Evḍahu'l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik – Tahkik: Hebud (İbn Hişâm en-Nahvî). Bölüm: Nahiv ve Sarf. Kitap: Evḍahu'l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Müellif: Cemâleddin Abdullah b. Hişâm el-Ensârî (ö. 761). Tahkik ve ta‘lik: Berakât Yûsuf Hebûd. Çalışmasını Misbâhu's-Sâlik ilâ Evḍahi'l-Mesâlik olarak adlandırmıştır. Murakıp: Yûsuf eş-Şeyh Muhammed el-Bikâî. Yayınevi: Dâru'l-Fikr li't-Tıbâa ve'n-Neşr ve't-Tevzî‘, Beyrut. Baskı: 1420 (2000). Cilt sayısı: 4. [Kitap numaralandırması basılı nüshaya uygundur]. Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
أوضح المسالك إلى ألفية ابن مالك - ت هبود (ابن هشام النحوي)القسم: النحو والصرفالكتاب: أوضح المسالك إلى ألفية ابن مالكالمؤلف: جمال الدين، عبد الله بن هشام الأنصاري (ت ٧٦١ هـ)حققه وعلّق عليه: بركات يوسف هبودوسَمّى عَمَلَه: مصباح السالك إلى أوضح المسالكراجعه: يوسف الشيخ محمد البقاعيالناشر: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع - بيروتالطبعة: ١٤٢٠ هـ - ٢٠٠٠ معدد الأجزاء: ٤[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في Ramisher: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Birinci Cild
Mukaddimeler… Temhîd:
Evvelâ – İbn Hişâm el-Ensârî’nin Kısa Bir Hal Tercümesi:
Doğumu ve Yetişmesi: Allâme eş-Şeyh Ebû Muhammed Abdullah Cemâlüddîn b. Ahmed b. Abdullah b. Hişâm el-Ensârî, Kahire’de Zilkade ayında, hicretin yedi yüz sekizinci senesinde [1] —ki milâdî 1309 yılına tekabül eder— dünyaya geldi. Ardından burada yetişti; ilme ve âlimlere muhabbetle büyüdü, pek çok âlimden ders aldı ve bazı edip ve faziletli kimselerin sohbetine devam etti.
Hocaları: ed-Dürerü’l-Kâmine [2] müellifi, İbn Hişâm’ın devrinin önde gelen birkaç âlimine mülâzemet ettiğini, zamanının âlimlerinden ilim aldığını ve onlara talebelik yaptığını zikreder. Bunlar arasında İbnü’s-Serrâc [3], Ebû Hayyân [4], et-Tâc et-Tebrîzî [5], et-Tâc el-Fâkihânî [6], eş-Şihâb b. el-Murahhal [7] ve İbn Cemâa [8] gibi zatlar bulunur.
[1] Celâleddîn es-Suyûtî, Büğyetü’l-Vu‘ât, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm, 2. bsk., Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1399/1979, II, 68.
[2] İbn Hacer el-Askalanî, ed-Dürerü’l-Kâmine, Haydarâbâd, 1348 h., II, 308-310.
[3] İbnü’s-Serrâc: Muhammed b. Ahmed, Ebû Abdullah es-Serrâc ed-Dımaşkî, kıraat âlimi ve nahivci; 668’de doğmuş, 743’te vefat etmiştir. (Büğyetü’l-Vu‘ât, I, 20).
[4] Ebû Hayyân: Muhammed b. Yûsuf, Esîrüddîn el-Gırnâtî; devrinin nahiv, lügat, hadis ve edebiyat âlimidir. el-Bahru’l-Muhît (tefsir), el-Müdhib fî’t-Tasrîf gibi eserleri vardır. 745’te vefat etmiştir. (Büğyetü’l-Vu‘ât, I, 280-283).
[5] et-Tebrîzî: Ali b. Abdullah el-Erdebîlî et-Tebrîzî, dindar bir âlim olup muhtelif ilimleri kendisinde toplayan imamlardandır. 746’da vefat etti. (Aynı kaynak, II, 171).
[6] et-Tâc el-Fâkihânî: Ömer b. Ali b. Sâlim b. Sadaka el-Lahmî el-İskenderânî; Şerhu’l-Umde, el-İşâre fi’n-Nahv gibi eserleri vardır. 731’de vefat etti. (Aynı kaynak, II, 221; ed-Dürerü’l-Kâmine, III, 178).
[7] eş-Şihâb b. el-Murahhal: Abdüllatîf b. Abdülazîz; Büğye sahibi onun için yeterli bir biyografi vermemiştir. (Büğyetü’l-Vu‘ât, II, 541).
[8] Büğye sahibi, İbn Hişâm’ın hal tercümesinde onun "İbn Cemâa’dan eş-Şâtıbiyye’yi rivayet ettiğini" zikreder. Bu isimle anılanlar çoktur; muhtemelen burada kastedilen, 733’te vefat eden ve o dönemde Dımaşk, ardından Mısır kadılkudâtlığı yapan Bedrüddîn Muhammed’dir.
المجلد الأولمقدمات…تمهيد:أولا- تعريف موجز بابن هشام الأنصاري:المولد والنشأة: ولد العلامة الشيخ، أبو محمد عبد الله جمال الدين بن أحمد بن عبد الله بن هشام الأنصاري بالقاهرة في ذي القعدة، سنة ثمان وسبعمائة من الهجرة١، الموافق سنة / ١٣٠٩/ من الميلاد. ومن ثم ترعرع فيها، وشب محبا للعلم والعلماء، فأخذ عن الكثيرين منهم، ولازم بعضا من الأدباء والفضلاء.شيوخه: ذكر صاحب الدرر الكامنة٢ أن ابن هشام لزم عددا من فحول عصره، وتلقى العلم على أيدي علماء زمانه، وتتلمذ لهم، ومنهم ابن السراج٣، وأبو حيان٤، والتاج التبريزي٥، والتاج الفاكهاني٦، والشهاب بن المرحل٧، وابن جماعة٨، وغيرهم.١ بغية الوعاة، للسيوطي. تحقيق محمد أبي الفضل إبراهيم "ط: ٢. بيروت: دار الفكر، "١٣٩٩-١٩٧٩ م"، ٢: ٦٨.٢ الدرر الكامنة، لابن حجر "حيدر آباد، ١٣٤٨ هـ"، ٢: ٣٠٨-٣١٠.٣ ابن السراج: محمد بن أحمد، أبو عبد الله السراج الدمشقي، مقرئ نحوي، ولد سنة ٦٦٨هـ، ومات سنة ٧٤٣هـ. بغية الوعاة: ١/ ٢٠.٤ أبو حيان: محمد بن يوسف، أثير الدين الغرناطي، نحوي عصره، ولغويه، ومحدثه، وأديبه، له البحر المحيط في التفسير، والمدبح في التصريف وغيرهما. مات سنة ٧٤٥هـ. بغية الوعاة: ٢٨٠-٢٨٣".٥ التبريزي: علي بن عبد الله الأردبيلي التبريزي، عالم ورع وأحد الأئمة الجامعين لأصناف العلوم. مات سنة ٧٤٦هـ. المصدر نفسه: ٢/ ١٧١.٦ التاج الفاكهاني: عمر بن علي بن سالم بن صدقة اللخمي الإسكندراني، له شرح العمدة، والإشارة في النحو وغيرهما. مات سنة ٧٣١هـ. المصدر نفسه ٢: ٢٢١، والدرر الكامنة: ٣/ ١٧٨.٧ الشهاب بن المرحل: عبد اللطيف بن عبد العزيز، ولم يذكر له صاحب البغية ترجمة وافية. البغية ٢/ ٥٤١.٨ ذكر صاحب البغية، في ترجمتة لابن هشام، أنه "حدث عن ابن جماعة بالشاطبية"، والذين سموا بهذا الاسم كُثر، ولعل المقصود بالذكر هنا بدر الدين محمد المتوفى سنة ٧٣٣هـ، والذي كان يشغل منصب قاضي قضاة دمشق، ثم مصر في أيامه.
تلاميذه:لم تذكر كتب التراجم تلاميذ ابن هشام، ولعل أكثرهم كان من غير المشهورين، واكتفى صاحب البغية بالقول: "وتخرج به جماعة من أهل مصر وغيرهم"١.منزلته العلمية:أتقن ابن هشام العربية، حتى فاق أقرانه وشيوخه ومعاصريه، وكان لكتابيه: "مغني اللبيب عن كتب الأعاريب"، و"أوضح المسالك إلى ألفية ابن مالك". صدى في النفوس، ونال بهما منزلة لدى العلماء والأدباء "فاشتهر في حياته، وأقبل الناس عليه"٣ غير أن شهرته لم تكن محصورة في مصر وحدها، بل تعدتها إلى المشرق والمغرب، حيث ذكر صاحب الدرر الكامنة نقلا عن ابن خلدون قوله: "ما زلنا ونحن بالمغرب نسمع أنه ظهر بمصر عالم بالعربية، يقال له: ابن هشام، أنحى من سيبويه"٣.ذكاؤه وفطنته:كان ابن هشام، يتمتع بذكاء خارق، وذاكرة قوية، حيث استطاع أن يجمع عدة علوم، وأن يبرز فيها، وهو "المتفرد بالفوائد الغريبة، والمباحث الدقيقة، والاستدراكات العجيبة، والتحقيق البارع، والاطلاع المفرط، والاقتدار على التصرف في الكلام، والملكة التي كان يتمكن من التعبير بها عن مقصوده بما يريد مسهبا وموجوزا"٤، وما يدلنا على مدى فطنته، وقوة حافظته حتى أواخر حياته، أنه حفظ مختصر الخرقي في دون أربعة أشهر قبل موته بخمس سنين"٥.تدينه ومذهبه:ابن هشام عالم ورِع، لم يتهم باعتقاده، ولا بتدينه، ولا بسلوكه، وهو شافعي المذهب، وتحنبل في أواخر حياته٦، وهذا يدل على أنه كان متعمقا في كلا المذهبين.١ بغية الوعاة: ٢/ ٦٨.٢ المصدر نفسه.٣ المصدر نفسه، ص: ٦٩. والدرر الكامنة: ٢/ ٣٠٨-٣١٠.٤ البغية: ٢/ ٦٩.٥ المصدر نفسه.٦ المصدر نفسه، ص: ٦٨.
**Sıfatı ve Ahlâkı:** İbn Hisham, tevazu, iyilik, şefkat, yumuşak huyluluk ve kalp inceliği ile temayüz etmişti[1]; bunun yanında dindarlığı, iffetli oluşu, güzel hali ve istikameti de vardı. Bunun yanında ilim talebinde sabırlıydı ve ömrünün sonuna kadar onunla meşgul oldu –işaret ettiğimiz gibi–. Sabır hakkındaki şiirlerinden biri şudur:
“Kim ilim için sabrederse, ona nail olur;
Kim güzel bir kızla evlenmek isterse, mehir vermeye sabreder.
Kim yücelik talebinde nefsini biraz olsun zelil etmezse,
Uzun bir müddet zillet kardeşi olarak yaşar.”[2]
**Eserleri:** İbn Hisham’ın pek çok eseri vardır. Bunlardan bazıları:
1. el-İ‘râb ‘an Kavâ‘idi’l-İ‘râb
2. el-Elğâz
3. Evḍahu’l-Mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik
4. et-Tezkire
5. et-Tahsîl ve’t-Tafsîl li-Kitâbi’t-Tezyîl ve’t-Tekmîl
6. el-Câmi‘u’s-Sağîr
7. el-Câmi‘u’l-Kebîr
8. Risâle fî İntisâbi “Luğaten” ve “Fadlen” ve İ‘râbi “Hilâfen” ve “Eydan” ve “Helümme Cerra”
9. Risâle fî İsti‘mâli’l-Münâdâ fî Tis‘i Âyât mine’l-Kur’ân
10. Raf‘u’l-Hasâsa ‘an Kurrâi’l-Hulâsa
11. er-Ravḍatu’l-Edebiyye fî Şevâhidi ‘İlmi’l-‘Arabiyye
12. Şuzûru’z-Zeheb
13. Şerhu’l-Bürde
14. Şerhu Şuzûri’z-Zeheb
15. Şerhu’ş-Şevâhidi’s-Suğrâ
16. Şerhu’ş-Şevâhidi’l-Kübrâ
17. Şerhu’l-Kasîdeti’l-Luğaviyye fi’l-Mesâili’n-Nahviyye
18. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ
19. Şerhu’l-Luḥme li-Ebî Ḥayyân
20. ‘Umdetu’t-Tâlib fî Taḥḳīḳi Ṣarfi İbni’l-Ḥâcib
21. Fewḥu’ş-Şeẕâ fî Mes’eleti Keẕâ
22. Ḳatru’n-Nedâ ve Bellu’s-Sadâ
23. el-Ḳavâ‘idü’s-Suğrâ
24. el-Ḳavâ‘idü’l-Kübrâ
25. Muḫtaṣaru’l-İntiṣâf mine’l-Keşşâf
26. el-Mesâilü’s-Seferiyye fi’n-Naḥv
27. Muğnî’l-Lebîb ‘an Kütebi’l-E‘ârîb
28. Mûḳıdu’l-Eẕhân ve Mûḳıẓu’l-Vesnân
**Vefatı:** İbn Hisham –Allah Teâlâ rahmet eylesin– hicrî yedi yüz altmış bir senesi Zilkade ayının beşinci Cuma gecesi vefat etti. Miladî 1360 senesine tekabül etmektedir.[3] Ona mersiye olarak İbn Nubâte şöyle dedi:
“İbn Hisham’ı kabrinde rahmet yağmuru sulasın ki, mezarı üzerinde bir bulut eteğini sürüklesin.
Ben onun için övgü dolu bir sîreti isnadlı olarak rivayet edeceğim; zira ben İbn Hisham’ın sîretini rivayet etmekten hiç geri durmadım.”[4]
صفته وأخلاقه: كان ابن هشام يمتاز "بالتواضع والبر والشفقة ودماثة الخلق رقة القلب"١ فضلًا عن دينه، وعفته، وحسن سيرته، واستقامته، وكان إلى ذلك صبورا في طلب العلم مداوِما عليه حتى آخر حياته-كما أشرنا- ومن شعره في الصبر:ومن يصطبرْ للعلم يظفرْ بنيلِهِ … ومن يخطبِ الحسناءَ يصبرْ على البذلِومن لا يذل النفس في طلب العُلا … يسيرًا يَعِشْ دهرًا طويلًا أَخَا ذُل٢آثاره:لابن هشام مصنفات كثيرة، منها:١- الإعراب عن قواعد الإعراب.٢- الألغاز.٣- أوضح المسالك إلى ألفية بن مالك.٤- التذكرة.٥- التحصيل والتفصيل لكتاب "التذييل والتكميل"٦- الجامع الصغير.٧- الجامع الكبير.٨- رسالة في انتصاب "لُغَةً" وفَضْلًا"، وإعراب "خِلافًا" و"أيضًا" و"هَلُم جرا".٩- رسالة في استعمال المنادى في تسع آيات من القرآن.١٠- رفع الخصاصة عن قراء الخلاصة.١١- الروضة الأدبية في شواهد علم العربية.١٢- شذور الذهب.١٣- شرح البردة.١٤- شرح شذور الذهب.١٥- شرح الشواهد الصغرى.١٦- شرح الشواهد الكبرى.١٧- شرح القصيدة اللغوية في المسائل النحوية.١٨- شرح قطر الندى وبل الصدى.١٩- شرح اللحمة لأبي حيان.٢٠- عمدة الطالب في تحقيق صرف ابن الحاجب. ٢١- فوح الشذا في مسألة كذا.٢٢- قطر الندى وبل الصدى.٢٣- القواعد الصغرى.٢٤- القواعد الكبرى.٢٥- مختصر الانتصاف من الكشاف.٢٦- المسائل السفرية في النحو.٢٧- مغني اللبيب عن كتب الأعاريب.٢٨- موقد الأذهان وموقظ الوسنان.وفاته:توفي ابن هشام -رحمه الله تعالى- ليلة الجمعة في الخامس من ذي القعدة سنة إحدى وستين وسبعمائة من الهجرة، الموافق سنة ١٣٦٠ من الميلاد٣، ورثاه ابن نباتة بقوله:سقى ابن هشام في الثرى نوء رحمة … يجر على مثواه ذيل غمامسأروي له من سيرة المدح مسندًا … فما زِلْتُ أروي سيرة ابن هشام٤١ بغية الوعاة: ٢/ ٦٩٢ بغية الوعاة: ٢/ ٦٩.٣ المصدر نفسه.٤ المصدر نفسه، ص٧٠.
İkinci olarak – İbn Hişâm en-Nahvî’nin metodu: İbn Hişâm el-Ensârî, nahiv âlimleri içinde müctehid olan şeyhlerden bir şeyh olarak kabul edilir. O, yalnızca ezber, anlama ve taklid ile yetinmemiş; bilakis anlamış, karşılaştırmış, istinbât etmiş, uygun bulup seçmiş, tercihte bulunmuş, kabul ve reddetmiştir. İşte bu, geçmişte ve günümüzde müctehid ve müceddid âlimlerin şe’nidir. İbn Hişâm, malzemesini sunmada mahir bir nahivci olduğu gibi, onu tahlil ve tenkit etmede de mahirdir; ayrıca örneklerini seçme ve bunlarla zihninde dolaşan fikirleri istidlâl etme hususundaki mahareti de cabadır. İbn Hişâm düşüncesinde hür, kabul ve reddinde objektifti. Zira o, nahiv ekollerinden hiçbir mezhebe veya belirli bir ekolü taassup etmemiştir. Bununla birlikte Basra ekolüne meyilli olup onun âlimlerini tazim ederdi ve bazen “Bizim arkadaşlarımızın üzerinde olduğu” der, bununla Basralıları kastederdi. Ancak bu meyil, nefsinden gelen bir hevadan kaynaklanmıyordu; bilakis pek çok konuda onların görüşlerini tercih etmiş, daha az konuda ise onlara itiraz etmiş ve en kuvvetli görüşü, sahibi kim olursa olsun almış olmasındandır. Bunun örnekleri çoktur ve bu kısa yazıda hepsini kuşatmamız mümkün değildir. Bu sebeple biz sadece onun kabul ve reddine dair birkaç örnekle yetineceğiz.
Birincisi: Basralıların cumhuruna ait olan şu görüşü tercih etmiştir: “Te’mürûnî” gibi örneklerde hazfedilen, vikâye nûnu değil, ref‘ nûnudur[1]. Yine onların yolunu takip ederek, “İnne Zeyden kâim” gibi bir örnekte “Zeyd”i, kendisinden sonra zikredilen fiil ile tefsir edilen hazfedilmiş bir fiilin fâili olarak saymış; el-Ahfeş el-Evsat’ın hilâfına mübteda olarak, Kûfelilerin hilâfına da fiilin takdim edilmiş fâili olarak kabul etmemiştir[2]. Onun Basra ekolünün görüşüne uygun düşen örnekleri saymakla bitmez.
Ve Sîbeveyh’in, mübtedanın ibtidâ ile merfû‘ olduğu ve haberin de merfû‘ olduğu[1] görüşünü tercih etmiştir. [1] Bkz. Muğnî’l-Lebîb, İbn Hişâm el-Ensârî: 380; [2] et-Tasrîh ‘ale’t-Tavdîh: 1/270-271.
ثانيا- منهج ابن هشام النحوي:يعد ابن هشام الأنصاري شيخا من شيوخ النحاة المجتهدين، الذين لم يكتفِ بالحفظ والفهم، والتقليد، وإنما فهموا، وقارنوا، واستنبطوا، ووفقوا واصطفوا، ورجحوا، وقبلوا، ورفضوا، وهذا شأن العلماء المجتهدين والمجددين في القديم والحديث.وابن هشام نحوي بارع في عرض مادته، كما هو بارع في تحليله ونقده، فضلًا عن براعته في تصيد أمثلته، والاستدلال بها عما يجول في خلده. وكان ابن هشام حرا في تفكيره، موضوعيا في أخذه ورده؛ فهو لم يتعصبْ لمذهب من المذاهب النحوية، أو لمدرسة بعينها، وإن كان ميالا إلى مدرسة البصرة، مبجلا علماءها وأحيانا كان يقول: "والذي عليه أصحابنا" ويعني بهم البصريين. غير أن هذا الميل لم يكن لهوىً في نفسه؛ وإنما لكونه رجح آراءهم في مواطن كثيرة، ورد عليهم في مواطن أقل، وأخذ بالرأي الأقوى كائنًا من كان صاحبه، والأمثلة على ذلك كثيرة ولا نستطيع الإحاطة بها في هذه العجالة، وإنما سنقتصر على نماذج قليلة من أخذه ورده.أولا: رجح مذهب جمهور البصريين في أن المحذوف في مثل: "تأمروني" نون الرفع، لا نون الوقاية١، كما حذا حذوهم في عد "زيد" في مثل "إن زيد قائم" فاعلا لفعل محذوف، يفسره المذكور بعده، لا مبتدأ -خلافا للأخفش الأوسط- ولا فاعلا مقدما للفعل، خلافا للكوفيين٢. والأمثلة على موافقته لمذهبهم كثيرة لا تحصى.وقد اختار مذهب سيبويه في أن المبتدأ مرفوع بالابتداء وأن الخبر مرفوع١ انظر مغني اللبيب، لابن هشام الأنصاري: ٣٨٠.٢ التصريح على التوضيح: ١/ ٢٧٠-٢٧١.
Mübtedâ [et-Tasrîh ale't-Tavdîh, 1/158] ve muzâfun ileyhin, idâfeyle değil, hazfedilmiş lâm ile de değil, doğrudan muzâf tarafından mecrûr kılındığı görüşü benimsenmiştir. İkinci olarak: Kûfelilerin, fiilin yalnızca mâzî ve muzâri‘ olduğu, emrin ise talep lâmı ile birlikte gelen muzâri‘den bir dal olduğu yolundaki görüşünü tercih etmiştir; “li takum” örneğinde olduğu gibi. Hafifletme amacıyla “kum ve u‘kud” gibi ifadelerde talep lâmı hazfedilir ve muzâra‘at harfi onu takip eder [Muğni’l-Lebîb, s. 250]. Yine Kûfelilerin, besmele cümlesi hakkındaki görüşünü tercih etmiş; Basralılar bunu “ibtidâî bismillâh” takdiriyle isim cümlesi, Kûfeliler ise “ebde’ü bismillâh” takdiriyle fiil cümlesi saymışlardır. O ise Kûfelilere uyarak “bismillâhi ekra’ü” takdirini yapmıştır. Ayrıca Kûfelilerin, harf-i cerlerin birbirinin yerine nâib olması, bâ harfinin “ba‘zıyyet” ifade eden “min” anlamında kullanılması –{وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ} “başlarınızı mesh edin” (Mâide 5/6) âyetinde olduğu gibi [Muğni’l-Lebîb, s. 142-143]–, “min” harfinin zamansal başlangıç bildirmesi [Muğni’l-Lebîb, s. 419-420], “el” takısının zamir yerine nâib olması [Muğni’l-Lebîb, s. 77-78] ve “lâ”nın atıf harfi olarak gelmesi [Muğni’l-Lebîb, s. 101] gibi pek çok meselede onlarla mutabık kalmıştır. Üçüncü olarak: Bağdatlıların görüşlerinden çoğunu seçmiş ve birçok yerde onlarla istişhâdda bulunmuştur. Bunlar arasında, yalnız şiir zaruretiyle sınırlı kalmayıp geniş söz söyleme halinde de “el” takılı olan şeyin nidâ edilmesinin câiz oluşu [Evdahu’l-Mesâlik, 3/85-86; Şerhu’t-Tasrîh, 2/173], masdar-ı ismin âmil olmasının –âlem veya mîmli olmaması şartıyla– cevazı; ki bu, Basralıların hilâfınadır [Evdahu’l-Mesâlik, 2/242-243; Şuzûru’z-Zeheb, s. 412].
المبتدأ١. وأن المضاف إليه مجرور بالمضاف، لا بالإضافة، ولا باللام المحذوفة.ثانياً: رجح ما ذهب إليه الكوفيون في قولهم: الفعل ماضٍ، ومضارع فقط، وأن الأمر فرع من المضارع المصحوب بلام الطلب، في مثل: "لِتَقُمْ"، فحذفت لام الطلب؛ لِلتخفيف، في مثل: "قمْ واقعُدْ" وتبعها حرف المضارعة٣.- ورجح ما ذهب إليه الكوفيون في مسألة جملة "البسملة"، حيث عدها البصريون اسمية، على تقدير "ابتدائي باسم الله"، وعدها الكوفيون. "فعلية"، على تقدير: "أبدأ باسم الله"، فوافق الكوفيين، وقدر: "باسم الله أقرأ".- كما وافق الكوفيين، في نيابة حروف الجر بعضها عن بعض، وفي مجيء الباء" بمعنى: "من"، التي تفيد التبعيض٤، مثل: {وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ} ٥، وفي مجيء "من" مفيدة ابتداء الغاية الزمانية٦، وفي نيابة "أل" عن الضمير٧، وفي مجيء "لا" عاطفة٨، كما وافقهم في مسائلَ كثيرةٍ، لا داعيَ لذكرها.ثالثاً: ختار كثيرا من آراء البغداديين، واستشهد بها في مواطن كثيرة؛ منها:- جواز نداء ما فيه "أل" في سعة الكلام، لا في ضرورة الشعر فقط٩.- جواز إعمال اسم المصدر، إن لم يكن علمًا، ولم يكن ميميا، خلافا للبصريين١.١ التصريح على التوضيح: ١/ ١٥٨.٢ التصريح على التوضيح: ٢/ ٢٤.٣ انظر المغني: ٢٥٠.٤ انظر المغني: ١٤٢-١٤٣.٥ سورة المائدة، الآية: ٦.٦ انظر المغني: ٤١٩-٤٢٠.٧ انظر المغني: ٧٧-٧٨.٨ انظر المغني: ١٠١.٩ أوضح المسالك: ٣/ ٨٥-٨٦، وشرح التصريح: ٢/ ١٧٣.١٠ أوضح المسالك: ٢/ ٢٤٢-٢٤٣، وشذور الذهب: ٤١٢.
- "Leyse"nin atıf harfi olarak gelmesinin câiz olduğu, şâirin şu sözünde olduğu gibi:
إنما يجزي الفتى ليس الجمل
- İbn Cinnî'nin, cümlenin müfredden bedel olabileceği görüşüne katıldığı, şâirin şu sözünde olduğu gibi:
إلى الله أشكو بالمدينة حاجةً … وبالشام أُخرى كيف يلتقيانِ?
Bu, "İlallah eşkû hâceteyni tea‘zera likâuhumâ" (Allah'a, kavuşmaları mümkün olmayan iki ihtiyacı şikâyet ediyorum) takdirindedir.
Dördüncü olarak: Endülüslülerin, özellikle İbn Mâlik ve İbn Usfûr'un benimsediği bazı görüşleri seçti. İbn Mâlik'e gelince, ona (İbn Mâlik'e) görüşlerinde çokça katılmış ve nadiren muhalefet etmiştir. Bilindiği üzere, onun (İbn Mâlik'in) şerhinden bahsettiğimiz "Elfiyye"yi ve ayrıca "Teshîl"i şerh etmiştir. Örnek olarak katıldığı hususlardan bazıları:
- "İlâ"nın (إلى) "fî" (في) anlamına gelebileceği, Allah Teâlâ'nın şu sözünde olduğu gibi: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة} (Sizi kıyamet gününe kadar elbette bir araya getirecektir) [Nisâ: 87].
- "Hattâ"nın (حتى) mecrûr bir kelimeye atfedildiğinde, onu cer eden "hattâ"dan ayırt etmek için harf-i cerrin (hâfidin) tekrar edilmesi gerektiği, örneğin: "مررت بالقوم حتى بزيد" (Zeyd'e varıncaya kadar kavmin yanından geçtim).
İbn Usfûr'a katıldığı hususa gelince, "len"in (لن) "lâ" (لا) gibi dua için gelebileceği görüşüne katılmasıyla örneklendirilebilir; delil ise A‘şâ'nın şu sözüdür:
لن تزالوا كذلكم ثم لا زلـ … ت لكم خالدًا خلود الجبالِ
Beşinci olarak: Zemahşerî'ye katılmış ve birçok yerde ona itiraz etmiştir:
Katıldığı hususa gelince, "emmâ"nın (أما) "أما زيد فمنطلق" (Zeyd'e gelince, o gidicidir) örneğinde olduğu gibi tekit (pekiştirme) ifade ettiği görüşünü beğenmesiyle ortaya çıkar. Şöyle demiştir: "Bunu pek az kişi zikretmiş, onu Zemahşerî'den daha güzel açıklayan görmedim. Zira o şöyle demiştir: 'أما'nın kelamdaki faydası, ona fazladan bir tekit kuvveti vermesidir. 'Zeyd gidiyor' dersin; pekiştirmek istediğinde..."
1 el-Mesâlik: 3/38.
2 el-Muğnî: 104-105.
3 Nisâ Suresi, 87. âyet.
4 el-Muğnî: 172.
5 el-Muğnî: 517. Beytin Dîvânü'l-A‘şâ'daki rivâyeti: "لا زلت لهم" şeklindedir.
- جواز مجيء "ليس" حرفا عاطفا، كما في قول الشاعر:إنما يجزي الفتى ليس الجمل١ووافق ابن جني في أن الجملة قد تبدل من المفرد، كقول الشاعر:إلى الله أشكو بالمدينة حاجةً … وبالشام أُخرى كيف يلتقيانِ؟على تقدير: "إلى الله أشكو حاجتين تعذر التقائهما".رابعاً: اختار بعض ما ذهب إليه الأندلسيون، وخاصة ابن مالك وابن عصفور؛ فأما ابن مالك، فقد كان كثير الموافقة له في آرائه، وقلما خالفه فيها، ومعلوم أنه شرح له "الألفية" التي نحن في صدد الحديث عن شرحه لها، كما شرح له "التسهيل"، ومن الأمور التي وافقه فيها على سبيل المثال: أن "إلى"١ قد تأتي بمعنى "في"٢، كما في قوله تعالى: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة} ٣. وأن "حتى" إذا عطفت على مجرور، أعيد الخافض فرقا بينها وبين "حتى" الجارة، مثل: "مررت بالقوم حتى بزيد"٤.وأما موافقته لابن عصفور فيمكن التمثيل عليها، بموافقته له بأن "لن" قد تأتي للدعاء، كما أنت "لا" لذلك، والحجة في قول الأعشى:لن تزالوا كذلكم ثم لا زلـ … ت لكم خالدًا خلود الجبالِ٥خامساً: وافق الزمخشري، ورد عليه في مواطن كثيرة:فأما موافقته فتتجلى في استحسانه رأيه في أن أما" في مثل: "أما زيد فمنطلق" تفيد التوكيد. قال: "قل ذكره، ولم أر من أحكم شرحه غير الزمخشري، فإنه قال: فائدة "أما" في الكلام: أن تعطيه فضل توكيد، تقول: زيد ذاهب، فإذا قصدت توكيد.١ أوضح المسالك: ٣/ ٣٨.٢ المغني: ١٠٤-١٠٥.٣ سورة النساء الآية ٨٧.٤ المغني: ١٧٢.٥ المغني: ٥١٧. ورواية البيت في ديوان الأعشى: "لا زلت لهم".
Şu ki, o hiç şüphesiz gidecektir, gitmek üzeredir ve bu onda bir kararlılıktır. (Ben) dedim ki: Zeyd’e gelince, o gidendir.1
Onun ona reddiyeleri ise pek çoktur; misal kabilinden birini seçiyoruz: Bu, “len” edatının nefyi teb’îd ve tekîd ettiğine dair görüşü reddiyesidir. Reddederek şöyle demiştir: “Her ikisi de delilsiz birer iddiadır. Eğer teb’îd için olsaydı, Yüce Allah’ın ‘Bugün hiçbir insanla konuşmayacağım’ (Meryem, 26)2 buyruğunda nefyolunan şeyin ‘el-yevm’ ile tahsîs edilmezdi; celîl olanın ‘Onu asla temenni etmezler’ (Bakara, 95)3 kavlinde ebed zikri de tekrar olurdu. Asıl olan ise onun bulunmamasıdır.4”
Altıncısı: İbn Hişâm, İbnü’l-Hâcib’i tenkit etmiş; ona çok defa sehiv, vehim ve taassüfü ispat etmiş ve görüşlerini çürütmüştür. Bunun örneklerinden biri, İbnü’l-Hâcib’in Zü’r-Rimme’nin şu beytindeki görüşüdür: “Harcûcîyat (uzun ve semiz dişi develer), ancak zillet üzere (yemsiz) çökmüş vaziyette veya onlarla ıssız bir diyara gitmekten ayrılmaz.”5 İbnü’l-Hâcib şu kanaate varmıştır: “mâ tenfekku” nâkısadır; haberi “ale’l-hasf”tir; “munâhatun” hâldir; “illâ” ise zâiddir. İbn Hişâm ise şöyle demiştir: “Bu, müşkili bıraktığı için fâsiddir; zira ‘Zeyd illâ süvari olarak geldi’ denilmez.”
Yedincisi: İbn Hişâm, önceki nahivcilerin görüşlerini takip etmekle yetinmemiş, onları yalnızca toplayıp derlemekle kalmamış; bilakis onları tartışmış, daha önce de belirttiğimiz üzere sahih olanı fâsid olandan ayırt etmiştir. Çokça istinbâtlarda bulunmuş, bunların yanında daha önce söylenmemiş, orijinal görüşler arz etmiştir ki bunlar sayılamayacak kadar çoktur. Buna misal olarak, onun ‘aşer’ hakkındaki görüşü.1
1 el-Muğnî, 59.
2 Meryem sûresi, 26. âyet.
3 Bakara sûresi, 95. âyet.
4 el-Muğnî, 374.
5 el-Muğnî, 102; el-harcûc: semiz ve uzun dişi deve; el-hasf: zillet; burada kastedilen, yemsiz olarak gecelenmesidir. Ayrıca bk. el-Vasît fî Târîhi’n-Nahv, Dr. Abdülkerîm Muhammed el-Esa‘d, 1. bs., Riyad: Dâru’ş-Şavvâf, 1413/1992, s. 213.
ذلكن وأنه لا محالة ذاهب، وأنه بصدد الذهاب، وأنه منه عزيمة، قلت: أما زيد فذاهب١.وأما ردوده عليه فكثيرة، ونختار واحدًا منها على سبيل التمثيل، وهو رده عليه في أن "لن" تقتضي تأبيد النفي وتوكيده. فقال رادا: "وكلاهما دعوى بلا دليل، ولو كانت للتأبيد، لم يقيد منفيها باليوم في قوله تعالى: {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} ٢، ولكان ذكر الأبد في قوله جل ثناؤه: {وَلن تَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا} ٣ تكرارا، والأصل: "عدمه"٤.سادساً: تعقب ابن هشام ابن الحاجب وكثيرًا ما أثبت عليه السهو، والوهم، والتعسف، ونقض آراءه، ومن أمثلة ذلك ما ذهب إليه ابن الحاجب، في قول ذي الرمة:حراجيج ما تنفك إلا مناخة … على الخسف أو نرمي بها بلدًا قفرا٥.من أن "ما تنفك": ناقصة، وأن الخبر "على الخسف"، وأن "مناخة": حال، وأن "إلا" زائدة، فقال ابن هشام: فاسد لبقاء الإشكال؛ إذ لا يقال: جاء زيد إلا راكبا.سابعاً: ولم يكن ابن هشام في تتبعه لآراء النحاة السابقين جامعا لها، ومستوعبا لها وحسب، وإنما كان يناقشها، ويبين الصحيح منها من الفاسد -كما أسلفنا- وكان يكثر من الاستنباطات، ويعرض إلى جانبها الآراء المبتكرة غير المسبوقة، وهي أكثر من أن تُحصى، ومنها على سبيل المثال ذهابه إلى أن "عشر"١ المغني: ٥٩.٢ سورة مريم، الآية: ٢٦.٣ سورة البقرة، الآية: ٩٥.٤ المغني: ٣٧٤.٥ المغني: ١٠٢، والحرجوج: الناقة السمينة الطويلة، والخسف: الذل، والمراد بالخسف هنا: مبيتها من غير علف. انظر القاموس المحيط: ١/ ١٨٩، ٣/ ١٣٧"،وانظر الوسيط في تاريخ النحو، د. عبد الكريم محمد الأسعد "ط: ١. الرياض: دار الشواف، ١٤١٣هـ-١٩٩٢م"، ص ٢١٣.
قولومزد "on iki" (اثني عشر) ifadesinde, "iki" (اثنين) kelimesindeki nûn'un yerine geçmiştir. Bu sebeple kendinden önceki kelimeye muzâf değildir ve i'râb yönünden bir konumu yoktur[1]. Yukarıdakilerden hareketle İbn Hişâm'ın, Basralı, Kûfeli, Bağdatlı ve diğer nahivcilerin görüşleri arasında denge kurduğu "ve kendine, kendi ölçütlerine uygun olanı seçip yönlendirme, gerekçelendirme ve çıkarımda üstün bir kabiliyet sergilediği, çoğu zaman kendisinden önce kimsenin ulaşmadığı yeni bir görüş türettiği, özellikle i'râb yönlendirmelerinde, seçimlerinin çoğunda Basralılarla birlikte durduğu, Sîbeveyh'e derin bir saygı beslediği, yine Basra ekolünün çoğunluğuna saygı duyduğu ve onların görüşlerini savunduğu" iyice anlaşılmaktadır[2]. İbn Hişâm'ın konularını sunma yöntemine gelince, önce fikri ortaya koyar, ardından Kur'ân-ı Kerîm, hadîs-i şerîf, kadîm şiir, bazen hikmetli sözler ve me'sur sözler, bazen de kadîm nesir cümlelerinden deliller ve şahitler getirirdi. Belki de şiirleri delil olarak kullanılmayan şairlerin beyitlerini, delil olarak değil, örnek olması için veya sahiplerinin yaptığı dil hatalarını (lahn) göstermek için zikrederdi. Şahitlerle olan muamelesi ise geniş bir kültüre ve istinbat ile tahlil konusunda hayret verici bir kabiliyete işaret etmektedir. Kur'ânî şahitleri diğerlerine tercih ederdi; çünkü onlar hakkında şüpheye yer olmayan kesin sözlerdir. O'nun kitaplarında âyetlere dayanma konusunda üç yönelimi vardır[2]: Birincisi: Üzerinde ittifak edilen bir kâideyi tespit etmek için şahit gösterdiği âyetler. İkincisi: Müellifin kendi benimsediği ve Kur'ânî bir delille desteklemek istediği bir kâide için delil olarak aldığı âyetler. Üçüncüsü: İbn Hişâm'ın, etrafında cereyan eden tartışma ve münakaşayı açıkladığı âyetler. Kur'ân kıraatlerine gelince, 'daima, [bu] kıraatler karşısında...'[1] Bkz. Hem‘u’l-Hevâmi‘, 1/14; el-Vesît fî Târîhi’n-Nahv, s.214.[2] el-Vesît fî Târîhi’n-Nahv, Dr. Abdülkerîm el-Es‘ad, s.211.[3] Eseru’l-Kur’ân ve’l-Kırâât fî’n-Nahvi’l-Arabî, Dr. Muhammed Semîr Necîb el-Lübbudî, s.148.
في قولنا: "اثني عشر"، حلت محل النون، في "اثنين"، وهي بذلك ليست مضافة إلى ما قبلها، ولا محل لها من الإعراب١.ومما سبق يتأكد لنا أن ابن هشام، كان يوازن بين آراء البصريين، والكوفيين، والبغداديين، وسواهم من النجاة "ويختار لنسفه ما يتمشى مع مقاييسه مظهرا قدرة فائقة في التوجيه والتعليل والتخريج، وكثيرا ما يشتق لنفسه رأيا جديدا، لم يُسبَق إليه، وخاصة في توجيهاته الإعرابية، وهو في أغلب اختياراته، يقف مع البصريين، وكان يجل سيبويه إجلالا بعيدا، كما كان يجل جمهور البصريين، ويدافع عن آرائهم"٢.وأما طريقة ابن هشام في عرض موضوعاته، فكان يعرض الفكرة ثم يسوق الأدلة والشواهد من القرآن الكريم، والحديث الشريف، والشعر القديم، وأحيانا من الحكم والأقوال المأثورة، ومن منثور الكلام القديم أحيانا أخرى، وربما ذكر أبياتا لشعراء لا يُحتَج بشعرهم؛ على سبيل التمثيل لا الاستشهاد بها؛ أو ليبين لحن أصحابها.وأما تعاطيه مع الشواهد، فينم عن ثقافة واسعة، وقدرة عجيبة على الاستنباط والتحليل، وكان يقدم الشواهد القرآنية على غيرها؛ لأنها كلام فصل لا مجال للشك فيها، وله ثلاثة اتجاهات في اعتماده الآيات القرآنية في كتبه، هي٢:أولاً: آيات استشهد بها على تثبيت قاعدة متفقٍ عليها.ثانياً: آيات اتخذ منها المؤلف أدلة على قاعدة ارتآها وأراد أن يدعمها بدليل قرآني.ثالثاً: آيات أوضح ابن هشام ما دار حولها من نقاش وجدل.وأما بالنسبة إلى القراءات القرآنية، فقد "حاول دائما، إزاء القراءات التي في١ انظر همع الهوامع: ١/ ١٤، والوسيط في تاريخ النحو: ٢١٤.٢ الوسيط في تاريخ النحو، الدكتور عبد الكريم الأسعد: ٢١١.٣ أثر القرآن والقراءات في النحو العربي، الدكتور محمد سمير نجيب اللبدي: ١٤٨.
Bunların zâhiri Arapça kurallardan çıkış gibi görünse de, dilin kabul edeceği ve nahvin onaylayacağı bir vecihle yönlendirilip tahric edilmeleri mümkündür; bu sebeple bazı nahiv âlimlerinin yaptığı gibi onlara 'şaz' damgası vurmak cesaret gerektirir[1]. Belki de İbn Hişâm, bazı nahiv kaidelerini kıraatlere dayanarak inşa etmiş ve bu hususu açıkça ifade ederek: 'Kıraat, takip edilen bir sünnettir; Arapçanın caiz gördüğü her şeyin kıraatte caiz olması gerekmez' demiştir[2]. Hadis-i şerife gelince, İbn Hişâm, kendisinden istişhad etmiş ve onu delil olarak kullanmıştır; bu hususta kendisi, hadis-i şerif ile istidlali caiz görmeyen pek çok nahiv âlimine muhalefet etmiştir[3]. Nitekim el-Muğnî adlı eserinde altmış iki hadisi yetmiş yedi defa; Evdahu'l-Mesâlik'te otuz altı hadisi; Ebû Hayyân'ın el-Lemhatü'l-Bedriyye fî İlmi'l-Luğati'l-Arabiyye adlı eserine yazdığı şerhte yirmi altı hadisi yirmi yedi defa; Şerhu Şuzûri'z-Zeheb adlı eserinde de yine yirmi altı hadisi yirmi yedi defa istişhad etmiştir[4]. İstişhad ettiği hadislere örnek olarak: 'Kim Cuma günü abdest alırsa ne güzel, ne hoş; kim de guslederse gusül daha faziletlidir.' hadisi zikredilebilir.
[1] Mısır ve Şam'da Nahiv Ekolü (el-Medresetü'n-Nahviyye fî Mısra ve'ş-Şâm), Dr. Abdülâl Sâlim, s. 419‑421.
[2] İbn Hişâm el-Ensârî – Hayatı ve Nahiv Metodu (İbn Hişâm el-Ensârî – Hayâtühû ve Menhecühü'n-Nahvî), Dr. İsâm Nûriddîn, 1. Baskı, Beyrut: eş-Şirketü'l-Âlemiyye li'l-Kitâb, 1989, s. 67‑68; ayrıca bkz. Şuzûrü'z-Zeheb, s. 304.
[3] Hadis-i şerifle ihticâcı reddedenler: Ebû Hayyân (Şerhu't-Teshîl'de), ayrıca Ebû Amr b. el-Alâ', Yahyâ b. Ömer, Halîl, Sîbeveyh, Kisâî, Ferrâ, Alî b. el-Mübârek el-Ahmer ve Hişâm ed-Darîr; caiz görenler: İbn Mâlik, Radıyyüddîn el-İsterâbâzî, İbn Harrûf, İbn Hişâm, Bedrüddîn ed-Demâmînî, Nâzırü'l-Ceyş Fahreddîn b. Yûsuf el-Halebî ve Hatîb el-Bağdâdî. Bkz. Usûlü'n-Nahv, Saîd el-Efgānî, 3. Baskı, Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1383 h./1964, s. 50; Usûlü't-Tefkîri'n-Nahvî, Dr. Alî Ebü'l-Mekârim, Beyrut: Dâru's-Sekāfe, 1973, s. 661‑662; İbn Hişâm el-Ensârî – Hayatı ve Nahiv Metodu, s. 71‑73.
[4] Aynı eser, s. 75.
ظاهرها خروج عن القواعد العربية توجيهها وتخريجها على وجه ترتضيه اللغة، ويقبله النحو، ولا يتجرأ عليها، فيصفها بالشذوذ، كما كان يفعل بعض النحاة"١.وربما "بنى ابن هشام بعض القواعد النحوية مستندا إلى القراءات، وقد صرح بذلك قائلا: إن القراءة سنة متبعة، وليس كل ما تجوزه العربية، تجوز القراءة به"٢.وأما بالنسبة إلى الحديث الشريف، فقد استشهد به ابن هشام، واستدل به خلافا للكثيرين من النحاة الذين لا يجيزون الاستدلال بالحديث الشريف٣ حيث استشهد في كتابه "المغني" باثنين وستين حديثا سبعا وسبعين مرة، واستشهد في أوضح المسالك بستة وثلاثين حديثا، واستشهد في شرحه لكتاب "اللمحة البدرية في علم اللغة العربية" لأبي حيان، بستة وعشرين حديثا، سبعا وعشرين مرة، واستشهد في كتابه "شرح شذور الذهب" بستة وعشرين حديثا سبعا وعشرين مرة أيضا٤.ومن الأحاديث التي استشهد بها على سبيل المثال."من توضأ يوم الجمعة فبها ونعمت، ومن اغتسل فالغسل أفضل".١ المدرسة النحوية في مصر والشام في القرنين السابع والثامن من الهجرة، الدكتور عبد العال سالم: ٤١٩-٤٢١".٢ ابن هشام الأنصاري - حياته ومنهجه النحوي، الدكتور عصام نور الدين "ط: ١. بيروت الشركة العالمية للكتاب، ١٩٨٩"، ص: ٦٧-٦٨. وانظر شذور الذهب: ٣٠٤.٣ ممن رفضوا الاحتجاج بالحديث الشريف: أبو حيان في شرح التسهيل، ونسب عدم الاحتجاج به إلى أبي عمرو بن العلاء، ويحيى بن عمر، والخليل، وسيبويه من أئمة البصريين، والكسائي والفراء، وعلي بن المبارك الأحمر، وهشام الضرير من أئمة الكوفيين.أما المجوزون فمنهم: ابن مالك، ورضي الدين الأستراباذي، وابن خروف، وابن هشام، والبدر الدماميني، وناظر الجيش محب الدين بن يوسف الحلبي، والخطيب البغدادي. انظر في أصول النحو، سعيد الأفغاني "ط: ٣. بيروت: دار الفكر، ١٣٨٣هـ-١٩٦٤"، ص: ٥٠ وأصول التفكير النحوي، الدكتور علي أبو المكارم "بيروت دار الثقافة، ١٩٧٣م"، ص: ٦٦١- ٦٦٢ وابن هشام الأنصاري- حياته ومنهجه النحوي: ٧١-٧٣.٤ المرجع نفسه: ٧٥.
Nitekim bu hadîs-i şerîf, "نعم" (neam), "بئس" (bi's), "عسى" (asâ) ve "ليس" (leyse) kelimelerinin fiil olduğuna istidlâl edilmiştir. Daha sonra şöyle denilmiştir: نعم ve بئs'e gelince, Ferrâ' ve Kûfeli bir grup âlim bunların isim olduğu kanaatine varmış ve bu görüşlerine, birinin kendisine bir kız çocuğu müjdelendiğinde söylediği şu sözde cer harfinin bunlara girmesini delil göstermişlerdir: "Vallâhi mâ hiye biniamil-veled" (Allah'a yemin olsun ki o, ne iyi bir evlâttır). ليس'e gelince, el-Fârisî, el-Halebiyyât adlı eserinde bunun, nefiy "mâ"sı gibi bir nefiy harfi olduğunu söylemiş; bu görüşünde ona Ebû Bekr b. Şukayr da tâbi olmuştur. عسى'ya gelince, Kûfeliler bunun, "lealle" (belki) gibi bir temennî harfi olduğu kanaatine varmış; bu görüşte onlara İbn es-Serrâc da uymuştur. Sonra şöyle denilmiştir: "Sahih olan, bu dört kelimenin fiil olmasıdır. Buna delil, sakin te'nîs tâ'sının bunlara bitişmesidir. Nitekim Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: 'Kim Cuma günü abdest alırsa, işte o (abdest) güzeldir (febehâ ve niamet); kim de guslederse, gusül daha faziletlidir.' Bunun mânası şudur: Kim Cuma günü abdest alırsa, ruhsat ile amel etmiş olur; abdest ne güzel bir ruhsattır."¹
Şiirsel şâhidlere gelince, İbn Hişâm'ın eserleri bunlarla dopdoludur; onun bu konuda kendisine denk bir müellif bulmak nadirdir. Nitekim 'Şerhu Katri'n-Nedâ ve Belli's-Sadâ'da şiirsel şahid sayısı yüz elliye, 'Şerhu'l-Lemhati'l-Bedriyye'de yüz doksan bire, 'Şerhu Şuzûri'z-Zeheb'de iki yüz otuz dokuza, 'Evdahu'l-Mesâlik'te ise beş yüz sekiz şahide ulaşır. O, şiirsel şâhidlerinde nadir olanlara dayanarak kaide bina etmez; çünkü İbn Hişâm'a göre nadir, azdan da azdır. Nitekim şöyle demiştir: 'Bil ki onlar (âlimler) "gālib", "kesîr", "nâdir", "kalîl" ve "muttarid" tabirlerini kullanırlar. Muttarid: asla aksatmaz. Gālib: çoğu şeydir ama aksaması mümkündür. Kesîr, ondan aşağıdır; kalîl, kesîrden aşağı; nâdir ise kalîlden de azdır.'"²
İbn Hişâm, kendisi bilinmeyen bir şairin şiiriyle istişhâd meselesinde Kûfelilere muhâlefet etmiştir; "Çünkü nakledeni bilmemek, adâleti bilmemeyi gerektirir." O, el-Elfiyye şerhinde Kûfelilerin zaruret halinde maksûru meddetmenin câiz olduğuna delil getirdikleri şu şiire yer vermiştir:
Kad alimet uhtu benî's-sa'lâi ... ve alimet zâke mea'l-cezâi
(Benî Sa'lâ'nın kız kardeşi bildi ... ve o cezâ ile birlikte bunu bildi).
¹ Bk. Şerhu Katri'n-Nedâ ve Belli's-Sadâ, s. 35-37; Şerhu Şuzûri'z-Zeheb, s. 21-22.
² Bk. es-Suyûtî, el-Muzhir, I, 234; İbn Hişâm el-Ensârî – Hayâtuhû ve Menhecuhû'n-Nahvî, s. 81.
فقد استشهد بهذا الحديث على أن "نعم، وبئس، وعسى، وليس" أفعال فقال: فأما "نعم وبئس"، فذهب الفراء وجماعة من الكوفيين إلى أنهما اسمان واستدلوا على ذلك، بدخول حرف الجر عليهما، في قول بعضهم وقد بشر ببنت: "والله ما هي بنعم الولد"؛ وأما "ليس" فذهب الفارسي في الحلبيات: "إلى أنها حرف نفي بمنزلة "ما" النافية، وتبعه على ذلك أبو بكر بن شقير، وأما "عسى"، فذهب الكوفيون: إلى أنها حرف تَرَجٍ بمنزلة "لعل" وتبعهم على ذلك ابن السراج. ثم قال: والصحيح: أن الأربعة أفعال، بدليل اتصال تاء التأنيث الساكنة بهن، كقوله عليه الصلاة والسلام: "من توضأ يوم الجمعة فبها ونعمت، ومن اغتسل فالغسل أفضل"، والمعنى: من توضأ يوم الجمعة، فبالرخصة أخذ، ونعمت الرخصة الوضوء"١.وأما الشواهد الشعرية، فقد غصت بها مؤلفات ابن هشام، وقلما نجد مؤلفه فيه من الشواهد ما يدانيه، ففي "شرح قطر الندى وبل الصدى" بلغ مجموع الشواهد الشعرية خمسين شاهدا ومائة شاهد، وفي "شرح اللمحة البدرية" واحدا وتسعين شاهدا ومائة شاهد، وفي "شرح شذور الذهب" تسعة وثلاثين شاهدا ومائتي شاهد، وفي "أوضح المسالك" ثلاثة وثمانية شاهدا وخمسمائة شاهد، وهو في شواهده الشعرية، لا يبني على النادر منها قاعدة؛ لأن النادر عند ابن هشام: أقل من القليل، كما صرح بقوله: "اعلم أنهم يستعملون "غالبا" و"كثيرا" و"نادرا" و"قليلا" و"مطردا"، فالمطرد: لا يتخلف، والغالب: أكثر الأشياء، ولكنه يتخلف، والكثير دونه، والقليل دون الكثير، والنادر أقل من القليل"٢.وقد خالف ابنُ هشام الكوفيين في قضية الاستشهاد بما لم يعرف قائله، "لأن الجهل بالناقل، يوجب الجهل بالعدالة"، وقد أورد في شرحه للألفية الشعر الذي استدل به الكوفيون على جواز مد المقصور للضرورة، وهو:قد علمت أخت بني السعلاء … وعلمت ذاك مع الجزاء١ شرح قطر الندى وبل الصدى: ٣٥-٣٧، وشرح شذور الذهب: ٢١-٢٢.٢ المزهر، للسيوطي: ١/ ٢٣٤، وابن هشام الأنصاري - حياته ومنهجه النحوي، ص٨١.
Ne kadar güzel bir yiyecektir ki boş karnına yenilmiş… Ne hoşsun ey hurma ve şeyşâ! Boğazda ve damakta saplanıp kalır. Sonra şöyle dedi: “Bizce cevap şudur: Onun kâili bilinmemektedir, dolayısıyla onda hüccet yoktur.” [1] Ne var ki o, meçhul beyitlerin tamamını inkâr etmemiş, şu şartla ki onlarla istişhâd etmeyi men etmemiştir: “Kendisi için belirlediği şu vasıflar onda mevcutsa: sözün fesâhati ve duruluğu, bozukluktan sâlim olması. O halde dili zaafiyete uğramış, konuşmasına accemelik karışmış ve lafzına rekâket sızmış kimseyle ihticâc edilmez.” [2] Keza İbn Hişâm, şevâhidin te’vilinde Basralılara muhalefet etmiştir. Te’vil ise nahvîlerin, kaideler ile bunlara muhalif olan ve aynı zamanda istişhâd asrına nispet edilen nasslar arasında telif bulmak için başvurdukları vasıtaydı. Bu nasslardan istişhâd asrına nispet edilmeyenlere gelince, nahvîlerin tavrını açıklayan bariz vasıf reddiydi. Ve bu tavrın ifadesi çoğu zaman “şâz” ıstılahını alırdı. [3] Nesir ile istişhâdına gelince, kitabında açıktır; zira bazı meşhur emsâl ve akvâli zikretmiştir. Bununla birlikte bunların nispeti, Kur’an şevâhidi, hadis şevâhidi ve şiir şevâhidiyle mukayese edildiğinde daha azdır. Şöyle ki “Şerḥu Şuẕûri’z-Ẕeheb”de altı emsâl, “el-Lemḥatü’l-Bedriyye” şerhinde on altı kavl ve emsâl, “Evḍahu’l-Mesâlik”te elli sekiz kavl ve emsâl, “Muğnî’l-Lebîb”te ise kırk dokuz kavl ve emsâl zikretmiştir. İstişhâd ettiği misallerden biri şudur: “Tüsmea bi’l-Muayyidî hayrun min en terâhu” (Muayyidî’yi duyman, onu görmenden hayırlıdır). Yine onların şu sözü: “Murhu yahfiruhâ” (Ona emret, onu kazsın), ve şu sözleri: “Huzi’l-lisse kable ye’huzek” (Hırsızı, seni yakalamadan önce yakala). Bu şevâhidde nasb eden “en” harfi hazfedilmiş, bu sebeple “tesma‘”, “ye’huzeke” ve “yahfiruhâ” fiillerini nasbetmişlerdir. Bu ise şâzdır; ezberlenir, kendisine kıyas yapılmaz. [4]
[1] el-Mizhir: 1/142.
[2] Ulûmü’l-Hadîs ve Mustalahâtühû – Arz ve Dirâse, Subhî es-Sâlih, s. 333.
[3] Usûlü’t-Tefkîri’n-Nahvî, Doktor Ali Ebü’l-Mekârim, s. 261-262.
[4] Muğnî’l-Lebîb li-İbn Hişâm, s. 839. Ayrıca bkz. İbn Hişâm el-Ensârî – Hayâtühû ve Minhâcühû’n-Nahvî, s. 87-88.
أنْ نعم مأكول على الخواء … يا لك من تمر ومن شيشاءينشب في المسعل واللهاءثم قال: "الجواب عندنا أنه لا يعلم قائله، فلا حجة فيه"١.غير أنه لم ينكر الأبيات المجهولة كلها، ولا يمنع من الاستشهاد بها "إذا وفرت فيها صفات حددها لنفسه، وهي: فصاحة القول وصفاؤه، وسلامته من الفساد، فلا يحتج بمن لابس الضعف لغته، وخالطت العجمة كلامه، وتسربت الركاكة إلى لفظه"٢.وكذلك خالف ابن هشام البصريين في تأويل الشواهد؛ والتأويل كان الوسيلة التي لجأ إليها النحاة؛ لِلتوفيق بين القواعد وبين النصوص المخالفة لها، المنسوبة -في الوقت نفسه- إلى عصر الاستشهاد. أما ما لا ينتسب إلى عصر الاستشهاد، من هذه النصوص، فقد كان الرفض هو السمة البارزة التي توضح موقف النحاة منه. وكان التعبير عن هذا الموقف-في أكثر الأحيان- يتخذ اصطلاح الشذوذ"٣.وأما استشهاده بالنثر، فواضح في كتابه، حيث ساق بعضا من الأمثال والأقوال المشهورة، وإن كانت نسبتها أقل بالقياس مع الشواهد القرآنية، وشواهد الحديث، والشواهد الشعرية، حيث ذكر في "شرح شذور الذهب" ستة أمثال، وفي شرح "اللمحة البدرية"، ذكر ستة عشر قولا ومثلا، وفي أوضح المسالك، ذكر ثمانية وخمسين قولا ومثلا، وذكر في "مغني اللبيب" تسعة وأربعين قولا ومثلا، ومن الأمثلة التي استشهد بها على سبيل المثال: "تسمعَ بالمعيدي خير من أن تراه". وقولهم: "مره يحفرَها"، وقولهم: "خذِ اللص قبل يأخذَك"، فقد حذفت "أن" الناصبة في هذه الشواهد، فنصبوا "تسمع" ويأخذك"، و"يحفرها"، وهو شاذ، يُحفظ ولا يقاس عليه٤.١ المزهر: ١/ ١٤٢.٢ علوم الحديث ومصطلحاته- عرض ودراسة- صبحي الصالح، ص ٣٣٣.٣ أصول التفكير النحوي، الدكتور علي أبو المكارم، ص ٢٦١-٢٦٢.٤ مغني اللبيب لابن هشام، ص٨٣٩. وانظر ابن هشام الأنصاري- حياته ومنهجه النحوي، ص: ٨٧-٨٨.
İbn Hişâm'ın üslubu açık olup onda herhangi bir karmaşıklık yoktur; sadeliğe meyleder, giriftlikten ve anlaşılmazlıktan uzak durur. Gayesi, öğrenciye fikri en kısa yoldan ulaştırmaktır. Bu sebeple üslubunda bir miktar lügavî rekâket (dilsel akıcılıksızlık) görülür; hattâ kimi araştırmacılar onun dilde lahn (hatalı kullanım) yaptığını zannetmişlerdir. Oysaki bu, İbn Hişâm'ın bazen dil kullanımlarında müsamahalı davranmasından, yani râcih (tercih edilen) kullanımı bırakıp mercûhu (zayıf olanı) almasından ileri gelmektedir. Bununla birlikte ifadesi kolay, lafızlarını seçmede hassas ve delâletleri bakımından açıktır. İstitrâd (konudan sapma) olgusu ise onun eserlerinde baskın bir özelliktir; nitekim metodolojisine ve konularını düzenlemedeki yenilikçi yaklaşımına rağmen bundan kurtulamamıştır. Nitekim bir meseleyi ele alırken, kullandığı bir şahidin akışı içinde ansızın bir kelimeyi açıklamak için konudan sapar ve adeta yeni bir bahis açar; ardından ilk konusuna geri döner. Muhtemelen İbn Hişâm, fikirlerini daha net kılmak ve zihinlere daha sağlam yerleştirmek için istitrâdı kastetmiştir. Belki de bu yolla, kitaplarını okuyanların zihnine temel bilgilerin yanı sıra mümkün olduğunca fazla bilgiyi yerleştirmeyi amaçlamıştır. Her ne olursa olsun, İbn Hişâm el-Ensârî, Arap nahvinin tehzîb edilmesi (arındırılıp düzenlenmesi) ve onun kapalılık ile karmaşıklıktan uzak, bütünlüklü ve açık bir biçimde ortaya konmasında büyük payı bulunan, ictihad sahibi ve yenilikçi nahiv âlimlerinden biridir. Son olarak, bu kitabın aslı nasıl faydalı olduysa, Allah Teâlâ'ya bu kitapla da fayda vermesi için niyaz ederiz. Elhamdülillah evvelen ve âhiren.
وأسلوب ابن هشام واضح، لا تعقيد فيه، وهو يميل إلى البساطة والبعد عن التقعير والتعقيد، همه أن يوصل الفكرة إلى المتعلم من أقصر الطرق؛ ولهذا اتسم أسلوبه بشيء من الركاكة اللغوية، حتى خاله بعضهم يلحن في اللغة، وما ذلك إلا لكونه كان يترخص -أحيانا- في الاستعمالات اللغوية، فيدع الراجح، ويأخذ بالمرجوح، غير أنه كان سهل العبارة، دقيقا في تخير ألفاظه، واضحا في دلالاته.وأما ظاهرة الاستطراد فهي السمة الغالبة في مؤلفاته؛ حيث لم يستطع -على الرغم من منهجيته، وطريقته المبتكرة في ترتيب موضوعاته- من التحرر منها، فتراه وهو يعالج مسألة من المسائل، يستطرد في شرح كلمة عارضة في سياق شاهد من الشواهد، وكأنه يعقد مبحثا جديدا لمناقشتها، ثم يعود إلى موضوعه الأول، ولعل ابن هشام قصد الاستطراد؛ ليوضح أفكاره، ويزيدها جلاء؛ لتكون أرسخ في الأذهان، وربما أراد -من خلالها- إقحام أكبر قدر ممكن من المعلومات في مخيلة قارئي كتبه، فضلا عن المعلومات الرئيسية التي يريد إفهامها.ومهما يكن من أمر، فإن ابن هشام الأنصاري علم من أعلام النحاة المجتهدين والمجددين الذي يعود الفضل إليهم في تهذيب النحو العربي، وإخرجه بشكله المتكامل الواضح بعيدا عن الغموض والتعقيد.وفي الختام، نتضرع إلى الله سبحانه وتعالى أن ينفع بهذا الكتاب كما نفع بأصله، والحمد لله أولا وآخرا.
Üçüncü olarak: Kitap üzerindeki çalışmamız:
A- Metin kısmında:
Âlimler ve muhakkikler nezdinde, metnin aslına sadık kalmanın üzerinde konuşulamaz bir mesele olduğu malumdur. Zira tahkîki yapılan kitabın metninde, lisanı selîm ve ifadeleri sahih olduğu takdirde, tek bir harfin dahi değiştirilmesine izin verilmez. Herhangi bir sebeple asıl metinde zarurî bir değişiklik yapılması gerektiğinde, bu değişikliğin mutlaka haşiyede belirtilmesi gerekir. İşte bu teslim edilmiş hakikatten hareketle ve ilmî metodolojiye uygun olarak, kitabın metnini —olduğu gibi— hiçbir ilave veya eksiltme yapmaksızın muhafaza etmeye gayret ettik.
Ancak metinde, ilmî metodoloji ve tahkîk usulünün esaslarıyla çelişmeyen bazı hususları tespit ettik. Bunlar:
Birincisi: Noktalama işaretlerini düzelttik ve bunları kelimeler, cümleler ve muhtelif ifadeler arasında uygun yerlere koyduk. Zira bu işaretler, talebeye metni doğru bir şekilde okumada yardımcı olur ve onun maksadı anlayabilmesini sağlar.
İkincisi: Kitaptaki mebhaslar için, asıl nüshada bulunan bâb, fasıl ve mebhas başlıklarının yanı sıra, alt başlıklar da koyduk. Böylece talebe aranan konuya kolaylıkla dönebilir. İşte bu başlıkları köşeli parantezler içerisine aldık.
Üçüncüsü: Şiirsel şahidin üzerinde, sol tarafa gelecek şekilde, iki eğik çizgi arasında şiir bahrının adını şu şekilde belirttik:
"… Cümle, bazı durumlarda müfredin yerine geçebilir, nitekim şu sözünde olduğu gibi: [Tavîl]
إلى الله أشكو بالمدينة حاجة … وبالشام أخرى كيف يلتقيان؟"
ثالثاً: عملنا في الكتاب:أ- في المتن:باب معلوما للدارسين والمحققين على السواء أن المحافظة على نص المتن مسألة لا يجوز الحديث فيها، حيث لا يسمح بتغيير حرف واحد في متن الكتاب المحقق، إذا جاءت لغته سليمة، وعباراته صحيحة، وإذا ما اقتضت الضرورة أي تغيير يذكر في الأصل؛ لِأمر ما، فلا بد من الإشارة إلى هذا التغيير في الحاشية؛ وانطلاقا من هذه الحقيقة المسلم بها، وتمشيا مع المنهجية العلمية، فقد حرصنا على متن الكتاب -كما هو- من دون أي زيادة أو نقصان.غير أننا أثبتنا في المتن أمورا، لا تتنافى مع المنهجية العلمية، وأصول قواعد التحقيق، وهي:أولاً: ضبطنا علامات الترقيم، ووضعناها في الأماكن المناسبة بين الكلمات، والجمل، والعبارات المختلفة؛ لأنها تساعد الطالب في قراءة النص قراءة صحيحة، تمكنه من فهم المراد.ثانياً: وضعنا عناوين فرعية لمباحث الكتاب، فضلا عن عناوين الأبواب، والفصول، والمباحث التي جاءت في الأصل؛ لِيتمكن الطالب من العودة إلى المطلوب بيسر وسهولة وقد وضعنا هذه العناوين بين معقوفين.ثالثاً: أثبتنا اسم البحر الشعري -فوق الشاهد، إلى جهة اليسار- بين خطين مائلين، على النحو التالي:" … وقد تبدل الجملة من المفرد، كقوله: [الطويل]إلى الله أشكو بالمدينة حاجة … وبالشام أخرى كيف يلتقيان؟
ب) Hâşiyede:
Birincisi: Kur'ân Âyetleri:
a) Kur'ân âyetlerini tahric ettik.
b) Tek bir âyette iki yahut daha fazla vecih bulunması hâlinde o âyetin kıraat vecihlerini ortaya koyduk; akabinde kıraatlerin tevcîhini şu şekilde zikrettik: "… Âmill olan sıfattan sonra gelen ismin, o sıfatla nasb edilmesi caiz olduğu gibi, ona izâfe edilerek cerredilmesi de caizdir. Nitekim {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِه} ve {هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّه}[2] âyetleri her iki vecihle okunmuştur…"[65] Sûre-i Talâk, Âyet: 3.
Kıraat Vecihleri:
Âsım, Hafs, Mufaddal, Ebân, Cebele ve Ebû Amr’dan bir cemaat ‘بَالِغُ أَمْرِه’ şeklinde, ‘bâliğ’i tenvinsiz olarak merfû okumuştur. Cumhur ise ‘bâliğ’i tenvinli ve ‘emrehû’yu nasb ile okumuştur.
Kıraatlerin Tevcîhi:
Âsım, Hafs ve beraberindekilerin kıraati, ism-i fâilin mef‘ûlüne izâfe edilmesi yoluyla olmuştur. Cumhurun kıraatine gelince, ism-i fâilin fiili gibi amel ettirilmesi esasına dayanır; zira o istikbâl mânası taşımaktadır; bu sebeple ‘emrehû’yu nasb edip izâfe etmemişlerdir. Bkz. el-Bahru’l-Muhît: 8/273; el-Kurtubî: 18/161; Müşkilu İ‘râbi’l-Kur’ân: 2/384.
c) Âyet-i kerîmede şahidin mahallini ve istişhad vechini beyan ettik; akabinde bir önceki âyet [Sûre-i Zümer, Âyet: 38] hakkındaki yorumumuzda olduğu üzere hükmü zikrettik: {هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّه} [Sûre-i Zümer, Âyet: 38].[1]
[1] 65 Sûre-i Talâk, Âyet: 3.
[2] 39 Sûre-i Zümer, Âyet: 38.
ب- في الحاشية:أولا: الآيات القرآنية:أ- عزونا الآيات القرآنية.ب- بينا أوجه القراءات في الآية الواحدة، إذا كان لها وجهان أو أكثر، ومن ثم ذكرنا توجيه القراءات، على الشكل التالي: "..... يجوز في الاسم الذي يتلو الوصف العامل أن ينصب به، وأن يخفض بإضافته، وقد قرئ: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِه} ، و: {هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّه} ٢، بالوجهين..... ". ٦٥ سورة الطلاق، الآية: ٣.أوجه القراءات:قرأ عاصم وحفص والمفضل وأبان وجبلة وجماعة عن أبي عمرو: "بالغ أمره". برفع بالغ من دون تنوين. وقرأ العامة بتنوين "بالغ"، ونصب "أمره".توجيه القراءات:قراءة عاصم وحفص ومن معهما على إضافة اسم الفاعل إلى مفعوله "أمره". وأما قراءة العامة، فعلى إعمال اسم الفاعل عمل فعله؛ لأنه بمعنى الاستقبال، فنصب "أمره" ولم يضف إليه. انظر البحر المحيط: "٨/ ٢٧٣، والقرطبي: ١٨/ ١٦١، ومشكل إعراب القرآن: ٢/ ٣٨٤.ج- بينا موطن الشاهد ووجه الاستشهاد في الآية الكريمة، ومن ثم ذكرنا الحكم كما في تعليقنا على الآية السابقة: {هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّه} ، ٣٩ سورة الزمر، الآية: ٣٨.١ ٦٥ سورة الطلاق، الآية: ٣.٢ ٣٩ سورة الزمر، الآية: ٣٨.