المستصفى

Hamd, el-Kaviyy el-Kâdir, el-Velî en-Nâsır, el-Latîf el-Kahhâr, el-Muntekım el-Gâfir, el-Bâtın ez-Zâhir, el-Evvel el-Âhir olan Allah’a mahsustur. O Allah ki, aklı hazinelerin en ağır basanı, ilmi kazançların en kârlısı ve ticaretlerin en faydalısı, yüceliklerin ve övünçlerin en şereflisi, hamdlerin ve güzel hasletlerin en kerimi, varidat ve sadırâtın en övülmüşü kılmıştır. Böylece onu tespit etmekle kalemler ve divitler şereflenmiş; onu dinlemekle mihraplar ve minberler süslenmiş; onun yazılarıyla kâğıtlar ve defterler bezenmiş; onun şerefiyle küçükler büyüklere takaddüm etmiş; onun parlaklığıyla sırlar ve gönüller aydınlanmış; onun nurlarıyla kalpler ve basiretler nurlandırılmış; onun ışığında dönen felekteki göz kamaştırıcı güneşin ışığı hor görülmüş; onun bâtın nurunda göz bebeklerinin ve bakışların zâhir nûru küçük kalmıştır. Hatta onun ziyasıyla hatıraların orduları, gözlerin bakmaktan aciz kaldığı, üzerlerine perdelerin ve örtülerin kalınlaştığı muğlak meselelerin derinliklerine kadar nüfuz etmiştir. Salât ve selâm, Rasûlü, soyu tertemiz, şerefi aşikâr, şerefi birbirini destekler, keremi damla damla yağar olan Muhammed’e olsun. O ki, müminlere müjdeleyici, kâfirlere uyarıcı olarak gönderilmiş; şeriatı ile geçmiş her şeriatı ve son bulucu her dini neshetmiştir. Ve kendisi, kendisini dinleyenin ve nakledenin usanmadığı, ne bir nazım ehlinin ne bir nesir ehlinin ifadesindeki üstünlüğünün hakikatini idrak edemediği, ne bir vasfedicinin vasfının ne de bir zikredicinin zikrinin onun harikalarını kuşatamadığı, her beliğ kimsenin onun açık sırlarını anlama zevkinden aciz kaldığı Kur’an-ı Mecîd ile desteklenmiştir. Âline, ashâbına da çokça salât ve selâm olsun; öyle bir çokluk ki, sayan sayıcının ömrü onu saymaktan âciz kalır. İmdi, aklın kadısı –ki o azledilmez ve değiştirilmez hâkimdir– ve şeriatın şahidi –ki o, tezkiye edilmiş ve adalet sahibi şahittir– şöyle hükme varmışlardır: Dünya, sürûr yurdu değil, aldanma yurdudur; tembellik biniti değil, amel binitidir; sevinçle gezilecek bir mesire değil, geçiş menzilidir; yerleşilecek bir mesken değil, ticaret mahallidir. Sermayesi taat, kârı ise kıyametin koptuğu gündeki felâh olan bir ticarethanedir. Taat da iki kısımdır: Amel ve ilim. İlim, bunların en başarılısı ve en kârlısıdır. Zira ilim de ameldendir; fakat o, organların en azizi olan kalbin ameli ve eşyanın en şereflisi olan aklın çabasıdır. Çünkü akıl, dindarlığın biniti ve emanetin taşıyıcısıdır. Nitekim emanet yere, dağlara ve göğe arz edildiğinde onu yüklenmekten çekinmişler ve onu yüklenmekten son derece kaçınmışlardır. Sonra ilimler üçtür: Sırf aklî olan ve şeriatın ne teşvik ettiği ne de teşvike değer bulduğu ilimler: Hesap, hendese, nücûm ve benzeri ilimler gibi. Bunlar, ya yalan zanlardır –ki zannın bir kısmı günahtır– ya da faydası olmayan doğru bilgilerdir. Fayda vermeyen ilimden Allah’a sığınırız. Fayda ise, geçici şehvetlerde ve fâni, son bulucu nimetlerde değildir; bilakis fayda, âhiret yurdunun sevabıdır.

Bir de katıksız naklî ilimler vardır ki hadis ilimleri ile tefsir ilimleri gibidir. Bu türden meselelerde iş kolaydır; zira bunları bağımsızca ele alıp nakletmede küçük ile büyük eşit sayılır. Çünkü nakilde ezber gücü yeterli olup akla alan bırakılmamıştır. İlimlerin en şereflisi ise akıl ile naklin birbiriyle kaynaştığı, rey ile şeriatın beraber yürüdüğü ilimdir. Fıkıh ilmi ve usûl-i fıkıh işte bu kabildendir; zira o, şeriat ile aklın saf özünden dosdoğru yolu alır. Ne öyle bir salt akıl tasarrufudur ki şeriat onu kabul etmez, ne de üzerinde aklın teyid ve tesdidine dair hiçbir şahit bulunmayan katıksız bir taklide dayanır. Fıkıh ilminin ve onu tahrike sebep olan şeyin şerefi sayesinde Allah, insanları bu ilmi talep etmeye teşvik etmiş, bu ilmin âlimlerini diğer âlimlerden mevki itibarıyla daha yüksek, şan itibarıyla daha yüce, tâbi ve yardımcı itibarıyla daha çok kılmıştır. İşte gençliğimin baharında bu ilmin din ve dünya faydalarına ve ahiret sevabına tahsis edilmiş olması beni, ömrümün boş vakitlerinin bir kısmını ona ayırmaya, hayat nefeslerimden bir nasibi ona hasretmeye sevk etti. Bu sebeple fıkıh füruu ve usulüne dair pek çok kitap telif ettim. Ardından ahiret yolunun ilmine ve dinin batınî sırlarını bilmeye yöneldim; bu alanda İhyâu Ulûmi'd-Dîn gibi geniş, Cevâhiru'l-Kur'ân gibi veciz ve Kimyâ-yı Saâdet gibi orta hacimli kitaplar yazdım. Sonra Allah Teâlâ'nın takdiri beni yeniden tedris ve ifadeye sevk etti. Bu sırada fıkıh ilmini tahsil eden bir grup, usûl-i fıkha dair bir eser yazmamı teklif ettiler. Bu eserde tertip ile tahkik arasını telfik etmeye, meselelerin ihmal edilmesi ile usandırıcı derecede uzatılması arasında orta bir yol tutmaya özen göstermemi, üstelik bu kitabın, istiksa ve istiksâra meylettiği için Tehzîbü'l-Usûl'ün altında, îcâz ve ihtisâra meylettiği için el-Menhûl'ün üstünde bir konumda olmasını istediler. Ben de Allah'tan yardım dileyerek bu isteklerine icabet ettim. Manaların anlaşılması için tertip ile tahkiki bir araya getirdim; zira bu ikisinden birinin diğerinden müstağni kalması mümkün değildir. Nihayet bu eseri telif ettim ve öyle latif, acayip bir tertip ortaya koydum ki, okuyucu daha ilk bakışta bu ilmin bütün maksatlarını görür ve araştırma alanlarının hepsini kuşatmış olur. Zira her ilimde talebe, incelemeye başladığı ilk anda o ilmin bütün küllî meselelerine ve temel yapılarına vakıf olamazsa onun sırlarına ve maksatlarına ulaşma ümidi kalmaz. Bu esere "el-Mustasfâ min İlmi'l-Usûl" adını verdim. Allah Teâlâ'dan tevfik ihsan etmesini ve dosdoğru yola iletmesini niyaz ederim. O, kendisine dua edenlerin dualarına icabet etmeye lâyık olandır.