية حمزة بن موسى بن أحمد الحنبلي عز الدين أبو يعلى (ت ٧٦٩ هـ(٨)).٩ - ابن قاضي الجبل أحمد بن الحسن بن عبد الله بن أبي عمر المقدسي الحنبلي شرف الدين (ت ٧٧١ هـ(٩)).(١) الدرر الكامنة ٢/ ٢١٦، وشذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.(٢) شذرات الذهب ٦/ ٢١٦.(٣) ذيل طبقات الحنابلة ٢/ ٤٣٩.(٤) الدرر الكامنة ٤/ ٢٣٥.(٥) الذيل على طبقات الحنابلة ٢/ ٤٤١.(٦) الدرر الكامنة ٤/ ١٥٧، وطرح التثريب للعراقي ١/ ١٠٨.(٧) الدرر الكامنة ٣/ ٣٨٤، وطرح التشريب ١/ ٩٩.(٨) الدرر الكامنة ٢/ ٧٧، والمقصد الأرشد لابن مفلح ١/ ٣٦٢.(٩) الدرر الكامنة ١/ ١٢٠ …
10 - İbn Kayyim el-Cevziyye Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb b. Sa‘d b. Hureyz ez-Zür‘î ed-Dimeşkî Şemsüddîn el-Hanbelî (ö. 751 h.(1)). 11 - İbn Kayyim ed-Diyâiyye Abdullah b. Muhammed b. İbrahim b. Nasr b. Fehd ed-Dimeşkî, sonra es-Sâlihî, el-Hanbelî, el-Mervezî, el-Attâr, Ebû Muhammed Takıyyüddîn (ö. 761 h.(2)). 12 - Ebü'r-Rabî‘ Alî b. Abdissamed b. Ahmed b. Abdilkâdir b. Ebî'l-Hasan b. Abdillâh el-Bağdâdî el-Hanbelî (ö. 742 h.(3)). 13 - Ebû Saîd el-Alâî Halîl b. Keykeldî b. Abdillâh eş-Şâfi‘î Salâhuddîn (ö. 761 h.(4)). 14 - Ebü'l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Süleyman el-Hanbelî el-Bağdâdî(5). 15 - Zeyneb bint Ahmed b. Abdurrahîm b. Abdilvâhid b. Ahmed el-Makdisiyye, 'bintü'l-Kemâl' diye bilinir (ö. 740 h.(6)). Talebeleri: Bu âlimin, kendi dönemindeki âlimler arasında büyük bir mevkii bulunması, onlara üstünlüğü ve çoğu ilmi kapsayan fenlerinin çeşitliliği, ilim talebelerinin her yönden akın etmesine sebep oldu; onun tatlı ve berrak (ilim) kaynağından, yüksek ahlakından ve bol iliminden istifade etmek için. Hanbelî mezhebi âlimlerinin birçoğu onun elinde yetişti; öyle ki bunlar daha sonra parmakla gösterilen âmil âlimler haline geldiler. İbn Hacî - İbnü'l-İmâd'ın ondan naklettiğine göre - şöyle demiştir: 'Dımaşk'taki ashabımız Hanbelîlerin çoğu ondan yetişmiştir(7).' Burada onlardan bir grubu, alfabetik sıraya göre zikredeceğiz; onlar şöyledir: 1 - Dâvûd b. Süleyman b. Abdillâh ez-Zeyn el-Mevsılî, sonra ed-Dimeşkî el-Hanbelî. İbn Receb'in 'Erbaîn-i Neveviyye' şerhini ondan dinledi (ö. 844 h.(8)). (1) ed-Dürerü'l-Kâmine 3/400. (2) ed-Dürerü'l-Kâmine 2/283. ... (3) ed-Dürerü'l-Kâmine 3/62. (4) ed-Dürerü'l-Kâmine 2/90, Şezerâtü'z-Zeheb 6/190. (5) ez-Zeyl 'alâ Tabakâti'l-Hanâbile 1/301. (6) ed-Dürerü'l-Kâmine 2/117. (7) Şezerâtü'z-Zeheb 6/339-340. (8) ed-Dav'ü'l-Lâmi‘ li's-Sehâvî 3/212.
١٠ - ابن قيم الجوزية محمد بن أبي بكر بن أيوب بن سعد بن حريز الزرعي الدمشقي شمس الدين الحنبلي (ت ٧٥١ هـ(١)).١١ - ابن قيم الضيائية عبد الله بن محمد بن إبراهيم بن نصر بن فهد الدمشقي ثم الصالحي الحنبلي المروزي العطار أبو محمد تقي الدين (ت ٧٦١ هـ(٢)).١٢ - أبو الربيع علي بن عبد الصمد بن أحمد بن عبد القادر بن أبي الحسن بن عبد الله البغدادي الحنبلي (ت ٧٤٢ هـ(٣)).١٣ - أبو سعيد العلائي خليل بن كيكلدي بن عبد الله الشافعي صلاح الدين (ت ٧٦١ هـ(٤)).١٤ - أبو العباس أحمد بن محمد بن سليمان الحنبلي البغدادي(٥).١٥ - زينب بنت أحمد بن عبد الرحيم بن عبد الواحد بن أحمد المقدسية المعروفة ببنت الكمال (ت ٧٤٠ هـ(٦)). تلامذتهلما كان لهذا العالم منْزلة كبيرة بين علماء عصره، وتفوقه عليهم وتنوع فنونه التي شملت معظم العلوم، أدى إلى تدفق طلاب العلم عليه من كل حدب وصوب، لينهلوا من عذبه الصافي، ومن خلقه الرفيع، ومن علمه الوافر، فتفقه على يده الكثير من علماء المذهب الحنبلي، الذين أصبحوا فيما بعد من العلماء العاملين الذين يشار إليهم بالبنان، قال ابن حجي - فيما نقله عنه ابن العماد -: «وتخرج به غالب أصحابنا الحنابلة بدمشق(٧)»، ونذكر هنا طائفة منهم مرتبين حسب حروف المعجم، وهم كما يلي:١ - داود بن سليمان بن عبد الله الزين الموصلي ثم الدمشقي الحنبلي سمع على ابن رجب شرحه للأربعين النووية (ت ٨٤٤ هـ(٨)).(١) الدرر الكامنة ٣/ ٤٠٠.(٢) الدرر الكامنة ٢/ ٢٨٣. …(٣) الدرر الكامنة ٣/ ٦٢.(٤) الدرر الكامنة ٢/ ٩٠، وشذرات الذهب ٦/ ١٩٠.(٥) الذيل على طبقات الحنابلة ١/ ٣٠١.(٦) الدرر الكامنة ٢/ ١١٧.(٧) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩ - ٣٤٠.(٨) الضوء اللامع للسخاوي ٣/ ٢١٢.
2 - Zerkşî: Abdurrahmân b. Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed ez-Zeyn Ebû Zer b. eş-Şems İbni'l-Cemâl b. eş-Şems el-Mısrî el-Hanbelî; babasının sanatına nispetle ez-Zerkşî diye bilinir (v. 846/1442). 3 - Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. 'Ubâde es-Sa'dî el-Ensârî el-Hanbelî; Dımaşk kādılkudâtı (v. 820/1417). 4 - Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Sa'îd el-Makdisî aslen Nabluslu, sonra Dımaşklı, Halepli, Mekkî; Mekke Hanbelî kādısı (v. 855/1451). 5 - Alâüddîn Alî b. Muhammed b. Alî et-Tarsûsî el-Mizzî (v. 850/1446'dan sonra). 6 - Ömer b. Muhammed b. Alî b. Ebî Bekr b. Muhammed es-Sirâc el-Halebî aslen, Dımaşklı, eş-Şâfi'î (v. 841/1437). 7 - Muhibbüddîn Ebü'l-Fazl Ahmed b. Nasrillâh b. Ahmed b. Muhammed b. Ömer el-Bağdâdî, sonra el-Mısrî el-Hanbelî; Şeyhülislâm ve Ulemânın Âlemi; İbn Nasrillâh diye bilinir; mezhebin şeyhi ve Mısır diyârının müftîsi (v. 844/1440). 8 - İbnü'r-Ressâm: Ahmed b. Ebî Bekr b. Ahmed b. Alî b. İsmâil; eş-Şihâb Ebü'l-Abbâs İbn Seyfüddîn el-Hamevî aslen, el-Halebî el-Hanbelî (v. 844/1440). 9 - İbn Zühre: Şemsüddîn Muhammed b. Hâlid b. Mûsâ el-Hımsî; Hanbelî kādı (v. 844/1440'dan sonra). 10 - İbnü'ş-Şihâm: Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd b. 'Ubâde; eş-Şihâb el-Ensârî el-Halebî, sonra el-Dımaşkī es-Sâlihî el-Hanbelî (v. 864/1459). 11 - İbnü'l-Lahhâm: Alî b. Muhammed b. Alî b. Abbâs b. Fütyân; Alâüddîn el-Ba'lî, sonra... (1) ed-Dav'u'l-Lâmi' 4/136. (2) Şezerâtü'z-Zeheb 7/148. (3) ed-Dav'u'l-Lâmi' 6/309. (4) a.g.e. 5/328. (5) a.g.e. 6/120. (6) a.g.e. 2/233 ve Şezerât 7/250. (7) ed-Dav' 1/249. (8) Şezerât 7/195. (9) ed-Dav' 2/41 ve Şezerât 7/303.
٢ - الزركشي عبد الرحمان بن محمد بن عبد الله بن محمد الزين أبو ذر بن الشمس ابن الجمال بن الشمس المصري الحنبلي، يعرف بالزركشي صنعة أبيه (ت ٨٤٦ هـ(١)).٣ - شمس الدين أبو عبد الله محمد بن محمد بن عبادة السعدي الأنصاري الحنبلي، قاضي قضاة دمشق (ت ٨٢٠ هـ(٢)).٤ - شمس الدين محمد بن أحمد بن سعيد المقدسي الأصل النابلسي ثم الدمشقي الحلبي المكي قاضيها الحنبلي (ت ٨٥٥ هـ(٣)).٥ - علاء الدين علي بن محمد بن علي الطرسوسي المزي (ت بعد ٨٥٠ هـ(٤)).٦ - عمر بن محمد بن علي بن أبي بكر بن محمد السراج الحلبي الأصل الدمشقي الشافعي (ت ٨٤١ هـ(٥)).٧ - محب الدين أبو الفضل أحمد بن نصر الله بن أحمد بن محمد بن عمر البغدادي ثم المصري الحنبلي، شيخ الإسلام وعلم الأعلام، المعروف بابن نصر الله شيخ المذهب ومفتي الديار المصرية (ت ٨٤٤ هـ(٦)).٨ - ابن الرسام أحمد بن أبي بكر بن أحمد بن علي بن إسماعيل، الشهاب أبو العباس ابن سيف الدين الحموي الأصل الحلبي الحنبلي (ت ٨٤٤ هـ(٧)).٩ - ابن زهرة شمس الدين محمد بن خالد بن موسى الحمصي القاضي الحنبلي(٨).١٠ - ابن الشحام أحمد بن علي بن محمد بن محمد بن محمود بن عبادة، الشهاب الأنصاري الحلبي ثم الدمشقي الصالحي الحنبلي (ت ٨٦٤ هـ(٩)).١١ - ابن اللحام علي بن محمد بن علي بن عباس بن فتيان علاء الدين البعلي ثم(١) الضوء اللامع ٤/ ١٣٦.(٢) شذرات الذهب ٧/ ١٤٨.(٣) الضوء اللامع ٦/ ٣٠٩.(٤) الضوء اللامع ٥/ ٣٢٨.(٥) الضوء اللامع ٦/ ١٢٠.(٦) الضوء اللامع ٢/ ٢٣٣، وشذرات الذهب ٧/ ٢٥٠.(٧) الضوء اللامع ١/ ٢٤٩.(٨) شذرات الذهب ٧/ ١٩٥.(٩) الضوء اللامع ٢/ ٤١، وشذرات الذهب ٧/ ٣٠٣.
Dımeşkî el-Hanbelî; babasının mesleğine nispetle İbnü'l-Lahhâm diye bilinir (ö. 803/1401). 12. İbnü'l-Munsıfî, Şemseddin Ebû Abdullah Muhammed b. Halîl b. Muhammed b. Tuğân ed-Dımeşkî el-Harîrî el-Hanbelî (ö. 803/1401). 13. İbnü'l-Müzellik, Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Ali b. Ebî Bekir b. Muhammed es-Serrâc el-Halebî asıllı ed-Dımeşkî eş-Şâfi‘î (ö. 841/1438). 14. İbnü'l-Muğallî, Alâeddin Ali b. Mahmûd b. Ebî Bekir es-Sülemî, sonra el-Hamevî el-Hanbelî (ö. 828/1425). 15. Ebû Şa‘r, Zeynüddin Abdurrahmân b. Süleyman b. Ebî’l-Kerem b. Süleyman, Ebü’l-Ferec ed-Dımeşkî es-Sâlihî el-Hanbelî (ö. 844/1440-41).
Âlimlerin Kendisine Dair Övgüleri
İbn Receb -Allah ona rahmet etsin- emsalsiz bir övgüye mazhar olmuştur. Bu durum, onun ilimlerdeki genişlik ve derinliğine, ayrıca insanların gönlündeki yüksek mevkiine delâlet eder. Onu kötülükle anan veya şahsiyetine dil uzatan bir âlime rastlamadık. Herkes onu sever ve sayardı. Bu da ancak onun o dönemdeki yüksek mertebesine ve büyük şanına delildir. Bu durum, aşağıda bir kısmını naklettiğimiz sözlerinden açıkça anlaşılmaktadır. Şöyle ki:
1 – Ebü’l-Mehâsin ed-Dımeşkî dedi ki: “İmam, hâfız, hüccet; fakih, umde; zâhid âlimlerden ve âbid imamlardan biri; muhaddislere fayda veren ve Müslümanlara vaaz eden kimsedir.”
2 – Hâfız İbn Hacer dedi ki: “Şeyh, muhaddis, hâfız… Dinlediği hadisleri çoğalttı ve çokça meşgul oldu; nihayet ilimde maharet kazandı.”
3 – Süyûtî dedi ki: “O, imam, hâfız, muhaddis, fakih ve vaizdir.”
(1) ed-Dav’ü’l-Lâmi‘, 5/320; Şezerâtü’z-Zeheb, 7/31.
(2) Zeylü Tezkireti’l-Huffâz, s. 185; Şezerâtü’z-Zeheb, 7/35.
(3) ed-Dav’ü’l-Lâmi‘, 6/120.
(4) ed-Dav’ü’l-Lâmi‘, 6/34.
(5) ed-Dav’ü’l-Lâmi‘, 4/82; Şezerâtü’z-Zeheb, 7/253.
(6) Zeylü Tezkireti’l-Huffâz, s. 180.
(7) ed-Dürerü’l-Kâmine, 2/321-322.
(8) Tabakātü’l-Huffâz, (1170).
الدمشقي الحنبلي، يعرف بابن اللحام وهي حرفة أبيه (ت ٨٠٣ هـ(١)).١٢ - ابن المنصفي شمس الدين أبو عبيد الله محمد بن خليل بن محمد بن طوغان الدمشقي الحريري الحنبلي (ت ٨٠٣ هـ(٢)).١٣ - ابن المُزَلِّق أبو حفص عمر بن محمد بن علي بن أبي بكر بن محمد السراج الحلبي الأصل الدمشقي الشافعي (ت ٨٤١ هـ(٣)).١٤ - ابن المغلي علاء الدين علي بن محمود بن أبي بكر السلمي ثمَّ الحموي الحنبلي (ت ٨٢٨ هـ(٤)).١٥ - أبو شعر زين الدين عبد الرحمان بن سليمان بن أبي الكرم بن سليمان، أبو الفرج الدمشقي الصالحي الحنبلي (ت ٨٤٤ هـ(٥)). ثناء العلماء عليهحظي ابن رجب رحمه الله بثناء منقطع النظير، يدل على مدى توسعه وتبحره في العلوم، وعلى مكانته العالية في قلوب الناس، فلم نجد من العلماء من ذكره بسوء أو قدح بشخصيته، فالكل كان يحبه ويحترمه، وما هذا إلا دليل على علو منزلته وعظم شأنه في ذلك الوقت، ويتضح هذا جلياً من أقوالهم التي نورد طائفة منها، وهي كما يلي:١ - قال أبو المحاسن الدمشقي: «الإمام الحافظ الحجة والفقيه العمدة أحد العلماء الزهاد والأئمة العباد مفيد المحدثين واعظ المسلمين(٦)».٢ - قال الحافظ ابن حجر: «الشيخ المحدث الحافظ … أكثر من المسموع وأكثر الاشتغال حتى مهر(٧)».٣ - قال السيوطي: «هو الإمام الحافظ المحدث الفقيه الواعظ(٨)».(١) الضوء اللامع ٥/ ٣٢٠، وشذرات الذهب ٧/ ٣١.(٢) ذيل تذكرة الحفاظ: ١٨٥، وشذرات الذهب ٧/ ٣٥.(٣) الضوء اللامع ٦/ ١٢٠.(٤) الضوء اللامع ٦/ ٣٤.(٥) الضوء اللامع ٤/ ٨٢، وشذرات الذهب ٧/ ٢٥٣.(٦) ذيل تذكرة الحفاظ: ١٨٠.(٧) الدرر الكامنة ٢/ ٣٢١ - ٣٢٢.(٨) طبقات الحفاظ (١١٧٠).
4 — İbnü'l-İmâd el-Hanbelî şöyle demiştir: «İmâm, âlim, allâme, zâhid, kudve, bereket sahibi, hâfız, umde, sika, hüccet, Hanbelî(1).» Yine şöyle demiştir: «Onun tezkir meclisleri kalpleri sarsar, halk için umumiyetle mübarek ve faydalı idi; fırkalar onda ittifak etmiş, kalpler muhabbetle ona meyletmişti(2).» Yine şöyle demiştir: «Halkın işlerinden hiçbir şey bilmez, ehl-i vükelâdan hiç kimseye gidip gelmezdi; el-Kussâ‘în semtinde es-Sükkeriyye Medresesi'nde ikamet ederdi(3).» İbn Haccî —İbnü'l-İmâd'ın ondan naklettiğine göre— şöyle demiştir: «Fenni —yani hadis ilmini— sağlamlaştırdı, devrinin illetler ve tariklerin takibi hususunda en âlimi oldu; Dımaşk'taki ashabımız Hanâbile'nin ekserisi ondan yetişti(4).» Terâcim ve a‘lâm kitaplarında yer alan sözlerin bir kısmı da budur.
İlmî Eserleri
İbn Receb —Allah ona rahmet etsin— hayatını ve ömrünü bu yüce dine hizmete vakfetmiştir; bu, onun telif ettiği eserler ve geride bıraktığı muazzam miras sayesinde açıkça görülür. es-Sehâvî şöyle demiştir: «Kendini telif ve kıraate hasretti(5).» Ayrıca ilim dallarının çeşitliliğine bakılırsa tefsir, hadis, fıkıh, tarih, vaaz ve sair alanlarda eser vermiş, ihsan etmiş ve ibdâ‘ göstermiştir. Ebü'l-Mehâsin ed-Dımaşkî şöyle demiştir: «Onun isabetli telifleri ve faydalı tasnifleri vardır(6).» İbnü'l-İmâd ise: «Faydalı tasnifleri ve çok sayıda telifleri vardır(7).» demiştir. Biz burada bu tasniflerden bir kısmını istî‘âb değil, müzakere maksadıyla, konularına göre tertip ederek zikredeceğiz:
Tefsir:
1. Tefsîru Sûreti'l-İhlâs — basılmıştır.
2. Tefsîru Sûreti'n-Nasr — basılmıştır.
(1) Şezerâtü'z-Zeheb, 6/339.
(2) Şezerâtü'z-Zeheb, 6/339.
(3) Aynı kaynak.
(4) Şezerâtü'z-Zeheb, 6/339-340.
(5) Vecîzü'l-Kelâm, 1/308.
(6) Zeylü Tezkireti'l-Huffâz, s. 181.
(7) Şezerâtü'z-Zeheb, 3/339.
٤ - قال ابن العماد الحنبلي: «الإمام العالم العلامة الزاهد القدوة البركة الحافظ العمدة الثقة الحجة الحنبلي(١)».وقال أيضاً: «وكانت مجالس تذكيره للقلوب صارعة وللناس عامة مباركة نافعة، اجتمعت الفرق عليه، ومالت القلوب بالمحبة إليه(٢)».وقال أيضاً: «وكان لا يعرف شيئاً من أمور الناس، ولا يتردد إلى أحد من ذوي الولايات، وكان يسكن بالمدرسة السكرية بالقصاعين(٣)».وقال ابن حجي - فيما نقله عنه ابن العماد -: «أتقن الفن - أي: فن الحديث - وصار أعرف أهل عصره بالعلل وتتبع الطرق، وتخرج به غالب أصحابنا الحنابلة بدمشق(٤)».وغير ذلك من الأقوال التي حوتها كتب التراجم والأعلام. آثاره العلميةسخَّرَ ابن رجب رحمه الله حياته وعمره لخدمة هذا الدين العظيم، يتضح ذلك من خلال مؤلفاته وتراثه الضخم الذي خلفه لنا، قال السخاوي: «جمع نفسه على التصنيف والإقراء(٥)»، إضافة إلى تنوع فنونه فألَّف في التفسير والحديث والفقه والتاريخ والوعظ وغيره فأجاد وأبدع، قال أبو المحاسن الدمشقي: «له المؤلفات السديدة والمصنفات المفيدة(٦)»، وقال ابن العماد: «له مصنفات مفيدة ومؤلفات عديدة(٧)»، ونذكر هنا البعض من هذه المصنفات على سبيل المذاكرة لا على سبيل الاستيعاب، مرتبة حسب الموضوعات: التفسير:١ - تفسير سورة الإخلاص، وهو مطبوع.٢ - تفسير سورة النصر، وهو مطبوع.(١) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.(٢) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.(٣) المصدر نفسه.(٤) شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩ - ٣٤٠.(٥) وجيز الكلام ١/ ٣٠٨.(٦) ذيل تذكرة الحفاظ: ١٨١.(٧) شذرات الذهب ٣/ ٣٣٩.
Hadis: 3 - Yüce Melekler Topluluğunun Çekişmesi Hadisinin Şerhinde En Üstünün Seçimi, basılmıştır. 4 - Müminin Ateşten Payının Humma Olduğuna Dair Büyük Müjde, yazma hâlindedir. 5 - Peygamber (s.a.v.)'in İbn Abbas'a Vasiyetinin Şerhi Hususunda Ekyâs'ın Hediyesi, basılmıştır. 6 - Çocukların Kaybında Kadın ve Erkeklerin Tesellisi, yazma hâlindedir. 7 - İlimler ve Hikmetler Mecmuası ki önünüzdeki eser budur. 8 - 'Kıyametin Önünde Kılıçla Gönderildim' Hadisinden Yayılmaya Değer Hükümler, basılmıştır. 9 - Tirmizî'nin Büyük Câmiinin Şerhi, bu eserin Zâhiriyye Kütüphanesi'nde yazma bir parçası bulunmaktadır. 10 - Tirmizî'nin İlel'inin Şerhi, basılmıştır.(1) 11 - Buhârî'nin Şerhinde Fethu'l-Bârî ki müellif bu eserinde Cenâiz Kitabına kadar ulaşmış, öncekilerin sözlerinden çokça nakletmiştir; basılmıştır.
Fıkıh: 12 - Haraç Hükümlerine Dair Çıkarımlar, basılmıştır. 13 - Doğumla Talâkın Ta'lîki, yazma hâlindedir. 14 - Fıkhî Kâideler, basılmıştır. 15 - Üç Talâkın Bir Sayıldığına Dair Vârid Olan Müşkil Hadisler, kayıptır.
Tarih: 16 - Hanbelî Tabakâtına Zeyl, basılmıştır.
(1) Kardeşim Dr. Ali es-Sayyâh -Allah kendisinden faydalandırsın- dedi ki: 'Birkaç baskısı yapılmıştır: Nûrüddîn Itr tahkikiyle bir baskı, ilk baskı, 1398, Dâru'l-Mellâh li't-Tıbâa; Hemmâm Saîd tahkikiyle bir baskı, ilk baskı, 1407, Mektebetü'l-Menâr, Ürdün; her iki tahkik de iyidir. Subhî es-Sâmürrâî tahkikiyle bir baskı, Âlemü'l-Kütüb, ki bu son derece kötüdür. Kemâl Ali el-Cemel tahkikiyle bir baskı, Dâru'l-Kelime, 1418.' Muhaddislerin gayretleri: 171. … (2) Bakınız: Şezerâtü'z-Zeheb, 6/339.
الحديث:٣ - اختيار الأولى في شرح حديث اختصام الملأ الأعلى، وهو مطبوع.٤ - البشارة العظمى في أنَّ حظ المؤمن من النار الحمى، وهو مخطوط.٥ - تحفة الأكياس بشرح وصية النبي صلى الله عليه وسلم لابن عباس، وهو مطبوع.٦ - تسلية نفوس النساء والرجال عند فقد الأطفال، وهو مخطوط.٧ - جامع العلوم والحكم وهو الذي بين يديك.٨ - الحكم الجديرة بالإذاعة من قول النبي صلى الله عليه وسلم: «بعثت بالسيف بين يدي الساعة»، وهو مطبوع.٩ - شرح جامع الترمذي الكبير، وتوجد منه قطعة مخطوطة في المكتبة الظاهرية.١٠ - شرح علل الترمذي، وهو مطبوع(١).١١ - فتح الباري في شرح البخاري، وصل به إلى كتاب الجنائز، ينقل فيه كثيراً من كلام المتقدمين(٢)، وهو مطبوع. الفقه:١٢ - الاستخراج في أحكام الخراج، وهو مطبوع.١٣ - تعليق الطلاق بالولادة، وهو مخطوط.١٤ - القواعد الفقهية، وهو مطبوع.١٥ - مشكل الأحاديث الواردة في أنَّ الطلاق الثلاث واحدة، وهو مفقود. التاريخ:١٦ - الذيل على طبقات الحنابلة، وهو مطبوع.(١) قال أخي الدكتور علي الصياح - نفع الله به -: «طبع عدة طبعات: طبعة بتحقيق نور الدين عتر، الطبعة الأولى، ١٣٩٨، دار الملاح للطباعة، طبعة بتحقيق همام سعيد، الطبعةالأولى، ١٤٠٧، مكتبة المنار، الأردن، وكلا التحقيقين جيد وطبعة بتحقيق صبحي السامرائي، عالم الكتب، وهي سيئة للغاية. وطبعة بتحقيق كمال علي الجمل، دار الكلمة، ١٤١٨». جهود المحدّثين: ١٧١. …(٢) انظر: شذرات الذهب ٦/ ٣٣٩.
17 - Ömer b. Abdülaziz'in Sîretinin Muhtasarı, basılıdır.
18 - İbn Receb'in Müşeyyehası (1). Vaaz, Fezâil ve Rekāik:
19 - Kabir Dehşetleri, basılıdır.
20 - Cehennemden Sakındırma ve Helâk Yurdunun Durumunu Tanıtma, basılıdır.
21 - Nasihat ile Ayıplama Arasındaki Fark, basılıdır.
22 - Selef İlminin Halef İlmine Üstünlüğü, basılıdır.
23 - Yılın Mevsimlerine Ait Vazifeler Hakkında Latif Bilgiler, basılıdır.
Biyografi ve meşhur şahsiyet kitaplarının ihtiva ettiği diğer eserler de vardır.
(1) İbn Hacer, ed-Dürerü'l-Kâmine (2/322)'de zikretmiştir.
١٧ - مختصر سيرة عمر بن عبد العزيز، وهو مطبوع.١٨ - مشيخة ابن رجب(١). الوعظ والفضائل والرقائق:١٩ - أهوال القبور، وهو مطبوع.٢٠ - التخويف من النار والتعريف بحال دار البوار، وهو مطبوع.٢١ - الفرق بين النصيحة والتعيير، وهو مطبوع.٢٢ - فضل علم السَّلف على علم الخلف، وهو مطبوع.٢٣ - لطائف المعارف فيما لمواسم العام من الوظائف، وهو مطبوع.وغير ذلك مما حوته كتب التراجم والأعلام.(١) ذكره ابن حجر في الدرر الكامنة ٢/ ٣٢٢.
Yazma nüshanın tavsifi (asıl) Musul'daki Umumî Evkaf Kütüphanesi'nin (628) numaralı nüshası esas alınmış olup (ص) rumuzu verilmiştir. Bu nüsha, az noksanlı, kaliteli bir nüshadır; yazı türü âdî nesih olup (288) sayfadır, her sayfada (29) satır ve her satırda yaklaşık (21) kelime bulunmaktadır. Haşiyelerinde bazı ta‘likat ve istidrakat mevcut olup bu nüshanın bazı âlimler üzerine okunduğu anlaşılmaktadır. Kitabın tıra (ilk sayfa) üzerinde bazı temellük kayıtları bulunmaktadır; aynen yazıldığı şekliyle zikrediyoruz: «Bismillâh. Bu kitap, şer‘î satın alma yoluyla, kulların en hakîri olan ve Rabbine muhtaç bulunan kimsenin mülkiyetine girmiştir. Ben, Allah'a fakir olan Abdulazîz b. Hamd b. Seyf el-‘Uteykî(1), Hicret'in (s.a.v.) bin iki yüz kırk yedi senesi Safer ayının başlarında (bunu satın aldım).» «Sahibi Hamd(2) b. el-Hâc Abdülazîz el-‘Uteykî -Allah onu affetsin, bağışlasın, ana-babasını ve bütün Müslümanları da- bunu vakfetmiştir.» «Allah'a fakir olan Muhammed b. Emin eş-Şenqîtî(3)'nin (1333 yılında) tasarrufundadır.» (1) Ne kendisinin ne de oğlunun biyografisine rastlamadım. Kitâbü'l-A‘lâm, 2/272'de «İbn Uteyk» adlı bir âlimin biyografisini buldum ki bu nisbede onlarla müşterektir. Muhtemelen onların ailesindendir. Allah cümlesine rahmet eylesin. (2) Kendisi, yukarıda zikredilen Abdulazîz'in oğludur. Anlaşıldığına göre kitabı babasının vefatından sonra temellük edip sonra vakfetmiştir. Allah hepsine rahmet eylesin. (3) Bu zât, büyük âlim Muhammed el-Emin b. Muhammed el-Muhtâr b. Abdilkâdir el-Cekenî eş-Şenqîtî'dir (Allah ona rahmet eylesin). Müfessir, müderris olup Şenkît (Moritanya) âlimlerindendir. Orada doğmuş ve tahsil görmüş; ardından Medîne-i Münevvere'de, sonra Riyad'da ve nihayet Medine'deki İslâm Üniversitesi'nde müderris olarak ikamet etmiştir. Eserleri arasında: Edvâu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân, Men‘u Cevâzi'l-Mecâz, Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyi'l-Kitâb ve daha başkaları bulunur. Mekke'de (1973 m.) vefat etmiştir. (A‘lâm, 6/45).
وصف النسخة الخطية (الأصل)اعتمدت على نسخة مكتبة الأوقاف العامة في الموصل، وتقع تحت الرقم (٦٢٨)، رمزت لها بالحرف (ص) وهي نسخة جيدة قليلة السقط، نوع خطها نسخي عادي، تحتوي على (٢٨٨) صفحة، في كل صفحة (٢٩) سطراً، وفي كل سطر (٢١) كلمة تقريباً، على حواشيها بعض التعليقات والاستدراكات، ويبدو أنها قرءَت على بعض العلماء، ويوجد على طرة الكتاب بعض التملكات، نذكرها كما كتبت وهي: «بسم الله دخل هذا الكتاب ملكاً بالشراء الشرعي بملك أحقر العباد إلى ربه، وأنا الفقير إلى الله عبد العزيز بن حمد بن سيف العتيقي(١) بغرة صفر سنة سبعة وأربعين ومئتين وألف من هجرته صلى الله عليه وسلم».«وقفه مالكه حمد(٢) بن الحاج عبد العزيز العتيقي عفى الله عنه وغفر له ولأبويه وجميع المسلمين».«في حوزة الفقير إلى الله محمد بن أمين الشنقيطي(٣) سنة (١٣٣٣)».(١) لم أقف على ترجمة لا له ولا لابنه، وقد وجدت في كتاب الأعلام ٢/ ٢٧٢ ترجمة لأحد العلماء وهو «ابن عتيق» يشترك معهما في هذه النسبة، ولعله من عائلتهما رحمهم الله جميعاً.(٢) وهو ولد عبد العزيز الآنف الذكر، فيظهر أنَّه تملك الكتاب بعد وفاة والده، ثم وقفه رحم الله الجميع.(٣) هو العالم الكبير محمد الأمين بن محمد المختار بن عبد القادر الجكني الشنقيطي رحمه الله تعالى، مفسر مدرس من علماء شنقيط (موريتانيا)، ولد وتعلم بها، ثم استقر مدرساً في المدينة المنورة ثم الرياض، وأخيراً في الجامعة الإسلامية بالمدينة، له كتب منها: أضواء البيان في تفسير القرآن، ومنع جواز المجاز، ودفع إيهام الاضطراب عن آي الكتاب، وغيرها، توفي بمكة سنة (١٩٧٣ م). الأعلام ٦/ ٤٥.
Kitabın serlevhasıdır; bu serlevha üzerinden temellükât ve vakfiyeler anlaşılmaktadır.
طرة الكتاب، ويظهر من خلالها التملكات والوقفيات
Kitabın ilk varağıdır; bu varakta tashih işaretleri görülmektedir.
الورقة الأولى من الكتاب، ويظهر من خلالها علامات التصحيح