Tezkiretü'l-Mevzûât

Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhillezî temeyyüze’l-habîse mine’t-tayyib ve ahreze’l-hadîse bi’l-‘ulemâi’n-nukkâd mine’l-hatâi ve’l-kizb. Ve’s-salâtü alâ seyyidi’l-verâ ve hayri’l-beriyye ve cemî‘i sahâbetihî du‘âte’llâhi ilâ sübülihi’l-merdıyye ve ezvâcihî ümmühâti’l-mü’minîne ve zürriyyetihi’t-tayyibîn. Ve nes’elühü’t-tevfîka ve’t-te’yîd. Zira tahkīk ve tesdîdin dizginleri O’nun elindedir. Ve ba‘dü, el-Kaviyy ve el-Velî olan Allah’ın kullarının en zayıfı, mesken ve nesep itibarıyla Hindî, mezhep itibarıyla Hanefî olan Muhammed b. Tâhir b. Alî el-Fitnî (Allah onu bağışlasın) şöyle dedi: Bu, hadisin vaz‘ı (uydurulması) veya za‘fı hususunda cerh ve ta‘dîl âlimleri ile sika muhaddislerin sözlerini bir araya getiren kısa bir eserdir. Tâ ki bu vaz‘ veya za‘f ihtilâflı mı yoksa bir kâsırın kusuru veya bir sâhinin sehvi sebebiyle mi meydana gelmiş olduğu belli olsun; böylece tembel kişi, bir söz söyleyenin ‘bu mevzûdur’ demesine bakarak hemen vaz‘ hükmü vermeye cüret etmesin ve gafil ve aldanmış kimse de hadîse nispet edilen her şeyin sahih olduğuna hükmetmekte acele etmesin. Zira insanlar bu konuda aşırılık ve kusur arasında gidip gelmektedir: Kimi aşırı giderek –belki de sehven veya tahrif eden biri tarafından söylenmiş bir sözü işitir işitmez– vaz‘a hükmeder; kimi de aşırı giderek onun mevzû olmasını uzak görür ve bu hükmü edebe aykırılık ve uydurmacılık zanneder, oysa bilmez ki hüküm hadîse değil, yalancı ve yardımdan mahrum bırakılmış uydurmacıya veya gafilin ayağının kaydığı yere aittir. Beni buna sevk eden sebeplerden biri de, Sağânî’nin ve başkalarının mevzûât kitaplarının beldelerde meşhur olmasıdır. Zannımca onların önünde İbnü’l-Cevzî’nin kitabı ve benzerleri bulunmaktadır. Ömrüme yemin olsun ki o, vaz‘ hükmü konusunda aşırı gitmiş, hatta onu kâmil âlimlerin seçkinleri tenkit etmişlerdir. İşte bu, kâsir ve tembel olanlar için büyük bir zarardır. Müceddid-i mi’e es-Suyûtî (r.aleyh) şöyle dedi: (1) İbnü’l-Cevzî, el-Mevdû‘ât’ta zayıf hadisleri çıkarmakta aşırı gitmiş, hatta hasen ve sahih hadisleri de çıkarmıştır. Nitekim hâfızlar, aralarında İbnü’s-Salâh da olmak üzere, buna dikkat çekmişlerdir. Üç yüz hadisi ayırarak ‘bunların Mevdû‘ât’a dâhil edilmesine imkân yoktur’ demiştir. Bunlar arasında Sahîh-i Müslim’de ve Hammâd b. Şâkir rivayetiyle Sahîh-i Buhârî’de bulunan bir hadis ile diğer Kütüb-i Sitte ve sünenlerde bulunan hadisler vardır. Yine İbnü’l-Cevzî, Ahmed b. Ebî’l-Mecd’den naklen şöyle der: (1) ‘Zannımca dokuzuncu asır, Allah en iyi bilir.’ — Musahhih.

İbnü'l-Cevzî bu hususta isabet etmemiştir. Zira o, bir râvisi hakkında “falan zayıftır” veya “sağlam değildir” yahut “yumuşaktır” diyen bir kimsenin sözüne dayanarak hadisin mevzû‘ olduğuna hükmetmiş, aklen ve naklen bir delil yahut Kitap, Sünnet veya icmâya muhalefet olmaksızın bunu yapmıştır. Bu ise bir tecavüz ve mübalağadır. — Bitti. Ben ise Şeyh Muhammed b. Ya‘kûb el-Fîrûzâbâdî'nin ihtisar ettiği “el-Mugnî” kitabından; Şeyh Zeynüddîn Abdurrahîm b. el-Hüseyin el-Irâkî'nin “Hamlü'l-Esfâr fi'l-Esfâr” adlı eserinden ve “Tahrîcu'l-İhyâ”sından; Şeyh el-Allâme Ebü'l-Hayr Şemsüddîn es-Sehâvî'nin “el-Makâsıdü'l-Hasene”sinden; Şeyh Celâleddîn es-Suyûtî'nin “el-Leâlî”, “ez-Zeyl” ve “el-Vecîz” kitaplarından; Sagânî'nin “Mevzûât”ından; Şeyh Sirâcüddîn Ömer b. Ali el-Kazvînî'nin derlediği “Mevzûâtu'l-Mesâbîh”ten; Şeyh Ali b. İbrahim el-Attâr'ın telifinden ve bunlardan başkasından bazı rivayetleri naklediyorum. Her bir hadis hakkında âlimlerin sözlerini bir araya getiriyorum ki kabul edilmeye gerçekten lâyık olan hak sana açıkça görünsün. Bazı aziz ve kerim dostlarım beni bu işe teşvik etti ve bitirmeye başladığımda acele ettiler. Bu eser mevzûât hakkında bir hatırlatma mahiyetinde olup uzun kitaplardan müstağni kılacaktır. Karalamadan boşalınca azmim, bu kitapta bulunan mevzûât ve zayıfların dışında kalan yalancı ve zayıf râvileri de toplamaya yöneldi ki bir kanun teşkil etsin(1). Allah bu maksada ulaştırandır ve O'nun yardımıyla bitirmek kolaylaşır. Doğru tabiatlı kardeşlerden ricam, bir sehv veya taşkınlık gördüklerinde fasih kalemleriyle düzeltmeleri ve hakir kâtibi nasîhat gözüyle mazur görmeleridir. Zira hata yapmak benim âdetimdir; az sayıda kitabım, çok meşguliyetlerim ve devlet erbabının zayıf kardeşlere karşı zulüm kılıcını çekmesiyle artan musibetler(2) sebebiyle hâlim perişandır. Allah'tan yardım istenir. Bununla birlikte bu beldede kendisine başvurabileceğim muhaddisler – âlimlerin âlimi, faziletlilerin faziletlisi – yoktur. Eğer bir kimse, mektuplardan bir şeyin tuhafına gidip ilgilenirse, bu eserle uzun süre meşgul olan ve ağır sorumluluklardan kurtuluş için kendisine Fâtiha okumayı unutmasın. Yüce Allah'ın lütfundan umulan, bu eseri kerim yüzüne hâlis kılmasıdır. (1) Ki Allah'ın izniyle baskısına hazırlandığımız eserdir. (Düzelten) (2) et-Tefâkum: ağırlaşmak, büyümek anlamında olup vezin ve mâna bakımından et-te‘âzum gibidir. (Düzelten)