Kısım: Şerhu'l-Hadis
Kitap: el-Müfhim limâ Eşkele min Telhîsi Kitâbi Müslim
Müellif: Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ömer b. İbrâhim el-Kurtubî (578-656 H.)
Tahkik eden, haşiye yazan ve takdim yazısı yazan: Muhyiddin Dîb Mîstû, Ahmed Muhammed es-Seyyid, Yûsuf Alî Bedîvî, Mahmûd İbrâhim Bezzâl
Yayınevi: Dâru İbn Kesîr, Dımaşk-Beyrut; Dâru'l-Kelimi't-Tayyib, Dımaşk-Beyrut
Baskı: 1. Baskı, 1417 H. - 1996 M.
Cilt sayısı: 7
Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur.
Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (أبو العباس القرطبي)القسم: شروح الحديثالكتاب: المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلمالمؤلف: أبو العباس أحمد بن عمر بن إبراهيم القرطبي (٥٧٨ - ٦٥٦ هـ)حققه وعلق عليه وقدم له: محيي الدين ديب ميستو - أحمد محمد السيد - يوسف علي بديوي - محمود إبراهيم بزالالناشر: (دار ابن كثير، دمشق - بيروت)، (دار الكلم الطيب، دمشق - بيروت)الطبعة: الأولى، ١٤١٧ هـ - ١٩٩٦ معدد الأجزاء: ٧[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في Ramisher: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Müslim'in eserinin telhisindeki müşkülleri açıklayan el-Müfhim adlı eser, İmam Hâfız Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ömer b. İbrahim el-Kurtubî (578-656 h.) tarafından telif edilmiştir. Birinci cilt. Tahkik, talik ve takdim edenler: Muhyiddîn Dîb Müstev, Yûsuf Alî Bedîvî, Ahmed Muhammed es-Seyyid, Mahmûd İbrahim Bezzâl. Dâru İbn Kesîr (Dımaşk - Beyrut) ve Dâru'l-Kelimeti't-Tayyib (Dımaşk - Beyrut).
المُفْهِم لما أَشْكَلَ من تلخيص كتاب مسلم تأليفالإمام الحافظ أبي العبَّاس أحمد بن عمر بن إبراهيم القرطبي(٥٧٨ - ٦٥٦ هجرية) الجزء الأول حققة وعلق عليه وقدم له:محيي الدين ديب مستو - يوسف علي بديويأحمد محمّد السيّد - محمود إبراهيم بزّال دار ابن كثيردمشق - بيروت دار الكلمة الطيبدمشق - بيروت
Telhîs-i Müslim ve'l-Müfhim'deki Kitapların Alfabetik Fihristi
Kitabın İsmi ve Numarası … Cilt ve Sayfa
Et‘ime Âdâbı (27) … 5/293
İstiskâ (6) … 2/358
İ‘tikâf ve Kadir Gecesi (11) … 3/240
Edeb (30) … 5/453
Ezkâr ve Duâlar (37) … 7/5
Eşribe (26) … 5/246
Edâhî (28) … 5/347
Akdiye (24) … 5/147
İmâret ve Bîat (14) … 4/5
Îmân (1) … 1/131
Birr ve Sıla (34) … 6/508
Büyû‘ (18) … 4/360
Tefsîr (42) … 7/314
Cum‘a (4) … 2/478
Cenâiz (8) … 2/569
Cihâd ve Siyer (13) … 3/511
Hac (12) … 3/255
Hudûd (23) … 5/70
Ölümü ve Sonrasını Zikir (40) … 7/142
Rikāk (38) … 7/69
Rukye ve Tıb (31) … 5/563
Rü‘yâ (32) … 6/5
Zekât (9) … 3/5
Zühd (39) … 7/107
Sadaka, Hibe ve Haps (20) … 4/578
Salât (3) … 2/5
İdeyn Salâtı (5) … 2/523
Savm (10) … 3/135
Sayed ve Zebâih (25) … 5/204
Talâk (16) … 4/224
Tahâret (2) … 1/473
Itk (17) … 4/309
İlim (36) … 6/684
Fiten ve Eşrât-ı Sâat (41) … 7/206
Kader (35) … 6/649
Kasâme, Kısâs ve Diyetler (22) … 5/5
Güneş ve Ay Tutulması (7) … 2/549
Libâs (29) … 5/385
Nübüvvetler (33) … 6/46
Nüzûr ve Eymân (21) … 4/604
Nikâh (15) … 4/80
Vesâyâ ve Ferâiz (19) … 4/539
الفهرس الألفبائي للكتب الواردة في تلخيص مسلم والمفهماسم الكتاب ورقمه … الجزء والصفحةآداب الأطعمة (٢٧) … ٥/ ٢٩٣الاستسقاء (٦) … ٢/ ٣٥٨الاعتكاف وليلة القدر (١١) … ٣/ ٢٤٠الأدب (٣٠) … ٥/ ٤٥٣الأذكار والدعوات (٣٧) … ٧/ ٥الأشربة (٢٦) … ٥/ ٢٤٦الأضاحي (٢٨) … ٥/ ٣٤٧الأقضية (٢٤) … ٥/ ١٤٧الإمارة والبيعة (١٤) … ٤/ ٥الإيمان (١) … ١/ ١٣١البر والصلة (٣٤) … ٦/ ٥٠٨البيوع (١٨) … ٤/ ٣٦٠التفسير (٤٢) … ٧/ ٣١٤الجمعة (٤) … ٢/ ٤٧٨الجنائز (٨) … ٢/ ٥٦٩الجهاد والسير (١٣) … ٣/ ٥١١الحج (١٢) … ٣/ ٢٥٥الحدود (٢٣) … ٥/ ٧٠ذكر الموت وما بعده (٤٠) ٧/ ١٤٢الرقاق (٣٨) … ٧/ ٦٩الرقى والطب (٣١) … ٥/ ٥٦٣الرؤيا (٣٢) … ٦/ ٥الزكاة (٩) … ٣/ ٥الزهد (٣٩) … ٧/ ١٠٧الصدقة والهبة والحبس (٢٠) … ٤/ ٥٧٨الصلاة (٣) … ٢/ ٥صلاة العيدين (٥) … ٢/ ٥٢٣الصوم (١٠) … ٣/ ١٣٥الصيد والذبائح (٢٥) … ٥/ ٢٠٤الطلاق (١٦) … ٤/ ٢٢٤الطهارة (٢) … ١/ ٤٧٣العتق (١٧) … ٤/ ٣٠٩العلم (٣٦) … ٦/ ٦٨٤الفتن وأشراط الساعة (٤١) … ٧/ ٢٠٦القدر (٣٥) … ٦/ ٦٤٩القسامة والقصاص والديات (٢٢) … ٥/ ٥كسوف الشمس والقمر (٧) … ٢/ ٥٤٩اللباس (٢٩) … ٥/ ٣٨٥النبوات (٣٣) … ٦/ ٤٦النذور والأيمان (٢١) … ٤/ ٦٠٤النكاح (١٥) … ٤/ ٨٠الوصايا والفرائض (١٩) ٤/ ٥٣٩
Müfhim: Sahîh-i Müslim'in Muhtasarında Müşkil Olanı İzah Eden Eser
المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم
Bismillâhirrahmânirrahîm
Telif ve basım hakları yayıncılara aittir.
Birinci Baskı
1417 H. - 1996 M.
Mektebetü İbn Kesîr li't-Tıbâa ve'n-Neşr ve't-Tevzî‘
Dımaşk - Halebûnî - İbn Sînâ Caddesi - Câbî Binası
P.K.: 311 - Tel: 2225877 - 2243502
Beyrut - Bürc Ebî Hayder - ed-Debbûs el-Aslî arkası
P.K.: 6318/113 - Tel: 817857 - 204459 - 03
Dâru'l-Kelimi't-Tayyib li't-Tıbâa ve'n-Neşr ve't-Tevzî‘
Dımaşk - Halebûnî - Müslim el-Bârûdî Caddesi
Tel: 2129886 - P.K.: 30552
Beyrut P.K.: 6318/113
بسم الله الرحمن الرحيمحقوق الطبع والتصوير محفوظة للناشرينالطبعة الأولى١٤١٧ هـ - ١٩٩٦ مدار ابن كثير للطباعة والنشر والتوزيعدمشق - حلبوني - جادة ابن سينا - بناء الجابيص. ب: ٣١١ - تلفون: ٢٢٢٥٨٧٧ - ٢٢٤٣٥٠٢بيروت - برج أبي حيْدر - خلف دبوس الأصليص. ب: ٦٣١٨/ ١١٣ تلفون: ٨١٧٨٥٧ - ٢٠٤٤٥٩ - ٠٣دار الكلم الطيب للطباعة والنشر والتوزيعدمشق - حلبوني - شارع مسلّم الباروديهاتف: ٢١٢٩٨٨٦ ص. ب ٣٠٥٥٢ - بيروت ص. ب: ٦٣١٨/ ١١٣
Yayıncının Takdimi
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Efendimiz Muhammed (s.a.v.)’e, onun âline, ashâbına ve kıyamet gününe kadar onun hidayetine uyanlar ile sünnetini ihyâ edenlere en faziletli salât ve en tam selâm olsun.
Amma ba‘d:
Şüphesiz İmam Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî’nin (v. 261 h. — Allah teâlâ ona rahmet eylesin) el-Câmi‘u’s-Sahîh’i, kütüb-i sittenin ikincisi olup, Sünnet-i Mutahhara’nın en önemli divanları arasında yer alan ve Kur’ân-ı Kerîm’den sonra en sahih kitaplar kabul edilen iki Sahîh’ten biridir. Cumhur, fazilet ve sıhhat bakımından Sahîh-i Buhârî’yi önde tutmakla birlikte, bazı Mağrib âlimleri Sahîh-i Müslim’i tercih etmişlerdir. Bu tercihleri, Müslim’in kitabının güzel siyâkı ile iyi tertip ve düzenine dayanmaktadır.
İşte bu iki büyük eser, büyük âlimlerin ilgisine ve hâfızların dikkatli çalışmalarına mazhar olmuş; onlar rivayet, ezberleme, istinsah, istidrak, şerh, ihtisar ve her birinin ricâl ve râvilerini tanıtma yönünden bu eserlere yönelmişlerdir.
Burada bizi ilgilendiren husus, Sahîh-i Müslim’in şerhi üzerine telif edilmiş en meşhur eserleri tanımaktır. Bunlar altı tanedir:
1. Mâzerî’nin (v. 536 h.) el-Mu‘lim fî Şerhi Sahîhi Müslim adlı eseri. Yakın zamanda Beyrut’ta Dâru’l-Garbi’l-İslâmî tarafından basılmıştır.
2. Kâdî İyâz’ın (v. 544 h.) İkmâlü’l-Mu‘lim fî Şerhi Sahîhi Müslim adlı eseri ki henüz bize ulaşmamıştır.
3. İmam Ebü’l-Abbâs el-Kurtubî’nin (v. 656 h.) el-Müfhim limâ Eşkele min Telhîsi Kitâbi Müslim adlı eseri. İşte bu kitap, elimizde bulunan eserdir.
[Bu liste burada bir madde daha içermekle birlikte kaynakta altı numara olarak verilmiş olup mevcut metin bu kadardır.]
كلمة الناشرالحمدُ للهِ ربِّ العالمين، وأفضلُ الصَّلاةِ وأَتَمُّ التسليم على سيدنا محمد وعلى آلهِ وأصحابِه، ومَنِ اهتدى بهديه وعملَ بسنته إلى يوم الدِّين.وبعد:فإن كتابَ "الجامع الصحيح" للإمام مسلم بن الحجَّاج القُشَيْرِيَ النيسابوري المتوفى سنة (٢٦١ هـ) رحمه الله تعالى، هو الثاني من الكتب الستة، التي تُعَدُّ من أهمِّ دواوين السُّنَّة المطهَّرة، وأحدُ الصحيحين اللَّذين هما أصحُّ الكتب بعد القرآن الكريم، والجمهور على تقديم صحيح البخاريِّ في الفضل والصِّحة، وبعضُ العلماء المغاربة فضَّلُوا صحيحَ مسلم، وموقفُهم محمولٌ على ما يرجعُ إليه كتابُ مسلم من حُسن السِّياق، وجودة الوضع والترتيب.ولقد لقيَ هذان السِّفران العظيمان، اهتمامَ كبار العلماء، وعناية جَهابذة الحفَّاظ، فأقبلوا عليهما روايةً، وحفظًا في الصدور، ونسخًا في السُّطور، واستدراكًا عليهما، وشروحًا واختصارًا لهما، وتعريفًا برجال ورُواة كلٍّ منهما. ويهمُّنا هنا أن نتعرَّف إلى أشهر الكتب المؤلَّفة في شرح صحيح مسلم، وهي ستة:١ - المُعْلم في شرح صحيح مسلم، للمازري المتوفى سنة (٥٣٦ هـ)، وقد طُبع حديثًا في دار الغرب الإسلامي - في بيروت.٢ - إكمال المُعْلم في شرح صحيح مسلم، للقاضي عياض المتوفى سنة (٥٤٤ هـ)، ولم يصلنا بعد.٣ - المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم؛ للإمام أبي العباس القرطبي المتوفى سنة (٦٥٦ هـ). وهو كتابنا هذا.
4 - Nevevî'nin (v. 676) "el-Minhâc fî Şerhi Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc" adlı eseri basılıdır.
5 - el-Übbî'nin (v. 827) "İkmâlü İkmâli'l-Mu‘lim fî Şerhi Sahîh-i Müslim" adlı eseri olup Mısır'da Dâru's-Saâde'de basılmıştır.
6 - es-Senûsî'nin (v. 895) "Mükmilü İkmâli'l-İkmâl" adlı eseri olup el-Übbî'nin "İkmâlü İkmâli'l-Mu‘lim"inin kenarında basılıdır ve yine Mısır'da Dâru's-Saâde'de basılmıştır.
Dâru İbn Kesîr ve Dâru'l-Kelimi't-Tayyib, bu büyük hadis çalışması için birçok doğulu ve batılı el yazmasının tıpkıbasımını bir araya getirdikten ve tahkik ile ta‘lik işini, şer‘î ilimler ve Arap dili alanında uzman güvenilir hocalardan oluşan seçkin bir heyete tevdi ettikten sonra, "el-Müfhim" adlı bu eseri Arap ve İslam dünyasındaki kıymetli okuyuculara sunmaktan bahtiyardır. Okuyucu onu inşallah en parlak görünüş ve en doğru içerikle, kapsamlı ilmî fihristler eşliğinde görecektir.
Allah tevfîk vericidir; maksada eriştiren O'dur. Duamızın sonu: Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.
Yayıncı:
Dâru İbn Kesîr ve Dâru'l-Kelimi't-Tayyib
Şam - Beyrut
٤ - "المنهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج"، للنووي المتوفى سنة (٦٧٦ هـ)، وهو مطبوع.٥ - إكمال إكمال المعلم في شرح صحيح مسلم، للأُبِّيِّ المتوفى سنة (٨٢٧ هـ)، وهو مطبوع في دار السعادة بمصر.٦ - مكمّل إكمال الإكمال؛ للسنوسي المتوفى سنة (٨٩٥ هـ) وهو مطبوع بهامش إكمال إكمال المعلم، للأُبِّيّ، ومطبوع في دار السعادة بمصر.ويسرُّ دار ابن كثير ودار الكلم الطيب أن تُقدِّما هذا الكتاب "المفهم" للقراء الكرام في العالمين: العربي والإسلامي، بعد أن حَشَدتا لهذا العمل الحديثيِّ العظيم صورًا لمخطوطاتٍ عديدة؛ مَشرقيةٍ ومَغربيةٍ، وأسندتا تحقيقَه والتعليق عليه إلى نُخبةٍ من الأساتذة الثقات؛ المتخصصينَ في علوم الشريعة واللغة العربية، وسيراه القارئ - إن شاء الله تعالى - في أبهى مَظْهرٍ، وأصدقِ مَخْبر، مع الفهارس العلمية الوافية.والله الموفّق، وهو من وراء القصد، وآخر دعوانا أن الحمد لله ربِّ العالمين.الناشردار ابن كثير ودار الكلم الطيبدمشق - بيروت
(1) Tahkîk Mukaddimesi
Hamd, ümmîler içinden kendilerine âyetlerini okuyan, onları arındıran ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir Resûl gönderen Allah'a mahsustur. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.
En tam ve en mükemmel salât ve selâm, Cenâb-ı Hakk'ın nebîlerin sonuncusu olarak gönderdiği Seyyidimiz Muhammed'in (s.a.v.) üzerine olsun; keza onun âl-i, ashâbı, tâbiîni ve ilmiyle âmil olan âlimlerin üzerine de olsun ki onlar hidâyet ve din minâresini yükseltmiş, sünnet-i nebeviyye sancağını doğruluk ve kesin bir imanla taşımış, ondan aşırı gidenlerin tahrifini ve câhillerin te’vilini defetmişlerdir.
Emmâ ba‘d:
Şüphesiz Allah teâlâ, insanları kendisine ibadete ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamaya çağırmaları için şerefli peygamberlerini göndermiştir. Onlar hakkı çağıran, sâlih ahlâkı emreden, fesadı ve münkeri nehyeden, insanlar arasındaki muamelelerin ıslahına davet eden kimselerdi.
Nebî Muhammed (s.a.v), nübüvvet binasının son tuğlası olmuş; Allah'a daveti üstlenmiş, akidenin sıhhati, ahlâk ile süslenme ve muamelatta yöntemin sağlamlığının sâlih ferdin ve sâlih toplumun inşasındaki temel esaslar olduğunu vurgulamıştır.
Sünnet-i nebeviyye ise İslâm davetinde temel bir kaynak ve Kur'an'ın pratik gerçekliğini, semâvî yöntemi yansıtan sadık bir ayna olmuştur.
* * *
(١) مقدمة التحقيقالحمدُ لله الذي بَعَثَ في الأميِّين رسولًا منهم يتلو عليهم آياته، ويُزكيهم، ويُعلِّمهم الكتابَ والحكمة، وإن كانوا من قبلُ لفي ضلالٍ مبين.والصَّلاةُ والسَّلام الأتمَّان الأكملان على سيدنا محمد؛ الذي بَعَثَه اللَّهُ تعالى خاتَمًا للنبيِّين، وعلى آله وصحبه والتابعين والعلماء العاملين؛ الذين رفعوا منارة الهدى والدِّين، وحملوا راية السُّنة النبوية بصدقٍ ويقين، ونفوا عنها تحريفَ الغالين، وتأويل الجاهلين.أمَّا بعد:فإن اللَّهَ تعالى أرسل رُسُلَه الكرام ليدعوا الناسَ إلى عبادته سُبحانه، وألَّا يُشركوا به شيئًا، فكانوا دُعاةً إلى الحق، آمرين بالأخلاق الصالحة، ناهينَ عن الفساد والمنكر، داعين إلى إصلاح المعاملات بين البشر.وكان النبي محمد صلى الله عليه وسلم اللبنةَ الأخيرة في بناء صَرْح النبوات، فقام بالدَّعوة إلى الله، مؤكدًا أن صحَّةَ العقيدة، والتجمُّل بالأخلاق، وسلامة المنهج في التعامل، هي الأسسُ القويمةُ في بناء الفرد الصَّالح والمجتمع السَّليم.وكانت السُّنَّة النبوية رافدًا رئيسًا في الدعوة الإسلامية، ومرآةً صادقةً تعكسُ الواقع العملي لنداء القرآن، ومنهج السماء.* * *
Hadîs-i şerîf, Kur'ân-ı Kerîm'den sonra İslâm şeriatının ikinci aslıdır. Nitekim pek çok âyet-i kerîme mücmel veya umûmî olarak gelmiş, hadîs-i şerîf ise onları beyân edici veya tahsîs edici olarak gelmiştir. Resûlullah (s.a.v.)'in hayatında, üzerine Kur'ân nâzil olmadığında hadîs-i şerîfin söz konusu mesele ve hâdise hakkında fasl-ı hitâb (kesin hüküm) olarak geldiği hâdiseler ve işler vukû bulabilir. Dahası hadîs-i şerîf, Resûlullah (s.a.v.)'in sîretini tüm gerçekliği ve doğruluğuyla aksettirir; sîretin cereyanını açıklar, boyutlarını çizer, Nebiyy-i Mükerrem (s.a.v.)'in mekârim-i ahlâkını, nush u irşâdını ortaya koyar. Bütün bunlar, hakkın ve hayrın esasları üzerine kurulu bir topluma ulaşmak içindir. İşte bu ve benzeri sebeplerle Müslümanlar, Resûlullah (s.a.v.)'in hadîsiyle ilgilenmişler, ona derin bir muhabbet beslemişler ve hadîs ilmiyle iştigali, sundukları hizmetlerin en yücesi, işledikleri takarrübâtın [Allah'a yaklaştıran amellerin] en büyüğü olarak itikad etmişlerdir. Nitekim onlardan biri şöyle demiştir: "Ben hadîs talebinde şöhret veya onun eskisine yenisine bir araya gelmek için bulunmadım. Lakin muhabbet duyana sevdiğinin mülâkatı nasip olmayınca, onun sözünü dinleyerek teselli bulur." Amel eden âlimler, Sünnet'e hakkıyla riâyet ederek gelmişler, onu sînelerde hıfzetmişler, satır aralarına kaydetmişler ve hadîs talebi için yolculuklara çıkmışlardır. Onların Sünnet'e hizmette, ricali [râvileri] tanımada ve illetlerin araştırılmasında pek büyük hizmetleri (eyâdî-i beyzâ) olmuştur. Âlimler, nice güçlüklere katlanmış, ilim talebinin meşakkatini göze almış; bir hadîsi elde etmek, diğer bir hadîsi dinlemek için uzun mesafeler kat etmiş, engin çölleri aşmışlardır. Bütün bunları vicdanlarının derinliğinde sevinçle yapmışlar ve içlerinden birinin lisân-ı hâli şöyle der gibidir: "İlmi taleb ederek gitmemi kınıyorlar, râvilerin yanından onun fenlerini [ilim dallarını] derliyorum. Ey beni kınayan! Bırak da kıymetimi yükselteyim. Zira herkesin kıymeti, hüsn-i istî‘mal ettiği [iyi bildiği] şeydir." İşte birbirini takip eden bu yolculuklar ve aralıksız gayret neticesinde, târih bize hadîs ilminde pek kıymetli âsâr [eserler] kaydetmiş, hadîs musannefâtı [tasnif edilmiş eserleri] ise parlak bir inci hâline gelmiştir.
والحديثُ النبويُّ هو الأصلُ الثَّاني للشريعة الإسلامية بعد القرآن الكريم، فكثير من الآيات الكريمة جاءتْ مجملةً أو عامة، فأتى الحديثُ الشريفُ مُبَيِّنًا أو مُخَصِّصًا لها. وقد تَعْرِضُ حوادثُ وأمورٌ في حياة الرسول صلى الله عليه وسلم، فإذا لم ينزل القرآنُ، يأتي الحديثُ له القولُ الفَصْل في هذه القضية وتلك الحادثة.ثم إنَّ الحديثَ النبويَّ يعكسُ بكلِّ واقعيَّة وصدق سيرة النبي صلى الله عليه وسلم، فهو يُوضِّح مجريات السيرة، ويرسمُ أبعادَها، ويُجلِّي مكارمَ خُلُق النبي الكريم صلى الله عليه وسلم ونُصْحَه، وإرشادَه؛ وصولًا إلى مجتمع يقومُ على أصول الحقِّ والخير.لهذا وغيره عُني المسلمون بحديث رسول الله - صلي الله عليه وسلم -، وولعوا بذلك، واعتقدوا أن الاشتغال بعلم الحديث مِن أجلِّ الخدمات التي يُقدِّمونها، وأعظمِ القُرَب التي يفعلونها، حتى قال قائلهم:لم أسمُ في طَلَبِ الحديثِ لسمعةٍ … أو لاجتماعِ قديمِه وحديثِهلكنْ إذا فاتَ المحبَّ لقاءُ مَن … يَهوى تعلَّل باستماع حديثِهوجاء العلماءُ العاملون يرعون السُّنَّة حق رعايتها، فحفظوها في الصدور، ودوَّنوها في ثنايا السطور، ورحلوا في طلب الأحاديث، وكانت لهم أيادٍ بيضاءُ في خدمة السُّنَّة، ومعرفة الرجال، والبحث عن العلل.وقد تحمَّل العلماءُ الصِّعابَ، وتجشَموا عناءَ طلب العلم، فكانوا يرحلون المسافات الطويلة، ويقطعون المفاوزَ الشاسعة، كي يُحصِّلوا حديثًا من هنا، ويسمعوا حديثًا من هناك، وهم مغتبطون في قرارة أنفسهم، ولسانُ حالِ أحدهم يقول:يلومُ عليَّ أنْ رُحْتُ للعلم طالبًا … أجمعُ مِن عند الرُّواةِ فُنُونَهفيا لائمي دَعْنِي أُغالي بقيمتِي … فقيمةُ كلِّ النَّاسِ ما يُحْسِنُونَهوكان من نتيجة تلك الرحلات المتلاحقة، والدَّأب المتواصل، أن حفظ التاريخُ لنا آثارًا جليلةً في علم الحديث النبوي، وصارت المصنَّفاتُ الحديثية دُرَّةً
Zamanın alnında parlayan bir mücevher gibidir ki, hadis sahasında tedvin edilmiş bu kitaplar, bu ümmetin en büyük iftiharlarından sayılmaktadır.
Hicrî ikinci asra yöneldiğimizde, adil halife Ömer b. Abdülazîz'in ismi karşımıza çıkar. Zira ona, nebevî hadisin tedvini fikri arz edilmiş; o da İbn Şihâb ez-Zührî'ye Resûlullah (s.a.v.)'in hadisini tedvin etmesini ve toplamasını emretmiştir. Ayrıca Medine kadısı Ebû Bekir b. Hazm el-Ensârî'ye yazarak: "Resûlullah (s.a.v.)'in hadisinden olan şeylere bak, onları yaz." demiştir.
İmâm Mâlik (rahimehullah)'in el-Muvatta'ı, hicrî ikinci asırda tedvin edilmiş hadis kitaplarının en önemlilerinden ve en eskilerindendir.
Hicrî üçüncü asırda hadis ilmi olgunlaşmış; bu asır, hadisin tedvini ve cem'i açısından altın çağ kabul edilmiştir. Bu işi, büyük âlimler üstlenmiş, hadisin esasları sağlamlaşmış ve hadis binası müsnedler veya bablar üzerine kurulmuştur.
Kütüb-i Sitte ortaya çıkmış; ümmet, Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim'in her ikisini de kabul ve sahih olarak karşılamıştır. Bu iki eser, şerh, tehzîb, ihtisar ve istihrâc yoluyla pek çok hizmet görmüştür ki bu, İslâm devletinin muhtelif ilmî ışıma merkezlerinde ulaştıkları yüce mevkiyi haber vermektedir.
İslâm düşüncesinin altın çağında İmâm Müslim ortaya çıkmış; Arap-İslâm kültürü parlamış, ilimler serpilmiş, bilgi alevlenmiş ve büyük şahsiyetler parlamıştır.
متألِّقةً في جبين الزمن، حتى إنَّ هذه الكتبَ التي دُوّنت في الحديث لتعدُّ من أكبر مفاخر هذه الأمّة على الإطلاق.* * *وإذا يمَّمنا وجوهَنا شطرَ القرن الثاني من الهجرة، يُطالعنا اسمُ الخليفة العادل عمر بن عبد العزيز؛ إذ عرضتْ له فكرةُ تدوين الحديث النبويِّ، فأوعز إلى ابن شهاب الزهري يأمرُه بتدوين حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم، وجَمْعه. كما كتب إلى قاضي المدينة أبي بكر بن حزم الأنصاري قائلًا: "انظرْ ما كانَ من حديث رسول الله - صلي الله عليه وسلم - فاكْتُبْهُ".* * *ويُعَدُّ موطَأُ الإمام مالك رحمه الله من أهمِّ كتب الحديث المدوَّنة، ومن أقدمها في القرن الهجري الثاني.وقد نَضِجَ عِلمُ الحديثِ في القرن الهجري الثالث؛ إذ يُعتبر العصرَ الذَّهبي لتدوين الحديث، وجَمْعه. وقام بذلك علماءُ جهابذةٌ، مما جعل أسسَ الحديث تترسَّخُ، إذ تمَّ تشييدُ صَرْحه على المسانيد أو الأبواب.وظهرت الكتب الستة، وتلقَّت الأمةُ بالقبول والصحة كلًّا من صحيحي البخاري ومسلم، وقد خُدِما كثيرًا: شرحًا، وتهذيبًا، واختصارًا، واستخراجًا عليهما؛ مما يُنبئ بالمكانة العليا التي انتهيا إليها في مختلف مراكز الإشعاع العلمي في الدولة الإسلامية.* * *وظهر الإمام مسلم في العصر الذهبي للفكر الإسلامي، حيث ازدهرت الثقافةُ العربية الإسلامية، وترعرعت العلوم، وتوهَّجت المعرفة، ولمعت شخصياتُ كبارِ
İlim otoriteleri, Arap ve İslam diyarlarının çeşitli bölgelerinde... Bu, hadis-i şerif imamları, Arap edebiyatı ve şanlı tarih asrıdır.*** Sahîh-i Müslim, hadis eserleri arasında kendine layık mertebeyi kazandı; takdir ve itinanın yüce tahtına kuruldu. Bu sebeple etrafında şerhler çoğaldı, hatta elliyi aştı ve uzunluk kısalık bakımından farklılık gösterdi. Doğulu şerhlerden bazıları şunlardır: 1. el-Mufsihu'l-Müfhim ve'l-Muvazzihu'l-Mülhim li-Me‘ânî Sahîh-i Müslim: Muhammed b. Yahyâ el-Ensârî (ö. 646). 2. İkmâlü'l-İkmâl: Îsâ b. Mes‘ûd ez-Zevâvî (ö. 744). 3. Fazlü'l-Mün‘im fî Şerhi Sahîh-i Müslim: Şemseddîn b. Abdillah b. Atâ’illah er-Râzî (ö. 829). 4. Ğunyetü'l-Muhtâc fî Hatmi Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (ö. 902). 5. ed-Dîbâc alâ Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc: Celâleddîn es-Suyûtî (ö. 911). 6. Şerhu Sahîh-i Müslim: Abdurraûf el-Münâvî (ö. 1031). 7. İnâyetü'l-Mün‘im li-Şerhi Sahîh-i Müslim: Abdullah b. Muhammed Yûsuf Efendi-zâde Hılmî (ö. 1167). 8. Veşyü'd-Dîbâc alâ Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc: Alî b. Süleyman el-Becma‘vî (1299'da sağdı). Bunlar, İmam Müslim'in kitabının bazı şerhleridir. Bunlar, Mağrib âlimlerinin diğer şerhleriyle birlikte, bu kitabın nail olduğu büyük mevkiye delalet eder ve âlimler nezdindeki ehemmiyetini teyit eder. Zira o, güzel hususiyetlere ve mümtaz meziyetlere sahiptir. Sahîh-i Müslim'in ehemmiyeti ve hadislere kolayca ulaşma vasfı sebebiyle,
جهابذة العلم في مختلف الأصقاع العربية والإسلامية. إنه عصرُ أئمةِ الحديث النبوي، والأدب العربي، والتاريخ المجيد.* * *وحاز "صحيح مسلم" المكانةَ اللائقةَ به بين مُصنَّفات الحديث، وتربَّع سُدَّةً عاليةً من التقدير والعناية، فكثرت حوله الشروح حتى بلغت أكثر من خمسين شرحًا، واختلفت طولًا وقصرًا. ومن تلك الشروح المشرقية:١ - المفصح المفهم والموضح الملهم لمعاني صحيح مسلم: لمحمد بن يحيى الأنصاري (٦٤٦ هـ).٢ - إكمال الإكمال: لعيسى بن مسعود الزواوي (٧٤٤ هـ).٣ - فضل المنعم في شرح صحيح مسلم: لشمس الدين بن عبد الله بن عطاء الله الرازي (٨٢٩ هـ).٤ - غُنية المحتاج في ختم صحيح مسلم بن الحجاج: لمحمد بن عبد الرحمن السخاوي (٩٠٢ هـ).٥ - الديباج على صحيح مسلم بن الحجاج: للسيوطي (٩١١ هـ).٦ - شرح صحيح مسلم: لعبد الرؤوف المناوي (١٠٣١ هـ).٧ - عناية المنعم لشرح صحيح مسلم: لعبد الله بن محمد يوسف أفندي زاده حلمي (١١٦٧ هـ).٨ - وشي الديباج على صحيح مسلم بن الحجاج: لعلي بن سليمان البَجَمْعَوي (كان حيًّا سنة ١٢٩٩ هـ).هذه بعضُ شروح كتاب الإمام مسلم، وهي مع غيرها من شروح علماء أهل المغرب، تدلُّ على عظيم المكانة التي نالها هذا الكتاب، وتؤكِّد أهميته عند العلماء، وذلك لما يتمتع به من خصائص حسنة ومزايا متفرِّدة.ونظرًا لأهمية صحيح مسلم، وما يتَّصف به من سهولة تناول الأحاديث،
Lafızlardaki titizlik, siyaktaki hassasiyet, güzel tertip ve düzenleme kalitesi... ve buna benzer hususlar açısından bâzı ulemâ, Müslim'in Sahîh'ini bu yönüyle Sahîh-i Buhârî'ye tercih etmektedir. İşte bu bakış açısı, Mağrib Arap ulemâsı nezdinde hâkim olmuştur.
* * *
Sahîh-i Müslim'i birtakım ulemâ ihtisar etmiştir. Bu muhtasarlardan bir kısmını zikredelim:
1 - Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Tûmert'in (524 h.) Muhtasar'ı.
2 - Abdülazîm b. Abdilkavî el-Münzirî'nin (656 h.) "el-Câmiu'l-Mu'lim bi-Makāsıdi Câmi'i Müslim" adlı eseri. Bu eser matbudur. Muhammed Sadık Hasan Han, buna "es-Sirâcü'l-Vehhâc fî Keşfi Matâlibi Muhtasari Sahîhi Müslim b. el-Haccâc" adıyla bir şerh yazmıştır ki bu şerh eskiden Hindistan'da basılmıştır.
3 - Ahmed b. Ömer el-Kurtubî'nin (656 h.) Telhîsu Sahîhi Müslim'i.
Bunların dışında daha pek çok muhtasar bulunmaktadır.
* * *
İmâm el-Kurtubî -Allah teâlânın rahmeti üzerine olsun- Sahîh-i Müslim'e yaptığı telhiste ilmî bir katkıda bulunmuştur. Zira o bu telhis üzerine, söz konusu hadislerdeki kapalı bir mânâ veya garip bir lafza dair bir şerh yazmış; ayrıca i'râbıyla ilgili nüktelere ve hadisten istidlâl vecihlerine dikkat çekmiştir. Bu eserin ehemmiyet ve mertebesine şu delildir ki, iki büyük imam -Nevevî ve Hâfız İbn Hacer- onu Sahîhayn üzerine yazdıkları şerhlerinde mühim bir kaynak olarak esas almışlardır.
Şüphesiz ki ulemâ daha sonra "el-Müfhim" adlı esere bariz bir şekilde alâka göstermiştir. Nitekim biz bu eserin derin izlerini, kendisinden sonra telif edilen şu eserlerde görmekteyiz:
- Zevâvî'nin, "İkmâlü'l-İkmâl" adlı eserinde ki bu eserinde el-Mu'lim, el-İkmâl, el-Müfhim ve el-Minhâc'ı bir araya getirmiştir.
والتحرز في الألفاظ، والتحري في السياق، وحُسْنِ الوَضْع، وجودة الترتيب .. ونحو ذلك، فإن بعضَ العلماء يُفَضِّلونه على صحيح البخاري من هذه الناحية، وهذه الوجهةُ من النظر هي التي سادت لدى علماء المغرب العربيّ.* * *وقد اختصر صحيحَ مسلم طائفةٌ من العلماء، ونذكر من هذه المختصرات:١ - مختصر أبي عبد الله محمد بن عبد الله بن تومرت (٥٢٤ هـ).٢ - الجامع المُعْلِم بمقاصد جامع مسلم: لعبد العظيم بن عبد القوي المنذري (٦٥٦ هـ). وهو مطبوع. وقد شرحه محمد صديق حسن خان بـ (السراج الوهاج في كشف مطالب مختصر صحيح مسلم بن الحجاج" وهو مطبوع في الهند قديمًا.٣ - تلخيص صحيح مسلم: لأحمد بن عمر القرطبي (٦٥٦ هـ).وغير ذلك كثير.* * *هذا، وقد أضاف الإمامُ القرطبيُّ - رحمه الله تعالى - إلى تلخيص صحيح مسلم عملًا علميًّا، إذ وَضَع عليه شرحًا لما أشكل في تلك الأحاديث من معنى غامض، أو لفظة غريبة، ونبَّه على نكَتٍ من إعرابه، وعلى وجوه الاستدلال بحديثه. ويكفيه أهميةً ومكانةً أن اعتمده الإمامان: النووي والحافظ ابن حجر كمصدر مهمٍّ في شرحيهما على الصَّحيحين.ولا شكَّ إن العلماءَ اهتموا فيما بعد بكتاب "المفهم" اهتمامًا واضحًا، فها نحن نجدُ بصماته عميقة فيما أُلِّفَ بعده، عند:- الزواوي في كتابه"إكمال الإكمال" الذي جمع فيه بين المُعْلِم والإكمال والمفهم والمنهاج.
el-Übbî, kitabı olan “İkmâl-i İkmâlü'l-Mu'allim”de, bu esere kendi dört şârihinin (el-Mâzerî, İyâz, el-Kurtubî ve en-Nevevî) kitaplarını dâhil ettiğini zikretmiştir. Ardından tarih bize, Senûsî'nin “Mükemmilü İkmâli'l-İkmâl” adlı eserini ve “el-Müfhim” kitabını esas alarak müşkilâtı halletmede ve şerh hususunda ondan istifade eden diğer telifleri arz eder. * * * Bugün –Allah teâlânın yardımıyla– neşrettiğimiz kitabımız, Müslim'in kitabının telhîsi ile ondan müşkil olan kısmın şerhini tek bir kitapta birleştirmektedir. Bu, İmam el-Kurtubî'nin ilmî birikimini; talebe-i ulûm, mütehassıslar ve farklı meşrepler ile türlü bilgi alanlarına sahip münevverler için yakınlaştırma arzusundan ileri gelmektedir. Zira bu kitapta ilimlerin çeşitli nevileri bulunmakta olup fikir ve hedefte birlik ile ahenk onları bir araya getirmektedir. Telhîs ile el-Müfhim arasında bâb ve hadislerde uyum bulmak taaccüp edilecek bir şey değildir; müellif birdir, başlıklarda –bazen uzayıp bazen kısalarak da olsa– ihtilaf yoktur. Nitekim İmam el-Kurtubî'nin şahsiyetini satır aralarında açıkça görmekteyiz; nasıl olmasın ki! O, rivayet ve dirayetinde sika ve âdil, sâbit bir âlimdir. * * *
- الأُبِّي في كتابه: "إكمال إكمال المعلم" الذي ذكر فيه أنه ضمَّنه كتب شُرَّاحه الأربعة: المازري وعياض والقرطبي والنووي.ثم يطالعنا التاريخُ بكتاب "مكمِّل إكمال الإكمال" للسنوسي، وغير ذلك من المصنَّفات التي اعتمدت كتاب "المفهم" واستفادت منه في حلِّ المشكلات وفي الشرح.* * *وكتابُنا الذي نصدره اليوم - بعون الله تعالى - يجمعُ بين تلخيص كتاب مسلم، وبين شرح ما أشكل منه، في كتابٍ واحدٍ، رغبةً في تقريب الزاد العلمي للإمام القرطبي لطلاب العلم، والمتخصِّصين، والمثقفين على تنوُّع مشاربهم، وتعدُّد ألوان معارفهم، ففي هذا الكتاب صنوف مختلفة من أنواع العلوم، يجمع بينها الاندغام والتآلف في الفكرة والهدف.ولا غَرْوَ أن نجدَ الانسجام بين التلخيص والمفهم في الأبواب والأحاديث، فالمؤلِّف واحد، فلا خلافَ في العنوانات، وإن طالت أحيانًا وقصرت أحيانًا أخرى، كما نجد شخصية الإمام القرطبي واضحةً بين السطور، كيف لا؟ ! وهو العالمُ الثبت، والثقة العدل في روايته ودرايته.* * *
(2) et-Telhîs ve el-Müfhim'in belgelenmesi ile müellifin bu iki eserdeki metodu. Birincisi - Belgeleme: Ebü'l-Abbas el-Kurtubî -rahmetullahi aleyh-’in Sahîh-i Müslim’e yönelik ihtimamı, Kurtuba’da başlamıştır. O, bu eseri, sonuncusu 607 yılına (H. 607) ait olan meclislerde, Kurtuba’nın büyük iki şeyhinden kıraat, semâ‘ ve icâzet yoluyla rivayet etmiştir. Ardından, bu eseri Mısır’da, Sahîh-i Müslim’in Mısır’daki râvisi olan Şeyh el-Me’mûnî’den rivayet etmiştir. Şeyh el-Kurtubî’nin, daha gençlik yıllarından itibaren, Sünnet-i şerîfenin bu büyük kitabıyla adının anılmasına itina gösterdiği anlaşılmaktadır. Nitekim bu eser için seçkin bir telhîs (özet) kaleme almış; lafızlarını semâ‘ yoluyla gelen rivayetle tespit etmiş; ardından müşkil (kapalı/anlaşılması güç) kısımlarını, hocalarından rivayet ettikleri ve Allah’ın kendisine lütfettiği bireysel anlama ve kavrayışla şerh etmiştir. Müellifin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şahsiyeti, et-Telhîs ve el-Müfhim’e yazdığı mukaddimede, her iki kitaptaki metod ve üslupta, ayrıca tahkikte esas aldığımız, yazı ve semâ‘ kayıtlarıyla belgelenmiş olan yazma nüshaların suretlerinde açıkça görülmektedir. Bütün bunlar -el-Müfhim kitabının üzerindeki senelerin tozunu silkeleyip onu en yeni baskı ve en mükemmel neşriyle doğrudan et-Telhîs ile ilişkilendirirken- bize, Allah’ın havli ve kuvvetiyle tam bir güven vermekte; Müellif el-Kurtubî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin-’in gölgesinin, kitabın son kelimesine kadar her sayfada, her paragrafta isim, düşünce ve metod olarak tezahür ettiğini hissettirmektedir. İkincisi - Metod ve Üslup: a) Sahîh-i Müslim’in Telhîs’inde: el-Kurtubî, kendine has bir metod belirlemiştir. Bunu, et-Telhîs üzerine yazdığı mukaddimesinden hareketle aşağıdaki maddelerle açıklıyoruz:
(٢) توثيق التلخيص والمفهم ومنهج المؤلف فيهماأولًا - التوثيق:تبدأ عناية أبي العباس القرطبي رحمه الله بصحيح مسلم من قرطبة، فيرويه قراءةً وسماعًا وإجازةً، عن شيخين كبيرين من شيوخ قرطبة في مجالسَ آخرُها سنة ٦٠٧ هـ. ثم رواه في مصر عن الشيخ المأموني راوي صحيح مسلم في مصر، وكأن الشيخ القرطبي كان يحرصُ منذ شبابه أن يرتبطَ اسمُه بهذا الكتاب العظيم من كتب السُّنَّة المشرَّفة، فصنعَ له تلخيصًا متميزًا، وضبطَ ألفاظه بالرواية السماعية، ثم شرحَ مشكلاته بما رواه عن مشايخه، وبما فتحَ الله عليه من الفهم والإدراك الذاتيِّ. وشخصيته - رحمه الله تعالى - ظاهرة في مقدمة التلخيص والمفهم، وفي المنهج والأسلوب في كلا الكتابين، بالإضافة إلى صور النسخ المخطوطة الموثقة بالكتابة والسَّماعات، والتي اعتمدناها في تحقيق التلخيص والمفهم. كل ذلك يجعلنا واثقين كل الثقة بحول الله وقوته - ونحن ننفضُ غبارَ السِّنين عن كتاب المفهم ونربطه بالتلخيص مباشرةً في أحدث طباعة وأكمل إخراج - من ظهور طَيْف المؤلف القرطبِّي - رحمه الله تعالى - اسمًا وفكرًا ومنهجًا في كل صفحة وفي كل فقرة، حتى آخر كلمة من الكتاب. ثانيًا - المنهج والأسلوب:أ - في تلخيص صحيح مسلم: وضع القرطبي لنفسه منهجًا، نوضحه من خلال مقدمته على التلخيص بالفقرات التالية:
1 - Bütün hadis ve rivayetlerin senedlerinin kısaltılması ve sahâbînin, bazen de hadisi kendisinden rivayet eden tâbiînin zikredilmesiyle yetinilmesi.
2 - Hadislerden tekrarlananların hazfedilmesi ve konularına göre tek bir yerde zikredilmesi.
3 - Ebvâbın vâfî ve dakîk başlıklarla tercümesi.
Müellifin (rahmetullahi aleyh) maksadı ise, ezberlemek isteyenler için Sahîh-i Müslim'i yakınlaştırmak (takrîb), onu anlamak isteyenler için de kolaylaştırmak (teysîr) idi. Bunu yaparken de zamanında himmetlerin kısalmış olduğunu (takāsuru’l-himem) dikkate almıştı.
İnsaflı olmak gerekirse, bu ihtisârı vâfî ve aslın ihtivâ ettiği maârifi kuşatıcı kılan ve müellifin maksadını gerçekleştiren iki özelliği zikretmeliyiz. Bunlar şunlardır:
Birincisi: Hadisi en tam ve en kâmil rivayetlere göre seçmesi, ardından eğer anlamda artırma (ziyâde) varsa bazı rivayetlere yer vermesi.
İkincisi: Müslim'in kitabının tertibine uyması; ancak bazı hadisleri bulundukları yerlerden nakledip konularına en uygun olan yerde vermesi ve Cihad kitabını Sahîh'teki yerinden alıp Hac'dan sonra koyması gibi istisnâlar yapmıştır. Bunu ise cihadın önemini göstermek ve Allah yolunda cihadın, kelime-i şehâdetten ve dört ibadetten sonra İslâm'ın altıncı rüknü olduğunu kabul eden bazı âlimlerin görüşüne itimat etmek sebebiyle yapmıştır.
ب - Müellif (rahmetullahi aleyh), "el-Müfhim"de ise ihtisârdan istifadeyi tamamlamak için garîb kelimeleri şerhetmeyi, i‘râbındaki inceliklere (nüket) ve hadislerle istidlâl vecihlerine dikkat çekmeyi ve müşkillerini izah etmeyi uygun görmüştür.
O (Allah Teâlâ rahmet eylesin) bütün bunları hakkıyla yerine getirmiş ve fazlasını da ilave etmiştir. "el-Müfhim" aracılığıyla onun metod ve üslûbu hakkında şu mülahazaları kaydedebiliriz:
1 - Garîb lafızlara gelince: Müellif (rahmetullahi aleyh) önce onların zabtını (harekeleme/tashih) yapar, ardından dil âlimlerinin şerh konusundaki görüşlerini arz eder ve en râcih olanına işaret eder. Ancak o, Sahîh-i Müslim'den bazı lafızları zikreder ve 'el-Ümm'de geçmektedir' der. Bazen de ona şu girer...
١ - اختصارُ الأسانيد من جميع الأحاديث والروايات والاكتفاء بذكر الصحابي، وأحيانًا التابعي الذي روى عنه.٢ - حذفُ المكرر من الأحاديث، وذكرها في موضع واحد حسب موضوعها.٣ - ترجمة الأبواب بعناوين وافية ودقيقة.وكان قصدُه رحمه الله تقريبَ "صحيح مسلم" لمن أراد حفظَه، وتيسيرَه لمن أراد التفقُّه فيه، مع ملاحظة تقاصُر الهمم في زمانه. ومن الإنصاف أن نذكرَ ميزتين لهذا التلخيص تجعله وافيًا ومحيطًا بما حواه الأصل من معارف، ومحقِّقًا لغرض مؤلفه، وهما:الأولى: اختياره للحديث وفق أتم الروايات وأكملها، ثم إيراد بعض الروايات إن كان فيها زيادة في المعنى.الثانية: اتباعه لترتيب كتاب مسلم، ولم يُخالف إلا في نقل بعض الأحاديث من أماكنها، وإيرادها في المكان الأكثر ملاءمة مع موضوعها، ونقل كتاب الجهاد من مكانه في الصحيح، ووضعه بعد الحج، إظهارًا لأهميته، واقتناعًا بما يعتبره بعض العلماء من أن الجهاد في سبيل الله هو الركن السادس من أركان الإسلام بعد الشهادتين والعبادات الأربع.ب - وفي "المفهم" رأى المؤلف رحمه الله أن يكمل إفادة الطالبين للتلخيص، بشرح غريبه، والتنبيه على نكت من إعرابه، وعلى وجوه الاستدلال بأحاديثه، وايضاح مشكلاته.وقد وفَّى - رحمه الله تعالى - بهذا كله وزاد عليه، ونستطيع من خلال "المفهم" أن نسجل حول منهجه وأسلوبه الملاحظات التالية:١ - بالنسبة للألفاظ الغريبة، يبدأ المؤلف رحمه الله بضبطها، ثم يستعرض أقوال علماء اللغة في شرحها، ويشير إلى الأرجح منها، ولكنه يُوردُ بعضَ الألفاظ من صحيح مسلم، ويقول: جاء في "الأم". وفي بعض الأحيان تدخلُ عليه بعض