) eserin sonundaki hatime ve dua kısmına (
باب ميراث الورى ثلاثه ... كل يفيد ربه الوراثه وهي نكاح وولاء ونسب ... مابعدهن للمواريث سبب
Bölüm: Miras Engelleri BabıKişiyi mirastan üç illetten (engelden) biri meneder: Kölelik, katil (murisini öldürme) ve din farklılığı. Bunu iyi anla; zira şüphe kesin bilgi (yakîn) gibi değildir.
باب موانع الإرث ويمنع الشخص من الميراث ... واحدة من علل ثلاث رق وقتل واختلاف دين ... فافهم فليس الشك كاليقين
Bölüm: Erkek Vârisler BabıErkeklerden vâris olanlar on kişidir; isimleri bilinir ve meşhurdur:Oğul ve ne kadar inerse insin oğlun oğlu (erkek torun),Baba ve ne kadar yükselirse yükselsin dede,Hangi cihetten olursa olsun erkek kardeş (ki hakkında Allah Kur'an indirmiştir),Babadan gelen erkek kardeşin oğlu (yalanlanmayacak bu sözü dinle),Amca ve babasının amcaoğlu (öz veya baba bir amcaoğlu; veciz ve uyarıcı anlatana şükret),Koca ve velâ sahibi azat eden efendi.Erkek vârislerin tamamı bunlardır.
باب الوارثين من الرجال والوارثون من الرجال عشرة ... أسماؤهم معروفة مشتهره الإبن وابن الإبن مهما نزلا ... والأب والجد له وإن علا والاخ من أى الجهات كانا ... قد أنزل الله به القرآنا وابن الاخ المدلي إليه بالأب ... فاسمع مقالًا ليس بالمكذب والعم وابن العم من أبيه ... فاشكر لذي الإيجاز والتنبيه والزوج والمعتق ذو الولاء ... فجملة الذكور هؤلاء
Bölüm: Kadın Vârisler BabıKadınlardan vâris olanlar yedidir; şeriat bunların dışındaki hiçbir kadına pay vermemiştir: Kız, oğlun kızı, şefkatli anne, zevce (eş), nine, azat eden kadın (mu'tıka) ve hangi cihetten olursa olsun kız kardeş. İşte onların sayısı açıkça belli oldu.
باب الوارثات من النساء والوارثات من النساء سبع ... لم يعط أنثى غير هن الشرع بنت وبنت إبن ةأم مشفقه ... وزوجة وجدة ومعتقه والأ خت من الجهات كانت ... فهذه عدتهن بانت
Bölüm: Allah Teâlâ'nın Kitabında Belirlenen Paylar (Farzlar) BabıBil ki miras, yapılan taksime göre iki kısımdır: Farz (belirli pay) ve ta'sîb (asabelik). Kitab'ın nassında belirlenen farz paylar altıdır; mirasta bunların dışında kesinlikle başka farz pay yoktur: Yarım (1/2), çeyrek (1/4), sonra çeyreğin yarısı (1/8), şeriatın nassıyla üçte bir (1/3), altıda bir (1/6) ve tamamlayıcı olan üçte iki (2/3). Bunu ezberle; zira her ezberleyen bir önderdir.
باب الفروض المقدرة في كتاب الله تعلى واعلم بأن الإرث نوعان هما ... فرض وتعصيب على ما قسما فالفرض في نص الكتاب سته ... لافرض في الإرث سواها البته نصف وربع ثم نصف الربع ... والثلث والسدس بنصالشرع والثلثان وهما التمام ... فاحفظ فكل حافظ إمام
Bölüm: Yarım Pay (Nısf - 1/2) BabıYarım pay, beş ferdin farzıdır: Koca, çocuklardan tek kız çocuğu, (öz) kız bulunmadığında oğlun kızı, her fetva ehlinin mezhebinde (öz) kız kardeş ve kendilerini asabe yapacak kimseden ayrı (tek başlarına) olduklarında baba bir kız kardeş.
باب النصف والنصف فرض خمسه أفراد ... الزوج والأنثى من الأولاد وبنت الابن عند البنت ... والأخت في مذهب كل مفتى وبعدها الأ خت التي من الأب ... عند انفرادهن عن معصب
Bölüm: Çeyrek Pay (Rubu' - 1/4) BabıÇeyrek pay; kendisini (yarım almaktan) alıkoyan zevcenin çocuğu bulunduğunda kocanın farzıdır. Çocuklar bulunmadığında ise takdir edilen bu pay, bir veya birden fazla zevcenin hakkıdır. Çocuktan bahsederken dayandığımız hükümde, oğul çocukları (torunlar) da aynı şekilde muteberdir.
باب الربع والربع فرض الزوج إن كان معه ... من ولد الزوجة من قد منعه وهو لكل زوجهة أوأكثرا ... مع عدم الأولاد فيما قدرا وذكر أولاد البنين يعتمد ... حيث اعتمدنا القول في ذكر الولد
Bölüm: Sekizde Bir Pay (Sümün - 1/8) BabıSekizde bir pay; oğullar, kızlar veya oğulların çocukları ile birlikte bulunduğunda zevce veya zevcelere aittir, iyi bil. Çoğul olmanın şart olduğunu zannetme, iyi anla.
باب الثمن والثمن للزوجة والزوجات ... مع البنين أو مع البنات أو مع أولاد البنين فا علم ... ولا تظن الجمع شرطا فافهم
Bölüm: Üçte İki Pay (Sülüsân - 2/3) BabıÜçte iki; birden fazla olduklarında kızların payıdır, bunu dinle. Aynı şekilde berrak bir zihinle sözümü anla ki, bu pay oğlun kızları içindir. Yine bu pay, iki ve daha fazla sayıdaki kız kardeşler içindir; hürler ve köleler bununla hükmetmiştir. Bu durum ana-baba bir (öz) veya baba bir kız kardeşler olduklarındadır; buna göre amel et ki isabet edesin.
باب الثلثين والثلثان للبنات جمعًا ... ما زاد عن واحدة فسمعا وهو كذلك لبنات الإبن ... فافهم مقالى فهم صافي الذهن وهو للأختين فما يريد ... قضى به الأحرار والعبيد هذا إذاكن لأم وأب ... أو لأب فاعمل بهذا تصيب
Bölüm: Üçte Bir Pay (Sülüs - 1/3) BabıÇocuk bulunmadığında ve iki, iki kadın veya üç gibi sayılı bir kardeş topluluğu olmadığında annenin farzı üçte birdir (bu konuda erkeklerin hükmü kadınlar gibidir). Annenin yanında oğlun oğlu veya oğlun kızı da yoksa, açıkladığım gibi onun farzı üçte birdir.Şayet koca, anne ve baba bulunursa, kalanın üçte biri tertip üzere anneye aittir. Bir veya daha fazla zevceyle birlikte olduğunda da böyledir; ilimlerden uzak kalma.Bu pay, şüphesiz ana bir çocuklardan iki erkek veya iki kadın içindir. Sayıları çoğalır veya artarsa da böyledir; bundan fazla bir payları yoktur. Yazılı nassın açıkladığı üzere, bunda kadınlar ve erkekler birbirine eşittir.
باب الثلث والثلث فرض الأم لاولد ... ولا من تلإخوه جمع ذو عدو كاثنين أو ثنتين أو ثلاث ... حكم الذكور فيه كالإناث ولا ابن ابن معها أو بنته ... ففرضها الثلث كما بينته وإن يكن زوج وأم وأب ... فثلث الباقي لها مرتب وهكذا مع زوجتة فصاعدا ... فلا تكن عن العلوم قاصدا وهو للإثنين أو ثنتين ... من ولد بغير مين وهكذا إن كثروا أوزادوا ... فما لهم فيما سواه زاد ويستوى الإناث والذكور ... فيه كما قد أوضح المسطور
Bölüm: Altıda Bir Pay (Südüs - 1/6) BabıAltıda bir, yedi kişinin farz payıdır: Baba, anne, sonra oğlun kızı, dede, baba bir kız kardeş, sonra nine ve bu sayıyı tamamlayan ana bir çocuk.Baba, çocukla birlikte buna hak kazanır; Samed olan Allah'ın indirdiği hükümle anne de böyledir. Babanın izini sürüp onu takip eden oğul çocuğu (torun) ile birlikte olduğunda da böyledir. Dede, babanın yokluğunda, ona isabet eden payı ve hakları almada baba gibidir; ancak orada kardeşler varsa durum hariçtir, zira onlar da dede gibi (aynı derecede) kabul edilir. Yahut mirasçı bir koca ile anne-baba bir arada bulunursa, dede varken anne (kalanın değil) tüm malın üçte birini miras alır. Vefat edenin zevcesi, annesi ve babası (dedesi) durumunda da dede babaya benzemez. Onun ve kardeşlerin hükmü, tüm halleriyle tam bir açıklamayla gelecektir.Oğlun kızı, tek bir (öz) kız ile birlikte olduğunda —örnek alınacak şekilde— (üçte ikiye tekmile olarak) altıda biri alır. Ey kardeşim! İki ebeveynle (ana-baba bir) bağlanan kız kardeş ile birlikte olan baba bir kız kardeş de böyledir.Nesep yönünden ninenin farzı da altıda birdir; ister anne ister baba tarafından tek olsun. Ana bir çocuk da altıda biri alır; onun tek başına olması şartı unutulmamalıdır.Şayet ninelerin (vefata olan) derecesi eşit olur ve hepsi de vâris olma şartlarını taşırsa, adil şer'î taksimde altıda bir aralarında eşit olarak bölüşülür. Eğer anne tarafındaki nine daha yakınsa, daha uzak olan baba tarafındaki nineyi hacbeder (düşürür) ve altıda bir payı alır. Eğer durumunun aksi olursa (baba tarafındaki yakın, anne tarafındaki uzaksa), ilim ehlinden iki görüş nass olarak gelmiştir; sahih görüşe göre uzak olan düşmez ve cumhur da bu tercihte ittifak etmiştir.Vâris olmayan bir kimse vasıtasıyla bağlanan her kadının mirastan hiçbir payı yoktur. Tercih edilen ilk mezheplerde uzak olan, yakın olan vasıtasıyla düşer; öyleyse "bu bana yeter" de. Farz payların taksimi, hiçbir müşkillik ve kapalılık olmaksızın tamamlanmıştır.
باب السدس والسدس فرض سبعة من العدد ... أب وام ثم بنت ابن وجد والأخت بنت ثم الجده ... وولد الام تمام العده فالاب يستحقه مع الولد ... وهكذا الأم بتنزيل الصمد وهكذا مع ولد الأبن الذي ... مازال يقفو إثره ويحتذي والجد مثل الاب عنده فقده ... في حوز مايصيبه ومده إلإ إذا كان هناك إخوه ... لكونهم في القلوب وهو أسوه أو أبوان معهما زوج ورث ... فالأم للثلث مع الجد ترث وهكذا ليس شبيها بالأب ... في زوجة الميت وأم وأب وحكمه وحكمهم سياتى ... مكمل البيان في الحالات وبنت الابن تاخذ السدس إذا ... كانت مع البنت مثالا يحتذى وهكذا الأخت مع الأختالتى ... بالأبوين يا أخي أدلت والسدس فرض جدة في النسب ... واحدة كانت لأم وأب ... وولد الأم ينال السدسا ... والشرط في إفراده لاينسى وإن تساوى نسب الجدات ... وكن كلهن وارثات فالسدس بينهن بالسويه ... في القسمه العادلة الشرعيه وإن تكن قربى لأم حجبت ... أم أب بعدى وسدسًا سلبت وإن تكن بالعكس فالقولان ... في أهل العلم منصوصان لا تسقط البعدى على الصحيح ... واتفق الجل على التصحيح وكل من أدلت بغير وارث ... فما لها حظ من الموارث وتسقط البعدى بذات القرب ... في المذاهب الأولى فقل لى حسبي وقدتناهت قسمة الفروض ... من غير إشكال ولا غموض
Bölüm: Asabelik (Ta'sîb) BabıÖzlü ve isabetli her sözle ta'sîb bahsine başlamamız hak oldu. Akrabalardan veya mevlâlardan (azat edilenlerden) tüm malı tek başına alan yahut farz paylardan artakalan kendisine ait olan herkes, faziletli asabelik bağına sahiptir:Baba, dede, dedenin babası,Yakınlığı anında oğul ve oğlu (torun),Erkek kardeş, erkek kardeşin oğlu, amcalar ve ihsanda bulunan azat edici efendi.Aynı şekilde onların oğullarının tamamı da böyledir; zikrettiklerime kulak ver. Yakın olan varken uzak olanın mirasta hiçbir payı ve hissesi yoktur. Ana-baba bir olan erkek kardeş ve amca, nesebin sadece bir tarafıyla (yalnızca baba bir) bağlanan kimseden daha önceliklidir.Oğul ve erkek kardeş, beraberlerindeki kadınları mirasta asabe kılarlar (bi-gayrihî asabe). Kız çocukları bulunduğunda kız kardeşler, onlarla birlikte asabe olurlar (maa-gayrihî asabe). Kadınlar arasında, köle azat etmek suretiyle lütufta bulunan kadın dışında kesinlikle hiçbir asabe yoktur.
باب التعصيب وحق أن نشرع في التعصيب ... بكل قول موجز مصيب فكل من أحرز كل المال ... من القربات أو الموالى أو كان مابفضل بعد الفرض له ... فهو أخو العصو بة المفضلة كالأب والجد وجد الجد ... والأبن عند قربه والعبد والأخ وابن الأخ والأعمام ... والسيد المعتق ذى الأنعام وهكذا بنو هم جميعا ً ... فكن لما أذكره سميعًا ومالذى البعدى مع القريب ... في الأرث من ولا نصيب والأخ والعم لام وأب ... أولى المدلى بشطر النسب والأبن والأخ مع الإناث ... يعصبانهن في الميراث والأخوات إن تكن بنات ... فهن معهن معصبات وليس في النساءطرًا عصبه ... إلا التى منت بعتق الرقبه
Bölüm: Hacb (Mirastan Düşürme) BabıDede, üç halinde de baba tarafından mirastan hacbedilir. Bütün cihetlerdeki nineler anne ile düşer; bunu anla ve benzerlerini buna kıyas et. Oğlun oğlu da oğul ile aynı şekilde düşer; sahih hükümden asla sapma.Kardeşler; oğullarla, rivayet ettiğimiz üzere en yakın baba ile yahut nasıl olurlarsa olsunlar oğulların oğullarıyla (torunlarla) düşerler; bu konuda çoğul veya tek olmaları eşittir.Ana bir erkek kardeş ise fazladan dede ile düşer; bunu ihtiyatla anla. Yine kızlarla ve oğlun kızlarıyla da (ister çoğul ister tek olsunlar) düşer; öyleyse bana "daha fazlasını anlat" de.Sonra ey genç! Kızlar üçte iki payı eksiksiz aldıklarında oğlun kızları düşer; meğerki zikrettikleri üzere oğul çocuklarından bir erkek onları asabe kılmış olsun. Cihetlerden yakınlıkla bağlanan (öz) kız kardeşler de onlar gibidir; farz paylarını tastamam aldıklarında, baba bir kız kardeşleri düşürürler. Şayet onların (baba bir) bir erkek kardeşleri hazır bulunursa, onları açık ve kesin bir şekilde asabe kılar. Erkek kardeşin oğlu ise, nesepte kendi dengi veya kendisinden üst derecede olan kadını asabe yapamaz.
باب الحجب والجد محجوب عن الميراث ... بالأب في احواله الثلاث وتسقط الجدات من كل جهه ... بالأم فافهمه وقس ما أشبهه وهكذا ابن الابن بالابن فلا ... تبغ عن الحكم الصحيح معدلا وتسقط الاخوة بالبنينا ... وبالأب الادنى كما روينا أو ببني البنين كيف كانوا ... سيان فيه الجمع والوحدان ويفضل ابن الام بالاسقاط ... بالجد فااهمه على احتياط وبالبنات وبنات الابن ... جمعًا ووحدانًا فقل لى زدني ثم بنات الابن يسقطن متى ... حاز البنات الثلثين يافتى إلا إذا عصبهن الذكر ... من ولد الابن على ماذكروا ومثلهن الاخوات اللاتي ... يدلين بالقرب من الجهات إذا أخذن فرضهن وافيا ... أسقطن أولاد الاب البواكيا وإن يكن أخ لهن حاضرا ... عصبهن باطنا وظاهرا وليس ابن الأخ بالمعصب ... من مثله أو فوقه في النسب
Müşerreke,
باب المشتركة وإن تجد زوجًاوأما ورثا ... وإخوة للأم حازوا الثلثا وإخوة أيضًا لأم وأب ... واستغرقوا المال بفرض النصب فاجعلهم كلهم لأم ... واجعل أباهم حجرًافي اليم واقسم على اظلخوة ثلث التركه ... فهذه ال
Bölüm: Dede ve Kardeşler BabıSöz verdiğimiz üzere, dede ve kardeşler hakkında kastettiğimiz konuya şimdi başlıyoruz. Söyleyeceklerime kulak ver ve kelimelerin tüm inceliklerini kavra.Bil ki dedenin birtakım halleri vardır; bunları sana sırasıyla haber vereceğim. Taksim kendisine zarar vermediği müddetçe bu hallerde kardeşlerle paylaşım (mukāseme) yapar. Şayet diğer mirasçılar (ashab-ı ferâiz) yokken taksim onu bundan daha aşağı düşürecekse, kimi zaman tam bir üçte bir (1/3) alır; pay sahipleri bulunmadığında bu açıklamama kanaat et, soru sorma. Kimi zaman da farz ve hisse sahiplerinden sonra kalanın üçte birini alır. Bu durum, ortakların sıkıştırmasıyla paylaşımın onu bundan daha aza düşürdüğü zamandır. Kimi zaman da tüm malın altıda birini alır ve hiçbir halde bundan daha aşağısına düşmez.Taksim anında kadınlarla birlikte olduğunda, payı ve hükmü bakımından bir erkek kardeş gibidir. Ancak anne ile birlikte olduğunda durum farklıdır; anneyi hacbetmez, bilakis tüm malın üçte biri anneye kalır. Sayım yapılırken baba bir kardeşleri hesaba kat, fakat dedelerle birlikte ana bir kardeşleri tamamen dışarıda bırak. Sayım bittikten sonra kardeşler hakkında, dedenin yokluğunda onlar hakkında verdiğin hükmü ver. Dedenin varlığı sebebiyle erkek kardeşlerin çocuklarını düşür; bu, apaçık doğru yolu gösteren adil bir hükümdür.
باب الجد والاخوة ونبتدى الآن بما أردنا ... في الجد والاخوة إذ وعدنا فالق نحو ما اقول السمعا ... واجمع حواشي الكلمات جمعا واعلم بان الجد ذو أحوال ... أنبيك عنهن على التوالي يقاسم الاخوة فيهن إذا ... لم يعد القسم عليه بالاذى فتارة ياخذ ثلثا كاملا ... إن كان بالقسمة عنه نازلا إن يكن هناك ذو سهام ... فاقتنع بإيضاحي عن استفهام وتارة ياخذ ثلث الباقي ... بعد ذوى الفروض والارزاق هذا غذا ماكنت المقسمه ... تنقصه عن ذلك بالمزاحمه وتارة بأخذ سدس المال ... وليس عنه نازلا بحال وهو مع الا ناث عند القسم ... مثل أخ في سهمه والحكم إلا مع الام فلايحجبها ... بل ثلث المال لها يصحبها واحسب بني الاب لدى الاعداد ... وارفض بني الام مع الاجداد واحكم على الاخوة بعد العد ... حكمك فيهم عند فقد الجد واسقط بني الاخوة بالاجداد ... حكمًابعدل ظاهر الارشاد