Tahkîku mâ li'l-Hind

Hindistan'a dair aklın kabul ettiği veya reddettiği sözlerin tahkiki — Ebû Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî. O, hicrî dördüncü ve beşinci asrın büyük âlimlerindendir; 2 Zilhicce 362 h. tarihinde Harezm'e bağlı Bîrûn denilen bir bölgede doğduğu için el-Bîrûnî lakabıyla anılmıştır. Nesebi, babası ve dedesi bilinmemektedir. Devrinde yaygın olan ilim ve maârifi iyi bir şekilde tahsil etmeye başladı. Bilgi dağarcığının genişlemesine yardımcı olan unsurlar arasında çok sayıdaki seyahatleri ve genç yaştan itibaren ilim tahsiline yönelik kesintisiz şevki sayılabilir. Daha başından itibaren İslâm ortaçağındaki tahsilliler arasında bilinmeyen ve alışılmamış meselelerle ilgileniyordu. Yirmi yaşında Hazar Denizi sahillerine gitmek üzere memleketini terk etti. Cürcan'da Kâbûs b. Veşmgîr ez-Ziyârî ona iltifat etti; hatta ilk büyük eseri olan el-Âsârü'l-Bâkıye'yi kendisine ithaf etti. Kendisiyle çağdaş olan İbn Sînâ ile de yazışmaları olmuştu. Hicrî 400 yılında memleketine döndü; ancak kısa sürede fitne ve musibetler onu sardı. Gazneli Mahmud'un hicrî 408 yılında Harezm'i işgal etmek üzere geldiğinde, orada bulunanlardan bazılarını esir olarak sürükledi; aralarında el-Bîrûnî de vardı. Böylece bu âlim, Afganistan'da Mahmud'un başkenti olan Gazne'ye düşmüş oldu. Fakat el-Bîrûnî, sükûnet bulacak veya musibetlerin kendisini vazifelerinden alıkoyacağı bir adam değildi. Esaret yolunda iken yazmaya başladı ve bu sırada yazdıkları arasında meşhur eseri Tahkîku mâ li'l-Hind de bulunmaktadır. El-Bîrûnî'nin adı Arap literatüründe coğrafya ve seyahat alanında meşhur olmuştur. Fakat telifâtından anlaşıldığına göre o, bir coğrafyacı değil, daha doğru bir ifadeyle coğrafyacı olmaktan ziyade son derece geniş bir bilgiye sahip bir müellifti. Bilgi dağarcığı o derece genişti ki, bilmediği ilimlerin sayısını tespit etmek, üzerinde çalıştığı ilimlerin sayısını tespit etmekten daha kolaydı. İlgi alanları ve ilmî faaliyetlerinin büyük kısmı matematik, astronomi ve bunlarla ilgili ilimler etrafında şekilleniyordu. Bu sebeple coğrafya sahasında da bu ilmin matematik ve astronomi yönüne eğilmişti. Eserleri: Tahdîdü'l-Emâkin li-Tashîhi Mesâfâti'l-Mesâkin, el-Kânûnü'l-Mes‘ûdî, el-Âsârü'l-Bâkıye, es-Saydene fi't-Tıb, Tahkîku mâ li'l-Hind ve sairleri.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Bu kitabın mukaddimesini yazmaya koyulduğumda işi kolay sanmıştım. Ne var ki Bîrûnî’nin dünyasına girince onun bir dâhi, coşkun ve dalgalı bir deniz olduğunu gördüm; kıyısında durup enginliğini kavrayamaz, derinliklerine dalıp diplerine nüfuz edemezsin. O seni büyüler, geri dönmeye gücün yetmez. Hakkında yazılanlardan –haberlerindeki tarih çelişkileriyle– yardım istersin ve böylece onun esîri olursun. Onun haberlerini, vasıflarını ve şahsiyetini, tâ ki onu okuyup eserlerinden, dilediğini tenkit etmedikçe bilemezsin. İşte bu kitap «Târîhu’l-Hind» –ki «Hindistan’da aklen makbul veya merdûd olan sözün tahkîkidir»– Hint medeniyetinin tam ve temel bir kaynağı sayılır. O hiçbir şeyi bırakmamış, hepsini yazmıştır. Müsteşrik Biler bu kitap hakkında şöyle der: «Onu … Aristo, Eflâtun, Batlamyus ve Galen’in araştırma yöntemlerini bilen bir filozof ve matematikçi zihniyle bakarak yazdı.» Bîrûnî ise şöyle itiraf eder: «Günlerimde eşsiz olduğum gayretime rağmen ona giriş yolları beni âciz bıraktı.» Bîrûnî, «Târîhu’l-Hind» kitabının, Hindistan’la tartışma arzusu taşıyan her Müslüman için bir başvuru kaynağı olmasını; böylece eşitler arası bir diyalog hâline gelmesini istemiştir. İsmi, lakabı ve doğumu: Bîrûnî, 4 Eylül 973’te, Kive (Kat) yakınlarında doğmuştur. Onun nisbesinin ne olduğu, babasının ve dedesinin kim olduğu bilinmez. Farsça «Bîrûn» kelimesi ise «yakın» ya da «dışarıdaki» anlamına gelir, öyle ki…