شرح الخرشي على مختصر خليل - ومعه حاشية العدوي

Haraşî Şerhu Muhtasar-ı Halîl – ve ma‘ahu Hâşiyetü’l-Adevî (el-Haraşî = el-Haraşî – el-Adevî) Kısım: Mâlikî Fıkhı Kitap: Haraşî Şerhu Muhtasar-ı Halîl Müellif: Ebû Abdillâh Muhammed el-Haraşî Yayınevi: Mısır’ın Bûlâk semtindeki el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye Baskı: İkinci, 1317 h. Tıpkıbasım: Dâru’l-Fikr li’t-Tıbâa – Beyrut Cilt sayısı: 8 [Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur; kenarında Adevi Hâşiyesi mevcuttur] Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.

[Hâşiyetü'l-Adevî] [Dâvâ Konusu Dışındaki Bir Şey Üzerine Sulh Babı] (Sulh Babı) (Yazarın 'lügatteki mânası üzere olduğu gibi' sözüne gelince:) Buradaki 'gibi' (kâf) zaiddir; yâni 've o, lügatteki mânasıdır'; dolayısıyla sulh, alım satım türlerinden bir nevîdir... Mâdem ki durum böyledir ve bey‘ akdinde hacir söz konusu olabilmektedir, o hâlde sulhun hacir babının akabinde zikredilmesi münasip düşmüştür. Sonra, burada 'vâv' ile gelmek 'fâ' ile gelmekten evlâdır; zira burada açık bir fürû‘ (dal budak salma) mânası görülmemektedir. Şu var ki, sulh bazen alım satım türlerinden bir nevi, bazen de hibe türlerinden bir nevi olabilir. Müellif şöyle demiştir: Dâvâ konusu olmayan bir şey üzerine sulh bey‘ (satış); dâvâ konusunun bir kısmı üzerine sulh ise hibedir. (Yazarın 'O, zâtı itibarıyla menduptur' sözüne gelince:) İbn Arefe şöyle demiştir: Sulh, zâtı itibarıyla kendisine teşvik edilmiş (mendup) bir akittir; fakat maslahatının belirlenmesi durumunda vücûbu; ya da def‘i vâcip veya râcih bir mefsedeti gerektirmesi sebebiyle hürmeti veya kerâheti ârız olabilir – tıpkı nikâhta olduğu gibi. (İbn Arefe'nin sözü burada sona erdi.) Onun 'def‘i vâcip bir mefsedeti gerektirmesi' ifadesi, hürmet hükmüne; 'veya râcih (bir mefsedeti gerektirmesi)' ifadesi ise kerâhet hükmüne racidir. Mekruhtan maksat ise –ileride yazarın 'Peşin olarak satılabilen bir şey karşılığında deyn (veresiye borç) üzerine sulh câiz olduğu gibi...' sözünde geleceği üzere– kendisinde ihtilaf edilen (tenzîhen) mekruhtur. (Yazarın 'Nitekim İbn Arefe'nin... dediği üzere' sözüne gelince:) Şebrâvî'nin şerhinde şöyle denilmiştir: Denilebilir ki bu tarif (sulhu, nizâı gidermek için bir haktan feragat olarak tanımlaması) câmi‘ (kapsayıcı) değildir; zira ikrar edilmiş bir hakkın bir kısmı üzerine yapılan sulh bu tarifin içine girmez. Bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Görünen o ki, bu da tarifin içine dâhildir; çünkü nizânın vuku bulması korkusundan hâlî değildir. Bununla birlikte, 'sulhun bizzat intikal değil, muâvaza olduğu; intikalin ise, tıpkı bey‘ akdindeki intikalin o akde bağlı ve onun illeti olması gibi, muâvazaya fer‘î olarak bağlı ve onun illeti olduğu' şeklinde bir itiraz vârid olmuştur; zira sulh bazen bey‘, bazen icâre, bazen de hibedir. (Yazarın 'ikrar da buna dâhildir' sözü:) Yâni sulh, ikrar üzerine de vâki olur. Eğer 'ikrar sulhuna işareten' demiş olsaydı daha güzel olurdu; çünkü onun bu ifadesi, başka bir şeyin dâhil olduğu vehmine yol açmaktadır. Bundan sonra gelecek olanlar için de aynı durum söz konusudur. (Yazarın 'bununla deynin deynle satışı hâriç kalır' sözü:) Yâni bu tarif, deynin deynle satışını dışarıda bırakır; zira o, nizâı gidermek için vâki olmaz. Bunun mânası, haddi zatında onun şe‘ni nizâı gidermek değildir; her ne kadar bazı durumlarda nizâı gidermek için vâki olsa da... Yazarın 've benzeri' sözü ise, kitâbe (mükâtebe) bedelinin satışı gibi işlemlere işarettir. (Yazarın 'ya da vukuundan korkulması... dâhil eder' sözüne dair:) Münasip olan, şöyle demek olurdu: Yazarın 'bir nizâı gidermek veya onun vukuundan korkulması' kaydı, taraflardan her ikisine de –yâni 'ikrar' ve 'inkâr' sulhu ile işaret edilen 'bir haktan intikal' sözüne– racidir.