el-Ensâbü'l-Müttefika (İbnü'l-Kayserânî · almʾtlf valmhtlf - tahk. alhvt)

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Hamd Allah’a mahsustur ve O’ndan yardım dileriz. Salât ü selâmı, Resûlü Muhammed’e, âline ve ashâbının tamamına olsun. Emmâ ba‘d: Şüphesiz ki önceki imamlarımız –Allah onlardan râzı olsun– isimler ve neseblerdeki müşkilâta dair kitaplar telif etmişlerdir ki, nihâyete eren onlarla aydınlanır, başlangıçta olan onlarla doğru yolu bulur. Muhaddisin bunlardan müstağnî kalması mümkün değildir. İşte bu telif ettikleri eserlerle büyük bir fayda hâsıl olmuştur. Allah onları hayırla mükâfatlandırsın. Onların çizdiği tür iki kısımdı: Birincisi isimler hakkındadır ki, sûreten mutâbık olup mânâca farklıdır. İkincisi nesebler hakkındadır ki, o da bunun benzeridir ve mânâsı da aynıdır. Bu iki türün zikrinden başka da müşkilât kalmıştır ki, mütekaddimînden hiç kimsenin bu konuda bir tasnif yaptığını görmedim. Bu da, yazıda mutâbık olup nokta ve hareke bakımından birbirine benzeyen şeylerdir; mesela iki belde, iki kabile, bir sanat ve bir neseble yahut bir belde ve bir lakap gibi – bunların bir kısmı aksi, bir kısmı da aynı istikamettedir. Bunlardan muhaddisler çıkmıştır. Ben bu türü tahrîr etmekte bazen ilerledim bazen geri kaldım. Nihâyet Nişâbur’a girdiğimde, Hâfız Ebû Abdullah el-Hâkim’in –Allah ona rahmet etsin– bazı tahrîcâtında İsmâil b. Ayyâş’ın, Mut‘im b. el-Mikdâm es-San‘ânî’den rivayet ettiği bir hadis gördüm. Bunun üzerine dedi ki: “Bunu Şamlılar, Yemenlilerden teferrüd ederek rivayet etmişlerdir.” Ve bu Mut‘im’in Yemen’in San‘â’sından olduğunu zannetti. Hâlbuki o, Dımaşk kapısında bir köy olan San‘â’dandır. Orayı bir grup sahâbî yurt edinmiş ve oradan birden çok muhaddis çıkmıştır; onları inşallah bâblarında zikredeceğiz. Ebû Amr el-Evzâ‘î dedi ki: “Şam halkı, Mut‘im b. el-Mikdâm es-San‘ânî’den daha büyük bir musîbete uğramamıştır.” Ebû Abdullah’ın bu vehme düştüğünü görünce işte o zaman bu türü araştırdım, tahrîr ettim ve harfler üzere tertip ettim ki bakan için daha kolay olsun. Bu türün mutlaka bir tetkikçiye, tenkitçiye, istidrâk ediciye ve ziyâde yapana ihtiyacı vardır. Nitekim kendisinden önce zikrettiğimiz kimseler hakkında yapıldığı gibi. Allah, nefsine karşı insaflı olan kimseye rahmet eylesin.

Herkes sehiv ve hatâdan kurtulamaz; Allah, lutuf ve keremiyle bizi bu maksadımızda doğruya muvaffak kılsın. Muhakkak O, icâbete lâyık olandır. Bize Ebû Amr Abdullah b. Amr el-Buhayrî, Nişâbur'da haber verip şöyle dedi: Bize Hâkim Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Hâfız, imlâ yoluyla bildirdi: Ebü'l-Abbâs Ahmed b. el-Abbâs b. İbrahim el-Makrî'yi şöyle derken işittim: Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Abdullah b. el-Bezzûrî el-Mevsılî'yi şöyle derken işittim: Ze'ferânî'yi şöyle derken işittim: Şâfiî'yi (r.a.) şöyle derken işittim: "Kim bir ilim öğrenirse, tetkik etsin (dikkatlice araştırsın); zira ilmin ince meseleleri zayi olmasın." Bize Ebü'l-Kāsım Abdullah b. el-Hasan el-Hallâl, Bağdat'ta haber verip şöyle dedi: Bize Muhammed b. Osman en-Nusaybî bildirdi: Bize Abdurrahman b. Abdullah el-Becelî rivâyet etti: Bize Ebû Zür'a ed-Dımaşkī rivâyet etti: Bana Abdullah b. Zekvân rivâyet etti: Bize Bakıyye rivâyet etti: Evzâî'yi şöyle derken işittim: "Kendisiyle sorumlu tutulmayacağın ilmi de, kendisiyle sorumlu tutulacağın ilmi öğrendiğin gibi öğren."