el-Mesâlik ve'l-Memâlik (Yollar ve Ülkeler) eserinin müellifi Ebü'l-Kāsım Ubeydullah b. Abdullah b. Hurdâzbih, hicrî 300 civarında vefat etmiştir. Hicrî üçüncü asrın tarihçi ve coğrafyacısı olup İran asıllı olduğu, önceleri Zerdüşt dinine mensup iken Bermekîler vasıtasıyla İslâm'a girdiği rivayet edilir. Buradan hareketle Horasanlı olduğu anlaşılmaktadır. Tarihçiler doğum ve vefat yılında ihtilaf etmiş, doğumu için iki tarih zikretmişlerdir: biri 205, diğeri 211 hicrî. İbn Hurdâzbih hayatının ilk döneminde Bağdat'a hicret etmiş, ilim tahsiline babasının yanında başlamış; ayrıca dönemin meşhur mûsikîşinası İshak el-Mevsılî'den mûsikî sanatını öğrenmiştir. Halife Vâsiḳ-Billâh döneminde (227-232 h.) kendisine berîd ve haber sâhibliği (posta ve istihbarat görevi) tevdi edilmiştir. Bu vazifesi, onun İran ve diğer İslâm ve gayri İslâm ülkelerindeki yolların durumu, haraç nispetleri, coğrafî ve idarî vaziyetler hakkındaki bilgi çevresini genişletmiş ve bu eserini telifine sebep olmuştur. Halife Mu‘tamid el-Abbâsî'ye yakınlığı ve onun edebî ve sanat meclislerinde bulunması, onu coğrafya dışında edebiyat, mûsikî, aşçılık gibi diğer sahalara da mütalaa ve telif yoluyla girmeye sevk etmiştir. Eserleri: İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist'inde müellifin sekiz kitabını sayar: Edebü's-Semâ', Cemhere-i Ensâb-ı Fâris ve'n-Nevâfil, el-Mesâlik ve'l-Memâlik, et-Tabîh, el-Lehv ve'l-Melâhî, eş-Şerâb, el-Envâ', en-Nedâm ve'l-Cülesâ. Diğer kaynaklarda iki kitap daha zikredilmiştir: el-Kebîr fi't-Târîh ve Ahbâr-ı İbn Hurdâzbih. Ancak bu on eserden günümüze sadece ikisi ulaşmıştır: el-Mesâlik ve'l-Memâlik ile el-Lehv ve'l-Melâhî'den bir seçki. Coğrafyacıların İbn Hurdâzbih'e güveni: İbn Hurdâzbih'in coğrafya metodundan kendisinden sonraki Ya‘kūbî, İbnü'l-Fakīh, İbn Rüste, İbn Havkal, el-Makdisî, el-Ceyhânî ve el-Mes‘ûdî gibi pek çok coğrafyacı istifade etmiştir.
المسالك والممالك لابن خرداذبةأبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبة المتوفى في حدود ٣٠٠ هـ. مؤرخ وجغرافي في القرن الثالث الهجري. قيل أنه أيراني الأصل وكان معتنقاً دين الزردشتية ثم انتحل دين الإسلام على يد البرامكة ويظهر من ذلك أنه كان من أهل خراسان. اختلف المؤرخون في سنة ولادته ووفاته فذكروا تاريخين لولادته أحدهما ٢٠٥ والآخر ٢١١ هـ.هاجر ابن خرداذبة في أوائل حياته إلى بغداد وبدأ يتلقى العلوم على يد والده كما وأخذ فن الموسيقى على يد الموسيقي الشهير في ذلك العصر إسحاق الموصلي.عُهد إليه في أيام خلافة الواثق بالله (٢٢٧ ج ٢٣٢ هـ) منصب «صاحب البريد والخبر» ، ويبدو أن عمله هذا أدى إلى أن تتسع دائرة معلوماته عن وضع الطرق ونسبة الخراج والأوضاع الجغرافية والإدارية في إيران والبلدان الإسلامية وغير الإسلامية وسبب تأليفه هذا الكتاب.تقربه إلى الخليفة المعتمد العباسي وحضوره في مجالسه ومحافله الأدبية والفنية سببت خوض ميادين أخرى غير الجغرافيا كالأدب والموسيقى والطبخ وغيرها مطالعة وتأليفاً. آثارهأحصى ابن النديم في فهرسه عن المترجم له ثمانية كتب وهي: أدب السماع، جمهرة أنساب الفرس والنوافل، المسالك والممالك، الطبيخ، اللهو والملاهي، الشراب، الأنواء، الندام والجلساء.وذُكرت في مصادر أخرى كتابين آخرين وهما: الكبير في التاريخ وأخبار ابن خرداذبة.ولكن لم يبق من هذه الآثار العشر إلا كتابين وهما: المسالك والممالك ومختار من كتاب اللهو والملاهي. اعتماد علماء الجغرافيا على ابن خرداذبةاعتمد على ابن خرداذبة في منهجه الجغرافي الكثير من علماء الجغرافيا التالين له أمثال اليعقوبي وابن فقيه وابن رستة وابن حوقل والمقدسي والجيهاني والمسعودي.
Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah teâlâ bekānı tûlânî kılsın, ey hayırlı efendilerin ve iyilik üzere olan imamların oğlu, dinin mânârı ve Allah'ın bütün mahlûkat içinden seçtiği. Allah sana saadeti devam ettirsin, bütün hayırlardan ziyadeliğini artırsın, sâlihlerin yoluna muvaffak eylesin ve seni fiillerinden razı olduğu, hallerini güzelleştirdiği kimselerden kılsın.
Sormuş olduğun şeyi anladım; Allah seni bütün hayırları anlamaya muvaffak eylesin, memâta kadar saadet versin, dâreynde sehmini felâh kılsın ve her ikisinde de kısmetini çoğaltsın.
Arz mesâlikinin ve memâlikinin îzâhı, onların vasfı, uzağı ve yakını, mâmur ve gayr-i mâmur kısımları, aralarında seyr ü sülûk edilen mefâviz ve akāsâ-yı bilâd, yollarının ve tusûkātının resimleri hususunda, selef-i sâlihîn tarafından çizilmiş olan resme göre bir çizgi çizmem üzerine… Nitekim Batlamyus'un, bunların vasfında, Acemce bir dille hudutları ortaya koyduğunu ve hücceti açıkladığını buldum. Ben de onun dilinden, ona vâkıf olasın diye sahih lisanla naklettim.
Bütün me'mûllerinde ve matlablarında hak üzere fevz üzere olman için sana bir çizgi çizdim; umarım ki matlûbunu muhît olur, murâdına muvâfık gelir; sanki uzak olanı müşâhede eden, yakın olanı haber veren gibi. Onu bir kitap şeklinde tertip ettim. (2) Onu, izzet-i menîa ve nimet-i sâbiğa sahibi Allah'a hamd ile açtım; O ki mahlûkatı dilediği gibi inşâ etti ve kullara hak yolunu beyan buyurdu. Vehmî reyler ve rivâyet zanları O'na halkında iştirâk etmedi. Allah, onların şirk koştuklarından münezzehtir. Allah, peygamberi Muhammed'e ve hayırlı nesline salât eylesin ve çokça selâm kılsın.
[خطبة الكتاب]بسم الله الرحمن الرحيم اطال الله تعالى بقاءك يا ابن السادة الاخيار والائمّة الابرار منار الدين وخيرة الله من الخلق اجمعين وادام الله لك السعادة وكثّر لك الزيادة من جميع الخيرات ووفّقك لسبيل الصالحات وجعلك ممن ارتضى افعاله وزيّن احواله فهمت الذي سألت افهمك الله جميع الخيرات واسعدك الى الممات وافلح فى الدارين سهمك ووفّر فيهما قسمك من رسم ايضاح مسالك الارض وممالكها وصفتها وبعدها وقربها وعامرها وغامرها والمسير بين ذلك منها من مفاوزها واقاصيها ورسوم طرقها وطسوقها على ما رسمه المتقدّمون منها فوجدت بطلميوس قد ابان الحدود واوضح الحجّة فى صفتها بلغة اعجميّة فنقلتها عن لغته باللغة الصحيحة لتقف عليها وقد رسمت رسم لك فوز الحقّ فى جميع مأمولك ومطالبك ما رجوت ان يكون محيطا بمطلوبك وآتيا على ارادتك كالمشاهد لما نأى والخبر بما قرب وصنعته كتابا (٢) افتتحته بالحمد لله ذى العزّة المنيعة والنعمة السابغة الذي انشأ الخلق على ما اراد وبيّن سبيل الحقّ للعباد لم تشركه فى خلقه الآراء المتوهّمة ولا ظنون الرّويات تعالى الله عما يشركون وصلّى الله على محمّد نبيّه وعلى الاخيار من عترته وسلّم كثيرا
[Arzın Vasfı] Bu kitap, arzın vasfını, üzerindeki halkın bünyesini, her bir belde ehlinin kıblesini, memleketleri ve arzın etrafındaki tariklere dair yolları içermektedir. Ebü'l-Kāsım Ubeydullah b. Abdillah İbn Hurdâzbih'in telifidir; Emîru'l-mü'minîn'in mevlâsıdır. Ebü'l-Kāsım dedi ki: Arzın vasfı: O, bir kürenin yuvarlaklığı gibi yuvarlaktır; felyekin içine, tıpkı yumurtanın akının içindeki sarısı gibi yerleştirilmiştir. Arzın etrafında nesîm (hava) vardır ve bu nesîm, arzı her taraftan feleğe doğru çekmektedir. Halkın arz üzerindeki bünyesi ise şöyledir: Nesîm, bedenlerindeki hafif olanı çeker; arz ise bedenlerindeki ağır olanı çeker. Zira arz, demiri çeken mıknatıs taşı mesabesindedir. Arz, aralarında hatt-ı istivâ bulunan iki yarıma bölünmüştür. Bu hat, meşrıktan mağribe doğrudur ve arzın tûlüdür (boyudur). Bu (3), arz küresindeki en büyük hattır; nitekim mıntıkatü'l-burûc da felekteki en büyük hattır. Arzın arzı (eni), kendisi etrafında Süheyl dönen cenup kutbundan, kendisi etrafında Benât-ı Na‘ş dönen şimal kutbuna kadardır. Arzın hatt-ı istivâ mevkiindeki çevresi üç yüz altmış derecedir. Her bir derece yirmi beş fersahtır. Her bir fersah on iki bin ziradır. Her bir zira yirmi dört parmaktır. Her bir parmak, birbiri ardına sıralanmış altı arpa tanesi (karınları birbirine bitişik olarak) eder. Bu da dokuz bin fersah yapar. Hatt-ı istivâ ile iki kutbun her biri arasında doksan usturlâbî derece vardır. Arzın arz (en) cihetinden çevresi de bunun gibidir. Şu kadar ki, arzdaki mamur (meskûn) saha, hatt-ı istivâdan sonra yirmi dörttür.
[صفة الارض]هذا كتاب فيه صفة الارض وبنية الخلق عليها وقبلة اهل كلّ بلد والممالك والمسالك الى نواحى الارض تأليف ابى القاسم عبيد الله بن عبد الله ابن خرداذبه مولى امير المؤمنين قال ابو القاسم صفة الارض انها مدوّرة كتدوير الكرة موضوعة فى جوف الفلك كالمحّة فى جوف البيضة والنسيم حول الارض وهو جاذب لها من جميع جوانبها الى الفلك وبنية الخلق على الارض ان النسيم جاذب لما فى ابدانهم من الخفّة والارض جاذبة لما فى ابدانهم من الثقل لأن الارض بمنزلة الحجر الذي يجتذب الحديد، والارض مقسومة بنصفين بينهما خطّ الاستواء وهو من المشرق الى المغرب وهذا طول الارض وهو (٣) اكبر خط فى كرة الارض كما ان منطقة البروج اكبر خطّ فى الفلك وعرض الارض من القطب الجنوبىّ الذي يدور حوله سهيل الى القطب الشمالىّ الذي يدور حوله بنات نعش، فاستدارة الارض فى موضع خطّ الاستواء ثلثمائة وستّون درجة والدرجة خمسة وعشرون فرسخا والفرسخ اثنا عشر الف ذراع والذراع اربع وعشرون اصبعا والاصبع ستّ حبّات شعير مصفوفة بطون بعضها الى بعض يكون ذلك تسعة آلاف فرسخ، وبين خطّ الاستواء وبين كلّ واحد من القطبين تسعون درجة أصطرلابيّة واستدارتها عرضا مثل ذلك الّا ان العمارة فى الارض بعد خطّ الاستواء اربع وعشرون
Derece. Sonra bâkîsini büyük deniz kaplamıştır. Biz arzın kuzey rub‘unda bulunuyoruz; güney rub‘u ise şiddetli sıcaklığından dolayı harap haldedir. Altımızdaki nısfda ise sâkin yoktur. Ve kuzey ve güney rub‘undan her biri yedi iklimdir. Batlamyus kitabında zikretmiştir ki, yeryüzünün şehirleri onun devrinde dört bin iki yüz şehirmiş.
Her belde halkının kıblesi: Ermeniye, Azerbaycan, Bağdat, Vâsıt (4) ve Kûfe, Medâin, Basra, Hulvân, Dînever, Nihâvend, Hemedân, İsfahan, Rey, Taberistan ve Horasan’ın tamamı ile Hazar diyarı ve Hind Keşmir’i halkının kıblesi Kâbe’nin kapısının bulunduğu duvaradır. Bu duvar kuzey kutbundan itibaren sol taraftan şarkın ortasına kadardır.
Tibet, Türk diyarı, Çin ve Mansûre ise doğu ortasının sekiz cüz arkasındadır, zira kıbleleri Hacerü’l-Esved’e yakındır.
Yemen halkının kıblesi ise namazları Rükn-i Yemânî’ye yöneliktir; namaz kıldıklarında yüzleri Ermeniye halkının yüzlerine doğrudur.
Mağrib, İfrîkıyye, Mısır, Şam ve Cezîre halkının kıblesi ise Mağrib’in ortasıdır; namazları Rükn-i Şâmî’ye yöneliktir, namaz kıldıklarında yüzleri Mansûre halkının namaz kıldıklarında yüzlerine doğrudur.
İşte bu kavmin kıblesi ve namaz kıldıkları yöndür. Sevâd: Sonra Sevâd’ı zikretmeye başlıyorum, zira Fars kralları ona Dil-i Îrânşehr yani Irak’ın kalbi derlerdi. Sevâd on iki kûredir; her kûre bir âstân ve tasâsîcdir.
درجة ثم الباقى قد غمره البحر الكبير، فنحن على الرّبع الشمالىّ من الارض والربع الجنوبىّ خراب لشدّة الحرّ فيه والنصف الذي تحتنا لا ساكن فيه، وكلّ ربع من الشمالىّ والجنوبىّ سبعة اقاليم وذكر بطلميوس فى كتابه ان مدن الارض على عهده كانت اربعة آلاف ومائتي مدينةقبلة اهل كلّ بلدفقبلة اهل ارمينية وآذربيجان وبغداد وواسط (٤) والكوفة والمدائن والبصرة وحلوان والدينور ونهاوند وهمذان واصبهان والرّىّ وطبرستان وخراسان كلّها وبلاد الخزر وقشمير الهند الى حائط الكعبة الذي فيه بابها وهو من القطب الشمالىّ عن يساره الى وسط المشرق، واما التّبّت وبلاد الترك والصين والمنصورة فخلف وسط المشرق بثمانية اجزاء لقرب قبلتهم من الحجر الاسود، واما قبلة اهل اليمن فصلاتهم الى الركن اليمانىّ ووجوههم الى وجوه اهل ارمينية اذا صلّوا، واما قبلة اهل المغرب وافريقية ومصر والشأم والجزيرة فوسط المغرب وصلاتهم الى الركن الشأمىّ ووجوههم اذا صلّوا الى وجوه اهل المنصورة اذا صلّوا، فهذه قبل القوم والنحو الذي يصلّون اليهالسّوادثم ابتدئ بذكر السواد اذ كانت ملوك الفرس تسمّيه دل ايرانشهر اى قلب العراق فالسواد اثنتا عشرة كورة كلّ كورة أستان وطساسيجه
Altmış tassûc; İstân'ın mânası ahâze, tassûc'un mânası nâhiyedir. (5) Kûre-i İstân-ı Şâd Fîrûz – ki Hulvân'dır – beş tassûc: Tassûc-ı Fîrûz Kubâz, Tassûc-ı Cebel, Tassûc-ı Tâmerrâ, Tassûc-ı Erbil, Tassûc-ı Hânikin. Doğu tarafı Dicle ve Tâmerrâ'dan sulanır. Kûre-i İstân-ı Şâd Hürmüz yedi tassûc: Tassûc-ı Bezercisâbûr, Tassûc-ı Nehr-i Bûk, Tassûc-ı Kelvâzâ ve Nehr-i Beyn, Tassûc-ı Câzer, Tassûc-ı Medînetü'l-Atîka, Tassûc-ı Râzânü'l-A'lâ, Tassûc-ı Râzânü'l-Esfel. Kûre-i İstân-ı Şâd Kubâz sekiz tassûc: Tassûc-ı Rûstukbâz, Tassûc-ı Mehrûz, Tassûc-ı Selsel, Tassûc-ı Celûlâ ve Celletâ, Tassûc-ı ez-Zîbeyn, Tassûc-ı el-Bendüneycîn, Tassûc-ı Berâz er-Rûz, Tassûc-ı ed-Düskere ve'r-Rüstâkayn. Kûre-i İstân-ı Bâzîcân Hüsrev beş tassûc: Tassûc-ı Nehrevânü'l-A'lâ, Tassûc-ı Nehrevânü'l-Evsat, Tassûc-ı Nehrevânü'l-Esfel, İskâf.
ستّون طسّوجا وترجمة الاستان احازة وترجمة الطسّوج ناحية، (٥) كورة استان شاذ فيروز وهى حلوان خمسة طساسيج طسّوج فيروز قباذ، وطسّوج الجبل، وطسّوج تامرّا، وطسّوج اربل، وطسّوج خانقينالجانب الشرقىّ سقى دجلة وتامرّاكورة استان شاذ هرمز سبعة طساسيج طسّوج بزرجسابور، وطسّوج نهر بوق، وطسّوج كلواذى ونهر بين، وطسّوج جازر، وطسّوج المدينة العتيقة، وطسّوج راذان الاعلى، وطسّوج راذان الاسفل كورة استان شاذ قباذ ثمانية طساسيج طسّوج روستقباذ، طسّوج مهروذ، طسّوج سلسل، طسّوج جلولا وجللتا، طسّوج الذيبين، طسّوج البندنيجين، طسّوج براز الرّوز، طسّوج الدّسكرة والرّستاقين كورة استان بازيجان خسرو خمسة طساسيج طسّوج النّهروان الاعلى، طسّوج النّهروان الاوسط، طسّوج النّهروان الاسفل اسكاف
Cüneyd, Cercerâyâ ve civarını inşa etti. Bâderâyâ tassûcu, Bâksâyâ tassûcu. (6) Dicle ve Fırat'ın suladığı, Kaskar olan İstân-ı Şâz-ı Sâbûr kûresi dört tassûcdur: Zendeverd tassûcu, Sersûr tassûcu, el-İstân tassûcu, el-Cevâzir tassûcu. İstân-ı Şâz-ı Behmen kûresi ki Dicle kûresidir, dört tassûcdur: Behmen Erdeşir tassûcu, Meysân (Melvî) tassûcu, Dest-i Meysân (el-Übülle) tassûcu. Gaylân b. Seleme es-Sekafî şöyle demiştir: "Übülle'deki tavuk sesinden ve kapanan kapının gıcırtısından kaçıp durdu." Ve Ebzekbâd tassûcu. Dicle'nin haraç geliri sekiz milyon beş yüz bin dirhemdir. (7) Fırat ve Düceyl'in suladığı, Dicle'nin batısındaki İstân-ı Âlî kûresi dört tassûcdur: Fîrûz Sâbûr (Enbâr) tassûcu, Mesken tassûcu. İbn er-Rakayyât şöyle demiştir: "Muhakkak ki felaket, musibet ve acıklı durum Mesken gününde idi." Ve Katrebbül tassûcu, Bâdûryâ tassûcu. İstân-ı Erdeşîr Bâbekân kûresi beş tassûcdur: Behresîr tassûcu, er-Rûmkân tassûcu, Kûsâ tassûcu, (7) Nehr-i Derkît tassûcu, Nehr-i Cevber tassûcu.
بنى جنيد جرجرايا ونحوها، طسّوج بادرايا، طسّوج باكسايا (٦)سقى دجلة والفراتكورة استان شاذ سابور وهى كسكر اربعة طساسيج طسّوج الزّندورد، طسّوج الثرثور، طسّوج الأستان، طسّوج الجوازر كورة استان شاذ بهمن وهى كورة دجلة اربعة طساسيج طسّوج بهمن أردشير، وطسّوج ميسان وهى ملوى، وطسّوج دست ميسان وهى الأبلّة قال غيلان بن سلمة الثّقفىّ ظلّت تحيد من لدّجاج وصوته وصريف باب بالأبلّة يغلق وطسّوج أبزقباذ، وخراج دجلة ثمانية آلاف الف وخمس مائة الف درهمسقى الفرات ودجيل من غربىّ دجلةكورة استان العالى اربعة طساسيج طسّوج فيروز سابور وهو الأنبار، وطسّوج مسكن قال ابن الرّقيّات انّ الرّزيّة يوم مسكن والمصيبة والفجيعه وطسّوج قطربّل، وطسّوج بادوريا كورة استان أردشير بابكان خمسة طساسيج طسّوج بهرسير، طسّوج الرّومقان، طسّوج كوثى، (٧) طسّوج نهر درقيط، طسّوج نهر جوبر
**Kûre-i Bâdüreyâ ve Zezâvî (Zâb Havzası)** — Üç tassûctur: Tassûcü'z-Zâbi'l-A'lâ, Tassûcü'z-Zâbi'l-Evsat, Tassûcü'z-Zâbi'l-Esfel.
**Kûre-i Bihkubâzi'l-A'lâ (Feyrûz Sâbûr)** — Altı tassûctur: Tassûcü Bâbil, Tassûcü Hâtıriyye, Tassûcü'l-Fellûceti'l-Ulyâ, Tassûcü'l-Fellûceti's-Süflâ, Tassûcü'n-Nehreyn, Tassûcü Ayni't-Temr.
**Kûre-i Bihkubâzi'l-Evsat** — Dört tassûctur: Tassûcü'l-Cibbe ve'l-Bedâ, Tassûcü Sûrâ ve Berbîsmâ, Tassûcü Bârusmâ, Tassûcü Nehri'l-Melik. Rivayet edilir ki bunlar iki tassûctur ve dördüncü tassûc Sebîn ve Vukûf'tur; nihayet bu, ziyâ‘ (arâzî) kayıtlarına nakledilmiştir.
**Kûre-i Bihkubâzi'l-Esfel** — Beş tassûctur: Tassûcü Furât-i Bâdiklî, Tassûcü's-Sîlhîn, Tassûcü Nester, Tassûcü Ravz-mistân, Tassûcü Hürmüzcerd. Rivayet edilir ki Ravz-mistân ve Hürmüzcerd, çeşitli tassûclardan müteferrik ziyâ‘lardır.
**Suvâd-ı Irâk'ın Takdîri: Batı Yakası** — Furât (Fırat) ve Düceyl (nehir) ile sulanır.
**Tassûcü'l-Enbâr (8)** — Rustâkları beş; beyderleri iki yüz elli; buğdayı iki bin üç yüz kerr; arpası bin dört yüz kerr; gümüş dirhemi yüz elli bin.
**Tassûcü Katûl (Katrabbul)** — Rustâkları on; beyderleri iki yüz yirmi; buğdayı iki bin kerr; arpası bin kerr; gümüş dirhemi üç yüz bin.
كورة استان به ذيوماسفان وهى الزّوابى ثلثة طساسيج طسّوج الزاب الاعلى، طسّوج الزاب الاوسط، طسّوج الزاب الاسفل كورة استان بهقباذ الاعلى وهى ستّة طساسيج طسّوج بابل، طسّوج خطرنية، طسّوج الفلّوجة العليا، طسّوج الفلّوجة السفلى، طسّوج النّهرين، طسّوج عين التّمر كورة استان بهقباذ الاوسط اربعة طساسيج طسّوج الجبّة والبداة، طسّوج سورا وبربيسما، طسّوج باروسما، طسّوج نهر الملك، ويقال انهما طسّوج واحد وان الطسّوج الرابع السّيبين والوقوف فنقل فى الضياع كورة استان بهقباذ الاسفل خمسة طساسيج طسّوج فرات بادقلى، طسّوج السّيلحين، طسّوج نستر، طسّوج روذمستان، طسّوج هرمزجرد، ويقال ان روذمستان وهرمزجرد ضياع متفرّقة من طساسيج عدّةتقدير السوادالجانب الغربىّ سقى الفرات ودجيلطسّوج الأنبار (٨) رساتيقه خمسة وبيادره مائتان وخمسون بيدرا الحنطة الفان وثلثمائة كرّ، الشعير الف واربع مائة كرّ، الورق مائة الف وخمسون الف درهم طسّوج قطربّل رساتيقه عشرة بيادره مائتان وعشرون بيدرا الحنطة الفا كرّ، الشعير الف كرّ، الورق ثلثمائة الف درهم
Maskin tassucunun rustakları altı, harman yerleri yüz elli; buğday üç bin kürr, arpa iki bin kürr, gümüş (dirhem) yüz elli bindir. Bâdûryâ tassucunun rustakları on dört, harman yerleri dört yüz yirmi; buğday üç bin beş yüz kürr, arpa iki bin kürr, gümüş iki milyon dirhemdir. Behr-üsîr tassucunun rustakları on, harman yerleri iki yüz kırk; buğday bin dokuz yüz kürr, arpa bin yedi yüz kürr, gümüş yüz elli bin dirhemdir. Rûmekân tassucunun rustakları on, harman yerleri (9) iki yüz kırk; buğday üç bin üç yüz kürr, arpa üç bin elli kürr, gümüş iki yüz elli bin dirhemdir. Küthâ tassucunun rustakları dokuz, harman yerleri iki yüz on; buğday üç bin kürr, arpa iki bin kürr, gümüş yüz elli bin dirhemdir. Nehr Dervît tassucunun rustakları sekiz, harman yerleri yüz yirmi beş; buğday iki bin kürr, arpa iki bin kürr, gümüş iki yüz bin dirhemdir. Nehr Cevber tassucunun rustakları on, harman yerleri iki yüz yirmi yedi; buğday bin yedi yüz kürr, arpa altı bin kürr, gümüş yüz elli bin dirhemdir. Zevâbî kûresi üç tassuc olup rustakları on iki rustaktır, harman yerleri
طسّوج مسكن رساتيقه ستّة بيادره مائة وخمسون بيدار الحنطة ثلثة آلاف كرّ، الشعير الفا كرّ، الورق مائة الف وخمسون الفا طسّوج بادوريا رساتيقه اربعة عشر بيادره اربع مائة وعشرون بيدرا الحنطة ثلثة آلاف وخمس مائة كرّ، الشعير الفا كرّ، الورق الفا الف درهم طسّوج بهرسير رساتيقه عشرة بيادره مائتان واربعون بيدرا الحنطة الف وتسع مائة كرّ، الشعير الف وسبع مائة كرّ، الورق مائة الف وخمسون الف درهم طسّوج الرّومقان رساتيقه عشرة بيادره (٩) مائتان واربعون بيدرا الحنطة ثلثة آلاف وثلثمائة كرّ، الشعير ثلثة آلاف وخمسون كرّا، الورق مائتا الف وخمسون الف درهم طسّوج كوثى رساتيقه تسعة بيادره مائتان وعشرة بيادر الحنطة ثلثة آلاف كرّ، الشعير الفا كرّ، الورق مائة الف وخمسون الف درهم طسّوج نهر درفيط رساتيقه ثمانية بيادره مائة وخمسة وعشرون بيدرا الحنطة الفا كرّ، الشعير الفا كرّ، الورق مائتا الف درهم طسّوج نهر جوبر رساتيقه عشرة بيادره مائتان وسبعة وعشرون بيدرا الحنطة الف وسبع مائة كرّ، الشعير ستّة الاف كرّ، الورق مائة الف وخمسون الف درهم كورة الزّوابى ثلثة طساسيج رساتيقها اثنا عشر رستاقا بيادرها
İki yüz kırk dört beydir: hınta bin dört yüz kerr, şehîr yedi bin iki yüz kerr, varak iki yüz elli bin dirhem. Bâbil Tassûcu ve Hataraniyye: rustâkları on altı, beyâdir üç yüz yetmiş sekiz beydir: hınta üç bin kerr, (10) şehîr beş bin kerr, varak üç yüz elli bin dirhem. Felûca-yı Ulyâ Tassûcu: rustâkları on beş, beyâdir iki yüz kırk beydir: hınta beş yüz kerr, şehîr beş yüz kerr, varak yetmiş bin dirhem. Felûca-yı Süflâ Tassûcu: rustâkları altı, beyâdir yetmiş iki beydir: hınta beş yüz kerr, şehîr beş yüz kerr, varak yetmiş bin dirhem. Felûca-yı Süflâ Tassûcu: rustâkları altı, beyâdir yetmiş iki beydir: hınta iki bin kerr, şehîr üç bin kerr, varak iki yüz seksen bin dirhem. Nehreyn Tassûcu: rustâkları üç, beyâdir yüz seksen bir beydir: hınta üç yüz kerr, şehîr dört yüz kerr, varak kırk beş bin dirhem. Aynü't-Temr Tassûcu: rustâkları üç, beyâdir on dört beydir: hınta üç yüz kerr, şehîr dört yüz kerr, varak kırk beş bin dirhem. Cibbe ve Bedâ Tassûcu: rustâkları sekiz, beyâdir yetmiş bir beydir: hınta bin iki yüz kerr, şehîr bin altı yüz kerr, varak yüz elli bin dirhem. Sûrâ ve Berbisima Tassûcu: rustâkları on, beyâdir iki yüz altmış beş beydir: hınta yedi yüz kerr, (11) şehîr ve pirinç iki bin dört yüz kerr, varak yüz bin dirhem.
مائتان واربعة واربعون بيدرا الحنطة الف واربع مائة كرّ، الشعير سبعة آلاف ومائتا كرّ، الورق مائتا الف وخمسون الف درهم طسّوجى بابل وخطرنية الرساتيق ستّة عشر البيادر ثلثمائة وثمانية وسبعون بيدرا الحنطة ثلثة آلاف كرّ، (١٠) الشعير خمسة آلاف كرّ، الورق ثلثمائة الف وخمسون الفا طسّوج الفلّوجة العليا رساتيقه خمسة عشر بيادره مائتان واربعون بيدرا الحنطة خمس مائة كرّ، الشعير خمس مائة كرّ، الورق سبعون الف درهم طسّوج الفلّوجة السفلى الرساتيق ستّة البيادر اثنان وسبعون بيدرا الحنطة خمس مائة كرّ، الشعير خمس مائة كرّ، الورق سبعون الف درهم طسّوج الفلّوجة السفلى الرساتيق ستّة البيادر اثنان وسبعون بيدرا الحنطة الفا كرّ، الشعير ثلثة آلاف كرّ، الورق مائتا الف وثمانون الف درهم طسّوج النّهرين الرساتيق ثلثة البيادر مائة واحد وثمانون بيدرا الحنطة ثلثمائة كرّ، الشعير اربع مائة كرّ، الورق خمسة واربعون الفا طسّوج عين التّمر الرساتيق ثلثة البيادر اربعة عشر بيدرا الحنطة ثلثمائة كرّ، الشعير اربع مائة كرّ، الورق خمسة واربعون الفا طسّوج الجبّة والبداة الرساتيق ثمانية البيادر احد وسبعون بيدرا الحنطة الف ومائتا كرّ، الشعير الف وستّمائة كرّ، الورق مائة الف وخمسون الف درهم طسّوج سورا وبربيسما الرساتيق عشرة البيادر مائتان وخمسة وستّون بيدرا الحنطة سبع مائة كرّ، (١١) الشعير والارزّ الفان واربع مائة كرّ، الورق مائة الف درهم
Tassûc-ı Bârûsmâ ve Nehrü'l-Melik: Resâtîkı on (aded). Beyâdiri altı yüz altmış dört beyderedir. Hanṭası bin beş yüz kerr, şe‘îri dört bin beş yüz kerr, varakı iki yüz elli bindir. es-Seyyibeyn (Dicle ve Fırat) ve vukuf diyâ‘ı ise birkaç tassûctan cem‘ edilip tek bir diyâ‘ hâline getirilmiştir; bu diyâ‘ iki tassûctan daha büyük olup onda takdîr edilen öşür: hanṭadan beş yüz kerr, şe‘îrden beş bin beş yüz kerr, varaktan yüz elli bindir. Tassûc-ı Fırat Bâdıklî: Resâtîkı on altı, beyâdiri iki yüz yetmiş bir beyderedir. Hanṭası iki bin kerr, şe‘îr ve erzen iki bin beş yüz kerr, varakı dokuz yüz bin dirhemdir. Tassûc-ı es-Seylehîn (ki içinde Havarnak ve Tîznâbâd vardır): Beyâdiri otuz dört beyderedir. Hanṭası bin kerr, şe‘îri bin yedi yüz kerr, varakı yüz kırk bindir. Tassûc-ı Rûdmistân ve Hürmüzcird: Hanṭası beş yüz kerr, şe‘îri beş yüz kerr, varakı on bin dirhemdir. Tassûc-ı Nistr: Resâtîkı yedi, beyâdiri yüz yetmiş üç beyderedir. Hanṭası bin iki yüz elli kerr, şe‘îr ve erzen iki bin kerr, varakı üç yüz bin dirhemdir. İğâr-ı Yaktîn: Birkaç tassûctan müteşekkildir. Takdîri: varaktan iki yüz dört bin sekiz yüz kırk dirhem olup Beytü'l-mâl hakkıdır. Dicle ve Fırat'ın suladığı (araziler) buna dâhildir.
طسّوج باروسما ونهر الملك الرساتيق عشرة البيادر ستّمائة واربعة وستّون بيدرا الحنطة الف وخمس مائة كرّ، الشعير اربعة آلاف وخمس مائة كرّ، الورق مائتا الف وخمسون الفا السيبين والوقوف ضياع جمعت من عدّة طساسيج وصيّرت ضيعة واحدة فهى اعظم قدرا من طسّوجين وتقدير العشر منها من الحنطة خمس مائة كرّ، ومن الشعير خمسة آلاف وخمس مائة كرّ، ومن الورق مائة وخمسون الفا طسّوج فرات بادقلى رساتيقه ستّة عشر بيادره مائتان واحد وسبعون بيدرا الحنطة الفا كرّ، الشعير والارزّ الفان وخمس مائة كرّ، الورق تسع مائة الف درهم طسّوج السّيلحين وفيه الخورنق وطيزناباذ بيادره اربعة وثلثون بيدرا الحنطة الف كرّ، الشعير الف وسبع مائة كرّ، الورق مائة الف واربعون الفا طسّوجى روذمستان وهرمزجرد الحنطة خمس مائة كرّ، الشعير خمس مائة (١٢) كرّ، الورق عشرة آلاف درهم طسّوج نستر الرساتيق سبعة بيادره مائة وثلثة وسبعون بيدرا الحنطة الف ومائتان وخمسون كرّا، الشعير والارزّ الفا كرّ، الورق ثلثمائة الف درهم ايغار يقطين من عدّة طساسيج تقديره من الورق مائتا الف واربعة آلاف درهم وثمان مائة واربعون درهما بحقّ بيت المال سقى دجلة والفرات
Kûre-i Keskir ki, içinde Nehr es-Sıla, Berka ve er-Reyyân bulunur. Bu kûreden haraç ve sair irat kapılarından yetmiş milyon dirhem yükselirdi. Bunun hınta olarak takdiri üç bin kerr, şaîr ve eruzz olarak yirmi bin kerr, gümüş olarak iki yüz bin dirhemdir. el-Cânibü'ş-Şarkī: Tassûc-ı Büzürc Sâbûr. Resâtîkı dokuzdur. Beyâdiri iki yüz altmış üç beyderdir. Hıntası iki bin beş yüz kerr, şaîri iki bin iki yüz kerr, gümüşü üç yüz bin dirhemdir. Tassûc-ı er-Râzânân: Resâtîkı on altıdır. Beyâdiri üç yüz altmış iki beyderdir. Hıntası dört bin sekiz yüz kerr, şaîri dört bin sekiz yüz kerr, gümüşü yüz yirmi bin dirhemdir. Tassûc-ı Nehr Bûk: Hıntası iki yüz kerr, şaîri bin kerr, gümüşü yüz bin dirhemdir. Tassûc-ı Kelvâzâ ve Nehr Beyn: Resâtîkı üçtür. Beyâdiri otuz dört beyderdir. Hıntası bin altı yüz kerr, şaîri bin beş yüz kerr, gümüşü üç yüz otuz bin dirhemdir. Tassûc-ı Câzer ve el-Medînetü'l-Atîka: Resâtîkı yedidir. Beyâdiri yüz on altı beyderdir. Hıntası bin kerr, şaîri bin beş yüz kerr, gümüşü yüz kırk bin dirhemdir.
كورة كسكر وفيها نهر الصلة وبرقة والرّيّان كان يرتفع فيها من خراجها وسائر ابواب مالها سبعون الف الف درهم تقديرها من الحنطة ثلثة آلاف كرّ، ومن الشعير والارزّ عشرون الف كرّ، ومن الورق مائتا الف درهمالجانب الشرقىّطسّوج بزرجسابور رساتيقه تسعة بيادره مائتان وثلثة وستّون بيدرا الحنطة الفان وخمس مائة كرّ، الشعير الفان ومائتا كرّ، الورق ثلثمائة الف درهم طسّوج الراذانين رساتيقه ستّة عشر (١٣) بيادره ثلثمائة واثنان وستّون بيدرا الحنطة اربعة آلاف وثمان مائة كرّ، الشعير اربعة آلاف وثمان مائة كرّ، الورق مائة الف وعشرون الفا طسّوج نهر بوق الحنطة مائتا كرّ، الشعير الف كرّ، الورق مائة الف درهم طسّوج كلواذى ونهر بين الرساتيق ثلثة البيادر اربعة وثلثون بيدرا الحنطة الف وستّمائة كرّ، الشعير الف وخمس مائة كرّ، الورق ثلثمائة الف وثلثون الف درهم طسّوجى جازر والمدينة العتيقة الرساتيق سبعة البيادر مائة وستّة عشر بيدرا الحنطة الف كرّ، الشعير الف وخمس مائة كرّ، الورق مائة الف واربعون الفا
Tassûc-ı Rûstekbâz: buğday bin kerr, arpa ve darı bin dört yüz kerr, varak yüz yetmiş bin. Tassûc-ı Mehrûz ve Silsil: buğday iki bin kerr, arpa iki bin beş yüz kerr, varak iki yüz elli bin. Tassûc-ı Celûlâ ve Celletâ: rustâklar beş, beydere yetmiş altı beydere; buğday bin kerr, (14) arpa bin kerr, varak yüz bin dirhem. Tassûc-ı ez-Zîbeyn: rustâklar dört, beydere iki yüz otuz beydere; buğday yedi yüz kerr, arpa bin üç yüz kerr, varak kırk bin. Tassûc-ı ed-Diskere ve'r-Rustâkayn: rustâklar yedi, beydere kırk dört beydere; buğday iki bin kerr, arpa iki bin kerr, varak yetmiş bin. Tassûc-ı Berâz er-Rûz: rustâklar yedi, beydere seksen altı beydere; buğday üç bin kerr, arpa beş bin beş yüz kerr, varak yüz yirmi bin. Tassûc-ı el-Bendenecyn: rustâklar beş, beydere elli dört beydere; buğday altı yüz kerr, arpa beş yüz kerr, varak yüz bin dirhem. Tesâsîc-ı en-Nehrevânât: rustâklar yirmi bir, beydere üç yüz seksen beydere. Tassûc-ı en-Nehrevân el-A'lâ: buğdaydan iki bin yedi yüz kerr, arpadan bin sekiz yüz kerr, varaktan üç yüz elli bin.
طسّوج روستقباذ الحنطة الف كرّ، الشعير والدخن الف واربع مائة كرّ، الورق مائة الف وسبعون الفا طسّوجى مهروذ وسلسل الحنطة الفا كرّ، الشعير الفان وخمس مائة كرّ، الورق مائتا الف وخمسون الفا طسّوجى جلولا وجللتا الرساتيق خمسة البيادر ستّة وسبعون بيدرا الحنطة الف كرّ، (١٤) الشعير الف كرّ، الورق مائة الف درهم طسّوج الذيبين الرساتيق اربعة البيادر مائتان وثلثون بيدرا الحنطة سبع مائة كرّ، الشعير الف وثلثمائة كرّ، الورق اربعون الفا طسّوج الدّسكرة والرستاقين الرساتيق سبعة البيادر اربعة واربعون بيدرا الحنطة الفا كرّ، الشعير الفا كرّ، الورق سبعون الفا طسّوج براز الرّوز الرساتيق سبعة البيادر ستّة وثمانون بيدرا الحنطة ثلثة آلاف كرّ، الشعير خمسة آلاف وخمس مائة كرّ، الورق مائة الف وعشرون الفا طسّوج البندنيجين الرساتيق خمسة البيادر اربعة وخمسون بيدرا الحنطة ستّمائة كرّ، الشعير خمس مائة كرّ، الورق مائة الف درهم طساسيج النّهروانات الرساتيق احد وعشرون البيادر ثلثمائة وثمانون بيدرا طسّوج النّهروان الاعلى من الحنطة الفان وسبع مائة كرّ، ومن الشعير الف وثمان مائة كرّ، ومن الورق ثلثمائة الف وخمسون الفا
Nehrevân-ı Evsaṭ tassûcunun buğdayından bin kerr, arpasından beş yüz kerr, gümüşten (verak) yüz bin dirhem. Nehrevân-ı Esfel tassûcunun buğdayından bin kerr, arpasından bin iki yüz kerr, gümüşten (verak) yüz elli bin dirhem. Bâderâyâ ve Bâksâyâ tassûcunun resâtîkı yedi, beyâdiri iki yüz yedi olup buğdaydan dört bin yedi yüz kerr, arpadan beş bin kerr, gümüşten üç yüz otuz bin dirhem. İstân-ı Şâd Firûz kûresi ki o Hulvân'dır; Hulvân'ın Cebârika ve Ekrâd ile birlikte vazifesi gümüşten bir milyon sekiz yüz bin dirhemdir. Sevâd'ın cibâye meblağı. Sevâd'ın kadîmdeki cibâye meblağına gelince, o, Melik Kubâd b. Firûz için yüz elli milyon dirhem (mithkāl) olarak toplanmıştır. Ömer b. el-Hattâb (r.a.) Sevâd'ın meshedilmesini emretti; uzunluğu el-‘Als ve Harbe’den ‘Abbâdân'a kadar yüz yirmi beş fersah, genişliği ‘Akabetü Hulvân'dan el-‘Uzayb'a kadar seksen fersah idi. Böylece cerîb sayısı (16) otuz altı milyon cerîbe ulaştı. Her cerîb buğdaya dört dirhem, her cerîb arpaya iki dirhem, her cerîb hurmaya sekiz dirhem, her cerîb üzüme (bağa) altı dirhem, her cerîb rütâba altı dirhem koydu. Beş yüz bin kişiyi tabakalar üzerinden cizye için (sayıp) mühürledi. Böylece Ömer b. el-Hattâb Sevâd'dan yüz yirmi sekiz milyon dirhem cibâyet etti; Ömer b. Abdülazîz yüz yirmi dört milyon dirhem; Haccâc b. Yûsuf ise sekiz...
طسّوج النّهروان الاوسط من الحنطة الف كرّ، ومن الشعير خمس مائة كرّ، ومن الورق مائة الف درهم طسّوج النّهروان الاسفل من الحنطة الف كرّ، ومن الشعير الف ومائتا كرّ، ومن الورق مائة الف وخمسون الفا طسّوج بادرايا وباكسايا الرساتيق سبعة البيادر مائتان وسبعة بيادر الحنطة اربعة آلاف وسبع مائة كرّ، الشعير خمسة آلاف كرّ، الورق ثلثمائة الف وثلثون الفا كورة استان شاذ فيروز وهى حلوان وظيفة حلوان مع الجابارقة والاكراد من الورق الف الف وثمان مائة الفمبلغ جباية السوادفاما مبلغ جباية السواد فى القديم فانه جبى لقباذ الملك ابن فيروز مائة الف الف وخمسين الف الف درهم مثاقيل، وامر عمر بن الخطّاب بمسح السواد وطوله من العلث وحربى الى عبّادان وهو مائة وخمسة وعشرون فرسخا وعرضه من عقبة حلوان الى العذيب وهو ثمانون فرسخا فبلغ جربانه (١٦) ستّة وثلثين الف الف جريب فوضع على كلّ جريب الحنطة اربعة دراهم وعلى جريب الشعير درهمين وعلى جريب النخل ثمانية دراهم وعلى جريب الكرم ستّة دراهم وعلى جريب الرطاب ستّة دراهم وختم على خمس مائة الف انسان للجزية على الطبقات فجبى عمر بن الخطّاب السواد مائة الف الف وثمانية وعشرين الف الف درهم وجباه عمر بن عبد العزيز مائة الف الف واربعة وعشرين الف الف درهم وجباه الحجّاج بن يوسف ثمانية
On milyon dirhem [bir kese] ki içinde yüz milyon [dirhem] vardı; bu, onun zulmü, tedbirsizliği ve haksızlığı sebebiyleydi. Onlara iki milyon dirhem borç vermiş, neticede eline on altı milyon dirhem geçmişti. Ayrıca Sevad [Irak'ta ziraî bölge] halkına, çiftçilik ve tarım artsın diye sığır kesmeyi yasaklamıştı. Bunun üzerine şair şöyle dedi:
"Sevad'ın harap hâlinden şikâyet ettik ona,
O ise bilgisizce sığır etlerini haram kıldı."
Kisrâ Ebervîz, saltanatının on sekizinci yılında memleketinin haraçını toplamıştı: dört yüz milyon miskal ve yirmi milyon miskal ki bu, yedi yüz altmış milyon [dirhem] ağırlığındaydı. Daha sonra ise memleketinin vergi hâsılatı altı yüz milyon miskale ulaştı.
Yeryüzünün ilk zamanlarındaki hükümdarlar ve onların mülkleri:
Efrîdûn, yeryüzünü üç oğlu arasında paylaştırdı. Oğlu Selm'i -ki Şerm'dir- Mağrib'e melik kıldı; bundan dolayı Rûm [Bizans/Anadolu] ve Sağd melikleri onun soyundandır. Oğlu Tûş'u -ki Tûc'dur- Maşrık'a melik kıldı; Türk ve Çin melikleri onun soyundandır. Oğlu Îrân'ı -ki Îrec'dir- Îrânşehr'e yani Irak'a melik kıldı. İşte Irak'ın melikleri olan Sâsânî hükümdarları onun soyundandır. Şairleri şöyle demiştir...
عشر الف الف درهم كيس فيها مائة الف الف وذلك لعسفه وخرقه وظلمه واسلفهم الفى الف درهم فحصل له ستّة عشر الف الف درهم ومنع اهل السواد من ذبح البقر لتكثر الحراثة والزراعة فقال الشاعر فى ذلك شكونا اليه خراب السّواد* فحرّم جهلا لحوم البقر وكان اجتبى لكسرى ابرويز خراج مملكته فى سنة ثمان عشرة من ملكه اربع مائة الف الف مثقال وعشرين الف الف مثقال (١٧) يكون وزن سبعة ستّمائة الف الف ثم بلغت جباية مملكته بعد ذلك ستّمائة الف الف مثقالملوك الارض فى اوّل الزمان ومملكتهمكان افريدون قسم الارض بين بنيه الثلاثة فملّك سلم وهو شرم على المغرب فملوك الروم والسّغد من ولده وملّك طوش وهو طوج على المشرق فملوك التّرك والصين من ولده وملّك ايران وهو ايرج على ايرانشهر وهو العراق فالاكاسرة ملوك العراق من ولده قال شاعرهم
Mülkümüzü devrimizde, etin tahta üzerinde taksim edilmesi gibi kısmet ettik. Şam ve Rum diyarlarını, güneşin battığı yerden el-Ğatrîf’e kadar Selm’e verdik. Toluc’a gelince, Türkleri ona; Çin diyarını da amcasının oğlu muhafaza etsin diye ayırdık. İran’a gelince, Fars mülkünü zorla (anveten) ele geçirdik ve nimetlere nail olduk. Yeryüzü meliklerinin unvanlarına gelince: Irak meliki –ki halk arasında Kisrâ diye anılır, o aslında Şâhânşâh’tır–; Rum meliki –ki halk ona Kayzer der, o aslında Basîl’dir–; Türk, Tibet ve Hazar meliklerinin hepsi Hakan unvanını taşır; yalnız Hırhız (Karluk) meliki müstesnadır, zira onlara Cebgûye derler. Çin melikine ise Bağbûr denir. İşte bunlar Ferîdûn’un oğullarıdır. Hindistan’ın en büyük meliki –ki o, Melikü’l-Mülûk’tür– Belehrâ’dır. Hint meliklerinden bir diğeri Câbe, Tâfen meliki, Cerez meliki, Gâbe, Ruhmî, Kamerun meliki ve Zâbec meliki el-Fetecb’dir.
وقسمنا ملكنا فى دهرنا* قسمة اللّحم على ظهر الوضم فجعلنا الشأم والرّوم الى* مغرب الشّمس الى الغطريف سلم ولطوج جعل التّرك له* وبلاد الصّين يحويها ابن عمّ ولايران جعلنا عنوة* فارس الملك وفزنا بالنّعمالقاب ملوك الارضملك العراق الذي تسمّيه العامّة كسرى وهو شاهانشاه، ملك الروم الذي تسمّيه العامّة قيصر هو باسيل، ملوك الترك (١٨) والتّبّت والخزر كلّهم خاقان خلا ملك الخرلخ فانهم يسمّونهم جبغويه، ملك الصين بغبور فهؤلاء ولد افريذون، ملك الهند الاكبر بلهرا اى ملك الملوك، ومن ملوك الهند جابة وملك الطافن وملك الجرز وغابة ورهمى وملك قامرون، ملك الزابج الفتجب،