Kitâbü't-Tevhîd (el-Mâtürîdî)

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd, kendisinden başkasına yapılan her hamdin hakikatte kendisine râci olduğu Allah'a mahsustur; nimetlerine denk düşen, ziyadesini karşılayan ve rızasına ulaştıran bir hamd ile O'na hamd ederiz. Kendisiyle risâleti mühürlediği zâta, peygamber kardeşlerine ve bütün velîlerine salât etmesini diler, hatâdan korunmak için O'na sığınır, bizi söz ve amel ile ikram etmesini niyaz ederiz. Taklîdin bâtıl oluşu ve delil ile dini bilmenin vücûbu hakkında Şeyh Ebû Mansûr (rahimehullah) şöyle dedi: İmdi; biz insanları dinde fırkalar hâlinde farklı mezheplere ayrılmış olarak bulduk. Onlar, din hususundaki ayrılıklarına rağmen tek bir sözde birleşmişlerdir: Kendi bulundukları yolun hak, başkasınınkinin ise bâtıl olduğu. Üstelik her biri, kendisini taklid ettiği bir selefe sahip olma hususunda da bütünüyle müttefiktir. Böylece sâbit olmuştur ki, taklid, sahibinin mazur sayılacağı bir şey değildir; zira onun gibi olan bir başkası tam aksi bir neticeye ulaşabilmektedir. Kaldı ki onda sayı çokluğundan başka bir şey de yoktur. Meğer ki, sözün kendisine nihayet bulduğu bir kimse, iddiasındaki doğruluğuna bilgi verecek aklî bir hüccet ve insaflı kimseleri hakka isabet ettiği hususunda ilzam edecek bir burhan getirebilsin. İşte, dinde kendisine mürâcaat edilen, hakikatinin araştırılmasını vâcip kılan şey ile ona dönen kimse haklıdır. Onlardan her birinin, benimsediği dinin hakkını —kendisini doğrulayan deliller ve hakkın ona olan şahitliğiyle birlikte— bilmesi gerekir.

Zira onun sıdkının delilleri ve hakkın ona şahitliği onları hasretmiştir. Zira her birinin hüccetlerinin nihayeti, kendisine ulaşmış olsaydı teslimi zorunlu kılacak şeydir; o deliller, andığım kimselere zuhur etmiştir. Onların bir benzerinin dindeki zıddı için zuhur etmesi câiz değildir; çünkü hüccetleri galebe çalmış ve başkalarındaki şüphe sebeplerinin tahrifini en açık biçimde ortaya koymuş olan kimsenin delilleri, bununla çelişir. Kuvvet ancak Azîm olan Allah iledir. Sem‘ ve akıl, dinin kendisiyle bilindiği asıllardır. Dinin kendisiyle bilindiği asıl ise şu iki vecihtir: Zira bu mahlûkatın üzerinde birleşmeleri zorunlu bir dinleri ve kendisine sığınmaları zorunlu bir asılları olmalıdır. Bunlardan biri sem‘, diğeri akıldır. Sem‘e gelince, o, hiçbir beşerin kendisini benimseyip dayandığı ve başkalarını da kendisine çağırdığı bir mezhep edinmekten hâlî kalmadığı şeydir. Hatta şüphe ve cehâlet ehli dahi bu hususta onlara ortak olmuştur; eşyanın varlığını ve hakikatini ikrar eden kimse ise evleviyetle. Bu minval üzere yeryüzü meliklerinin siyaseti de cereyan etmiştir; her biri, siyretinde işlerini tanzim etmek ve tebaalarının kalplerini telif etmek istedikleri şeye göre hareket etmiştir. Risâlet ve hikmet iddiasında bulunanların ve sanat türlerinin tedbirini deruhte edenlerin durumu da böyledir. Yardım ve kurtuluş ancak Allah’tandır. Akla gelince, bu âlemin yalnızca fenâ için olması hikmet değildir. Her akıl sahibinden, fiilinin hikmet yolundan çıkması kabîhtir. O hâlde aklın kendisinden bir cüz olduğu bu âlemin, hikmet dışında bir temel üzerine kurulmuş ya da abes kılınmış olması muhtemel değildir.