السيرة النبوية عند الهيثمي في كتابه مجمع الزوائد ومنبع الفوائد

Heysemî'nin Mecma‘u’z-Zevâid ve Menba‘u’l-Fevâid Adlı Eserinde Sîret-i Nebî / Yazan: Prof. Dr. Süleyman b. Abdullah es-Suveykit / Mukaddime: Şüphesiz hamd, Allah Teâlâ'ya mahsustur. O'na hamd eder, O'ndan yardım diler, O'ndan mağfiret ve hidayet talep ederiz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah Teâlâ kime hidayet ederse, onu saptıracak yoktur; kimi de saptırırsa, ona hidayet edecek yoktur. Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Ve şehadet ederim ki Muhammed (s.a.v.) O'nun kulu ve rasûlüdür. Emmâ ba‘d: Şüphesiz, sevgili Rasûlümüz (s.a.v.)'in sîreti, ümmetinden özel veya genel hayatında faziletli ve şerefli hayat üzere istikamet arayan kimseler için hikmet, hidayet, nur ve ibret dolu zengin bir kaynak, tükenmez bir menba‘dır. Bu hoş kokulu sîretin özelliklerinden biri de muhteva ve kaynaklarının çeşitliliğidir. Bu kaynakların başında Allah'ın Kerîm Kitabı gelir; ardından Resûlullah (s.a.v.)'den veya sahabe-i kirâmdan nakledilen ve hadis kitaplarında tesbit edilen bilgiler gelir. Hiç şüphe yok ki, hadis ilmindeki eserlerin çoğu -gerek öncekiler gerek sonrakiler- onun mükerrem sîretinin (s.a.v.) inşasında önemli birer kol teşkil ederler. Zira âlimlerimiz (Allah onlara rahmet eylesin), Resûlullah (s.a.v.)'in hadislerini toplamaya ve bu alanda eser vermeye başladıklarında, O'nun (s.a.v.) özel ve genel hayatı ile diğer bütün hallerine dair her şeyi toplamanın gerekli olduğunu gördüler; çünkü bunlar bu dinin bir parçasını oluşturur. Daha sonra, O'nun gazve ve savaşlarında kendisiyle birlikte olan ve davetini tebliğde O'na katılan sahâbîlerin sîretlerini ve menkıbelerini beyan etmeyi de toplamanın gerekliliğini gördüler. Bu konulara ve diğerlerine o eserlerde uygun yerler ayrıldı. Sahâbe çocuklarından bazılarının meğâzî ve sîyer konusunda rivayetleri olmuş, âlimler geçmiş asırlar boyunca bu ilimde telifata devam etmiş ve kaidelerini sağlamlaştırmışlardır.

Üzerinde durduğumuz bu konunun ehemmiyeti, araştırmaya esas teşkil eden kitabın değerinden ve müellifinin ilmî mevkiinden ileri gelmektedir. Şöyle ki Heysemî (rahmetullahi aleyh), bu kitabını, Kütüb-i Sitte'de mevcut olanların haricindeki hadisleri derlemek yahut temyiz etmek maksadıyla, kendisinden önceki hadis kitaplarından bir kısmından istifade ederek müstakil bir eser halinde meydana getirmiştir. Bu sebeple, bu kitapta yer alan sîret-i nebeviyeye dair hadisleri, Kütüb-i Sitte'de bu mevzuyla ilgili bulunan hadislere ilâve ettiğimizde, karşımıza sîret-i nebeviyyenin umumi yapısını teşkil eden gayet geniş bir hadis malzemesi çıkmaktadır. Heysemî (rahmetullahi aleyh) ise Ebü'l-Hasan Nûreddin Ali b. Ebî Bekir olup hicrî sekizinci asrın (ö. 807) hadis âlimlerindendir. Onun 'Mecmau'z-Zevâid ve Menbau'l-Fevâid' adlı eseri, zevâid türünde muhtelif kitapların telifiyle aralıksız süren gayretlerin mahsulüdür; müellif, bu kitapların tamamını sâlim bir ilmî tanzim ve tertipten geçirdikten sonra bu isim altında tek bir çerçevede toplamıştır. Bu itibarla söz konusu eser, kendi alanındaki en kıymetli, en câmî ve en geniş kapsamlı kitaplardan biri olmuş; kendisinden sonra telif edilen bütün zevâid kitapları ondan istifade etmiş, ancak onun seviyesine ve şöhretine ulaşamamıştır. Bu kitap, altında bablar (ebvâb) bulunan kitaplar (kütüb) şeklinde tertip edilmiştir. Bunlardan sîret kısmına dair iki kitap yer alır: Megâzî ve Siyer Kitabı ile Alâmâtü'n-Nübüvve Kitabı. Ben de bu iki kitapta mevcut olan babları tetkik edip müellifin sîret-i nebeviyyeyi tespit hususundaki metodunu bu bablar vasıtasıyla açıkladım ve söz konusu metodun en bariz vasıflarına işaret eden hadis metinleri ile rivayetlerden numûneler arz ettim. Araştırmanın başında müellif hakkında yetişmesi, seyahatleri, belli başlı hocaları, ilmî mertebesi, önde gelen talebeleri ve eserlerine değindiğim umumi bir hal tercümesi kaleme almış; ardından tetkik mevzusu olan kitap üzerinde durarak onu tanıtmış, ilmî değerini, müellifin bu eserdeki metodunu beyân etmiş ve Heysemî'nin tenkitteki metodunun özelliklerini ortaya koyan âlimlerin ifadelerinden çıkardığım neticelerin bir hulâsasını vermiş bulunuyorum.