İnsanı Şeyh Dehlan'ın Vesvesesinden Korumak

Kitabın Tanıtımı: Sıyânetü’l-İnsân an Vesveseti’ş-Şeyh Dahlân Telif: Büyük Âlim, Muhaddis, Fakîh Nehrîr Muhammed Beşîr es-Sehsevânî el-Hindî (1252 – 1326) Dördüncü Baskı: 1410 H. Bismillâhirrahmânirrahîm Kitâbın Tanıtımı: Sıyânetü’l-İnsân an Vesveseti’ş-Şeyh Dahlân Bismillâhirrahmânirrahîm {De ki: Hak geldi, bâtıl zail oldu. Muhakkak ki bâtıl, zail olmaya mahkûmdur.} (İsrâ 17/81) **Sünnet, Cemaat ve Bid‘at Kavramlarına Giriş** Ümmet içinde bid‘atler zuhur edip bunların taraftar ve grupları oluşunca, her bir gruba bir isim verilmiş; sahâbe ve tâbiînin büyük çoğunluğunun üzerinde bulunduğu yolu muhafaza edip sonradan ortaya çıkan şeylerden ve bid‘atlerden sakınanlara ise “Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâ‘at” unvanı verilmiştir. Burada sünnetten maksat, lügat manasıdır. O, din işlerinde -fiil ve terk sûretiyle- takip edilen, Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminden beri süregelen özel yol ve yöntemdir. Tarifteki “sünnet” lafzı ahd ifade eder (yani belirli bir yola işaret eder). Burada muhaddislerin, Hz. Peygamber’in sözleri, fiilleri, takrirleri ve şemaili için kullandıkları ıstılâhî mana kastedilmemiştir; fukahanın, Hz. Peygamber’in çoğunlukla devam ettiği ama vâcip olmayan şeyler için kullandıkları ıstılâh da kastedilmemiştir. Zira İslâm’daki bütün bid‘at fırkaları, sünneti son iki manasıyla kendi ıstılahlarına ve onu ispat, nefy, te’vil ve tearuz konusundaki kendi kurallarına göre alırlar. Nitekim asıl manada Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâ‘at’e mensup fukaha ve mütekellimlerin de bu konuda kendilerine has kuralları vardır. Tahkike göre, selefin sadr-ı evvelde üzerinde olduğu şey bir mezhep olarak adlandırılmıyordu ve İslâm’da bir mezhep olarak adlandırılması da doğru değildir. Çünkü o, bizzat İslâm’ın kendisidir ve içinde ayrılık ve ihtilaf bulunmayan bir birliktir. Allah Teâlâ, Resûlüne şöyle buyuruyor: “Dinlerini parça parça eden ve gruplara ayrılanlar var ya, sen onlardan hiçbir şeyde sorumlu değilsin.” (En‘âm 6/159) ve “Dini dosdoğru ayakta tutun ve onda ayrılığa düşmeyin.” (Şûrâ 42/13) buyurmaktadır. Ancak zuhur eden ve grupların taassup gösterdiği bid‘atler sebebiyle buna nisbetle mezhep denilmeye başlanmıştır. Eğer Eş‘arîler, Müslümanlar için akidelerin eğitim ve tasnifinde Kur’an’ın ispat ettiğini ispat, nefyettiğini nefy ve istidlâl ettiği enfüs ve âfaktaki âyetlerle istidlâl yolunu takip etseler; bu hususta selefin hidayetini –ta‘tîl, temsil ve te’vil etmeksizin– benimseseler; sonra muhaliflere reddiye konusunda Gazzâlî’nin takdir edilmiş bir zaruret olduğu kuralına göre hareket etselerdi…

Gerektiği ölçüde, her zamana göre, onların şüphelerini geçersiz kılarak ve kat‘î millet esaslarıyla uyuşmayan ile uyuşan arasını ayırt ederek – kat‘î olmayan bazı zâhirî ifadeleri bir tür te’vîle tabi tutarak bile olsa – eğer bunu ve şunu yapmış olsalardı, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’i iki farklı mezhebe, yani Selefiyye ve Halefiyye’ye ayırmanın hiçbir vechi kalmazdı. Nihayet bu durum, Halef kelâmcılarından bazılarının, hadis ehli arasındaki Selef tâbiplerine reddiye vermelerine ve bunların da onlara reddiye vermelerine yol açtı; tıpkı her iki grubun da, ilk dönem ehline ait olan ve her iki grup tarafından onların hidâyet ve irşâdında ittifak edilmiş bulunan cemaat yolundan çıkan Mutezile ve diğerlerine reddiye vermeleri gibi. Bu, Menâr dergisinde ve Menâr tefsirinde üzerinde yürüdüğümüz yöntemdir: Selef mezhebini delille tespit eder, onu müdafaa eder ve ona davet ederiz. Ayrıca, İslâm'ın genişliğini beyan etmek ve üzerinde ittifak edilen kat‘î olmayan hususlardan gerekli gördüğümüz te’vîli – kalbi, kendi mezheplerine göre bazı zâhirî ifadelere tam mutmain olmayan kimsenin, kat‘î ve üzerinde ittifak edilen her şeye imanla birlikte bu te’vîli yapması hâlinde onu hanifliğin geniş dairesinden çıkarmayacağını açıklamak üzere – zikrederiz. Ancak te’vîlinde kendisine uyulmaz. Bu da Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat imamlarının şu sözüne uygundur: ‘Kıble ehlinden hiç kimseyi bir günah veya amelî bir bid‘at sebebiyle tekfir etmeyiz; te’vîl eden ve hata eden kimse ise kâfir değildir.’ Fakat Eş‘arîler, akâidi nazarî teoriler üzerine bina etme ve bunlara muhalif olan nassları te’vîl etme konusunda Mutezile kelâmcılarının yoluna gitmişlerdir. Ebü'l-Hasan el-Eş‘arî ve diğer büyük nazarîcilerinin, rü’yet meselesi gibi birkaç konuda onlara muhalefet etmesi dışında, onlar her yönden Selef’e tâbi olan hadis ehlinden farklı bir fırka hâline gelmişlerdir. Bid‘atler ortaya çıktığında imamlar, bid‘at ehline karşı şu delili getirirlerdi: Onlar sünnete – yani takip edilen yola – muhalefet etmiş, cemaatten ve cumhurdan ayrılmış, müminlerin yolundan başka bir yola tâbi olmuşlardır. Onlar hakkında Kitap ve Sünnet’te varid olan, ittiba‘ın vücûbu, ibtidâ‘ın yasaklanması ve dinde tefrikaya düşülmesine dair nassları uygularlardı. Nitekim İmam Ahmed b. Hanbel’in (radıyallahu anh) ‘Kur’an mahlûktur’ sözü şeklindeki bid‘ate karşı delili şu idi: Bu söz ne Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), ne halifeleri, ne sahabeleri, ne de tâbiîn ulemâsı tarafından söylenmemiştir. O halde onlara yeten şey bize yetmez mi? Yani farz edelim ki bu söz kendiliğinde doğrudur; peki ya Allah’ın Kitabı hakkında bâtıl bir re’y olup İslâm içinde, ehlini fırkalara ayıracak, birbirlerinin kanını dökecek ve birbirlerini tekfir edecek bir fitne kapısı açtığı takdirde durum ne olur? Ondan önce Dâru’l-Hicre İmamı Mâlik b. Enes (radıyallahu anh) şöyle demiştir: ‘Her ne zaman bize zeki ve hatip bir adam, Allah’ın dini hakkında bir görüşle gelse, onu dilinin cazibesi ve fikrî teorileriyle süslese, biz (Allah’tan) ineni terk mi edeceğiz?’