الجامع الصغير - ومعه النافع الكبير

Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemîn ve salavâtuhu alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sahbihî ecmaîn. Ve ba‘d: Muhakkak ki Muhammed b. el-Hasan rahimehullâh fıkha dair bir kitap telif etmiş ve ona el-Câmi‘u’s-Sağîr adını vermiştir. Bu kitapta fıkıh kitaplarından kırk kitabı derlemiştir. Müellifin ‘ve onu el-Câmi‘u’s-Sağîr olarak isimlendirdi’ sözüne gelince, Sadruşşehîd şerhinin hutbesinde zikretmiştir ki meşâyihimiz bu kitabın meselelerini pek büyük bir ta‘zîm ile ta‘zîm ederler ve onu diğer bütün kitaplara takdim ederlerdi. Şöyle derlerdi: Hiç kimse bu kitabın meselelerini ezberlemedikçe kadılık ve fetva makamını üstlenmemelidir. Zira onun meseleleri, meselelerin anası (kaynakları) mesabesindedir. Kim bu meselelerin mânalarını kavrar ve lafızlarını ezberlerse, fakihler zümresine dâhil olur ve fetva ile kazaya ehil hâle gelir. Fahrülislam el-Bezdevî de şerhinin başında zikretmiştir: Ebû Yûsuf, Muhammed’in kendisinden bir kitap rivayet etmesini beklerdi. Bunun üzerine Muhammed bu kitabı telif etmiş ve onu Ebû Yûsuf vasıtasıyla Ebû Hanîfe’den isnad etmiştir. Ebû Yûsuf’a arz edilince onu beğenmiş ve ‘Ebû Abdullah ezberlemiş, ancak rivayetinde hata ettiği meseleler vardır’ demiştir. Bu söz Muhammed’e ulaşınca o da ‘Ben onları ezberledim, kendisi unuttu’ demiştir. Kâdîhân da şerhinde zikretmiştir: el-Câmi‘u’s-Sağîr hakkında kimi Ebû Yûsuf’un telifi, kimi de Muhammed’in telifi olduğunu söylemiştir. Nitekim o, el-Mebsût’u teliften fariğ olunca Ebû Yûsuf ona bir kitap telif edip kendisinden rivayet etmesini emretmiş, o da bu kitabı telif etmiştir.

Her kitap için, tıpkı el-Mebsût kitaplarının bâblara ayrıldığı gibi, bâblar tanzim etmiştir. Sonra Kâdî İmam Ebû Tâhir ed-Debbâs (rahimehullah) bunu bâblara ayırıp tertip etmiş, tâ ki öğrencilerin ezberlemesi ve tetkiki kolaylaşsın. Kitap... Ve el-Atkānî, el-Hidâye şerhi olan *Gāyetü'l-Beyân*'daki (Bâbü'l-Ezân) kısmında şöyle zikretmiştir: Muhammed (b. Hasan eş-Şeybânî), el-Câmi‘u’s-Sağîr'de, mesâilin rivayetinde –ki rivayet Muhammed‘den Ya‘kūb (ki bu, Ebû Yûsuf'un ismidir) vasıtasıyla Ebû Hanîfe'ye ulaşır– şeyheyn arasında tazimde eşitlik vehmi hâsıl olmasın diye böyle yapmıştır. Zira künye tazim içindir ve Muhammed, Ebû Yûsuf tarafından, Ebû Hanîfe'yi zikrettiği yerde onu (Ebû Yûsuf'u) ismiyle anması emrolunmuştur. İşte bu sebeple meşâyihimiz demiştir ki: Edeptendir ki talebeler, hocalarının yanında birbirlerine 'Mevlânâ' lafzıyla hitap etmesinler; zira bu, üstat ile talebe arasında eşitlik vehmine yol açar. Onun (Kâdî İmam'ın) 'Bâbları tanzim etmedi...' sözüne gelince; yani mesela namaz meselelerini Kitâbü's-Salât'ta, oruç meselelerini Kitâbü's-Savm'da topladı, fakat her kitabın altındaki bâbları tafsîl etmedi. Kitap ile bâb arasındaki fark şudur: Onlara göre kitap, kendi başına müstakil sayılan, çeşitleri ihtiva etsin veya etmesin, bir grup meseleden ibarettir. 'Bir grup' sözü cins mertebesindedir; 'müstakil sayılan' ifadesi ise başkasına tâbi olup olmadığına bakılmaksızın değerlendirilir. Nitekim Kitâbü't-Tahâre, namazın tevâbiinden olmasına rağmen bu kapsama girer; kezâ Kitâbü's-Salât, tahareyi tâbi kılmasına rağmen yine değerlendirilir. Bu istiklâliyet bazen zâtî olarak diğerinden ayrılış şeklinde olur; nitekim Kitâbü'l-Lükata, Kitâbü'l-Mefkūd'dan zâtî olarak ayrılır. Bazen de bu, itibarî bir mânâ taşır; Kitâbü't-Tahâre'nin namazdan ayrılışı gibi. 'Çeşitleri ihtiva etsin veya etmesin' sözüne gelince; namaz ve tahâre kitabı çeşitleri ihtiva eder; âbık (kaçak köle) ve mefkūd kitabı ise ihtiva etmez. Çünkü altında çeşitler varsa, her çeşit kendi cüz'îlerini kapsar ve buna 'bâb' denir; abdestin bozucuları bâbı gibi. Eğer cüz'îlerden bir grubu ayırmak kastedilirse, buna 'fasıl' denir. Buradan anlaşılır ki fasıl bâb olmadan bulunmaz, bâb kitap olmadan bulunmaz; kitap ise bâb olmaksızın bulunabilir.