نقد الشعر

Rabbi! (Bu işi) tamamlamayı kolaylaştır. Ebü'l-Ferec Kadâme b. Ca‘fer şöyle der: Şiire dair bilgi kısımlara ayrılır: Bir kısım, arûz ve vezin ilmine; bir kısım, kafiye ve makatı‘ ilmine; bir kısım, gāribe ve lûgat ilmine; bir kısım, manâlar ve maksat ilmine; bir kısım da iyisini ve kötüsünü bilme ilmine nisbet edilir. İnsanlar, birinci kısım ile onu takip eden dördüncü kısma dair kitaplar yazmaya tam bir ihtimam göstermişler, arûz ve vezin, kafiye ve makatı‘, gāribe ve nahiv hususlarını etraflıca ele almışlar ve şiirin delâlet ettiği manâlar ve şairin bunlarla neyi kastettiği hakkında konuşmuşlardır. Ama ben, şiirin tenkidi ve iyisinin kötüsünden ayıklanması hakkında kitap yazmış kimseyi bulamadım. Bana göre bu kısım üzerine söz söylemek, sayılan diğer kısımlardan şiire daha lâyıktır. Zira gāribe, nahiv ve manâ maksatları ilmi, genel olarak şiir ve nesir sözünün aslında muhtaç olunan şeylerdir ve bunlardan biri diğerinden daha öncelikli değildir. Vezin ve kafiye ilimleri ise yalnızca şiire mahsus olmakla birlikte, bunlara duyulan zaruret zorunlu değildir; çünkü bunlar çoğu insanın tabiatında öğrenmeksizin kolayca bulunur. Buna delil, istişhâd edilen bütün iyi şiirin, ancak arûz ve kafiye kitaplarını yazanlardan önce yaşamış kimselere ait olmasıdır. Eğer bu ilimlere zaruret olsaydı, bu şiirin tamamının veya çoğunun bozuk olması gerekirdi. Ayrıca, bu ilmi bilen ve bilmeyen kimseler arasında, bu ilimlerin yazarlarından sonra günümüze kadar insanların bu ilimden müstağni olduklarını görmekteyiz.

Şiir söylemek istediğinde, kişi ancak kendi zevkine güvenir; herhangi bir kaynağa müracaat etmeksizin. Bu sebeple, bildiği bir şeyin zevkinin sıhhati, onu vezin kusurlarından (tezâhuf) arındırma hususunda —onu o arıza üzerine arz ederek— teyit edilemez. Dolayısıyla bu ilim hakkında denilebilir ki: Onu bilmemek zarar vermez. Hâli bu merkezde olan bir ilim ise, ona duyulan ihtiyaç zarurî değildir. Şiirin iyisini kötüsünden ayırma ilmine gelince, insanlar bu ilimle iştigal ettiklerinden beri o hususta çoğu kez yanılgıya düşmekte, pek az isabet kaydetmektedirler. Meseleyi bu halde bulup beyan ettiğimde ki, bu husustaki sözün diğer bütün sebeplerden daha çok şiire mahsus olduğunu ve insanların bu konuda bir kitap telif etmekte kusur ettiklerini gördüm. Bu sebeple, gücümün yettiğince bu bahiste söz söylemeyi uygun buldum ve diyorum ki: Birinci Fasıl Şiirin Haddi (Tarifi) Bu sanata dair ifadede ilk ihtiyaç duyulan şey, şiiri şiir olmayandan ayıran haddin (tarifin) bilinmesidir. Bunu ifade etmekte —delâleti tam olmakla birlikte— şu sözden daha beliğ ve daha veciz bir ifade yoktur: "Şiir, vezinli ve kafiyeli, bir manaya delâlet eden sözdür." "Söz" kaydımız, kelâmın aslına delâlet eder; bu da şiir için bir cins mesabesindedir. "Vezinli" kaydımız, onu vezinli olmayan sözden ayırır; zira sözün vezinlisi de vezinsizi de vardır. "Kafiyeli" kaydımız ise, vezinli sözler içinde kafiyesi olanlarla, kafiyesi ve durakları (makâtı‘) olmayanları birbirinden ayırır. "Bir manaya delâlet eder" kaydımız da, bir kafiye ve vezin üzere cereyan edip manaya delâlet eden sözü, yine aynı şekilde cereyan ettiği halde manaya delâlet etmeyen sözden ayırır. Zira bir kimse bu vecih üzere bundan pek çok şey yapmak istese, bu mümkün olur; güç değildir. Madem ki durum böyledir ve şiir bizim takdim ettiğimiz şeydir, o halde bu nitelikteki bir sözün her zaman iyi veya her zaman kötü olması zorunlu değildir. Bilakis, bu iki hal onun üzerine müteâkıben gelebilir; bazen iyi, bazen kötü olur — ittifak eden duruma göre. İşte o zaman iyiyi bilmeye ve onu kötüden ayırmaya ihtiyaç hasıl olur. Şiir Sanatı Şiirin bir sanatı olduğuna ve her sanatta maksadın, o sanatla yapılan ve işlenen şeyleri gâyet-i tecvîd ve kemâl üzere icra etmek olduğuna göre, sanatlar ve meslekler tarikiyle telif ve imal edilen her şeyin iki ucu vardır: Biri gâyet-i cevdet (en iyi), diğeri gâyet-i redâet (en kötü); ve bunların arasında "vasât" (orta haller) denilen sınırlar bulunur. O şeylerden birini kasteden herkes, ancak daha iyi olan ucu kasteder. Eğer kendisinde o hususta kuvvet varsa