Kur'an-ı Azîm Tefsiri – Cüz' Amme / el-Kur'ânü'l-Azîm Tefsiri «Cüz' Amme» Telif: Dr. Abdulmelik b. Muhammed el-Kāsım, Dâru'l-Kāsım.
تفسير القرآن العظيم - جزء عمتَفْسِير الْقُرْآن الْعَظِيم«جُزْء عَم» تأليفد. عبد الْملك بن مُحَمَّد الْقَاسِم دَار الْقَاسِم
Mukaddime: Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, nebimiz Muhammed'e, âline, ashâbına ve kıyamet gününe kadar onlara ihsan ile tâbi olanlara olsun ve çokça selâm olsun. Emmâ ba‘d: Şüphesiz ilimlerin en yüce mertebelisi ve en yüksek şanlısı, en şerefli, en yüce ve en ulvî kelâm ile ilgili olan ilimdir; o da Allah Teâlâ'nın kelâmıdır ki bu, tefsir ilmidir. Zira onunla meşgul olan kimse, tilâvetin ruhunu ve özünü, en büyük maksadını ve en önemli talebini elde eder. Kalpler onunla genişler, gönüller onun ışığıyla aydınlanır; işte bu tedebbirdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Sana mübarek bir kitap indirdik ki âyetlerini tedebbür etsinler' [Sâd sûresi, 29]. Ayrıca onunla meşgul olmak, dünya ve âhiret menfaatlerini elde etmeyi sağlar; çünkü o, bu menfaatlerin ilk kaynağıdır. Bu sebeple sahâbe (r.anhüm) Kur'an'ı ezberlemekle anlamak arasında birleştirmeye son derece önem verirlerdi. İmam Ahmed, Müsned'inde Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'den rivayet etti: Dedi ki: 'Bize Kur'an öğreten sahâbîler anlattı: Biz Resûlullah'tan (s.a.v.) on âyet alır, onların içindeki ilim ve ameli öğrenmeden diğer on âyete geçmezdik. Dediler ki: Biz ilmi ve ameli öğrenirdik.' Kur'an'ın mânalarını anlamak ve tedebbür etmek sayesinde ondan lezzet alınır, Allah Teâlâ'ya tilâvetiyle ibadet etmek üzere devam etme arzusu güçlenir. Bu sebeple Taberî, tefsirinin mukaddimesinde şöyle der: 'Kur'an okuyup da tevilini bilmeyen kimsenin, onu okumaktan nasıl lezzet aldığına hayret ederim.' Allah Teâlâ'ya kulların en sevgilisi, indirdiğini en iyi bilendir. Nitekim Kurtubî, Mücâhid'den (r.a.) bu sözü nakletmiştir.
المقدمةالحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد، وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسان إلى يوم الدين، وسلم تسليمًا كثيرًا أما بعد فإن من أجلِّ العلوم قدرًا، وأرفعها ذكرًا، العلم المتعلق بأشرف الكلام وأجله وأسماه كلام الله جل في علاه، وهو علم التفسير، إذ أن المشتغل به آخذ بروح التلاوة ولبها، ومقصودها الأعظم ومطلوبها الأهم، الذي تشرح به الصدور، وتستنير بضيائه القلوب، وهو التدبر، كما قال تعالى: {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ} [ص: ٢٩].كما أن في الاشتغال به تحصيلاً لمنافع الدنيا والآخرة؛ لأنه المصدر الأول لها ولذلك كان الصحابة رضي الله عنهم يحرصون كل الحرص على الجمع بين حفظ القرآن وفهمه. روى الإمام أحمد في مسنده عن أبي عبد الرحمن السلمي قال: حدثنا من كان يقرئنا من أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم أنهم كانوا يقترئون من رسول الله صلى الله عليه وسلم عشر آيات فلا يأخذون في العشر الأخرى حتى يعلموا ما في هذه من العلم والعمل، قالوا: فعلمنا العلم والعمل.ومن خلال فهم معاني القرآن وتدبره يحصل التلذذ به، وتقوى الرغبة في المداومة مع التعبد لله تعالى بتلاوته، ولذا يقول الطبري في مقدمة تفسيره: «إني لأعجب ممن قرأ القرآن ولم يعلم تأويله كيف يتلذذ بقراءته».وأحب الخلق إلى الله تعالى أعلمهم بما أنزل كما أورد ذلك القرطبي عن مجاهد رحمه الله تعالى.
Bu faziletleri ve anlatılması uzun sürecek olan benzerlerini elde etme arzusuyla, ve insanlara genel olarak Allah'ın kitabının içerdiği büyük hazinelerden, incilerden ve değerli cevherlerden bir şeyler sunma arzusuyla; işte bu, Allah Teâlâ'nın kitabının son cüz'ü olan Amme cüz'ü için hazırlanmış, muhtasar ve kolaylaştırılmış bir tefsirdir. Bu, onun namazda ve diğer vakitlerde insanlar arasında çokça okunup tekrar edilmesi sebebiyledir; ve onu tek bir üslup üzere düzenledim; müfessirlerin görüşlerini bir araya getirdim. Gerçekten, bu tefsir vasıtasıyla hepimizin, Allah celle ve alâ'nın kelâmının okuyucusundan cehalet karanlığını gideren bir kandil sahibi gibi olmayı umarız. Nitekim Kurtubî, tefsirinde İyas b. Muaviye'nin şöyle dediğini nakleder: «Kur'an'ı okuyup da tefsirini bilmeyenlerin hâli, kendilerine geceleyin krallarından bir mektup gelen, fakat yanlarında kandil bulunmadığı için ne olduğunu bilmedikleri bir korkuya kapılan topluluğa benzer. Tefsiri bilen kimsenin hâli ise, onlara bir kandil getiren kimsenin hâline benzer ki, onun ışığında mektuptakini okurlar.» Allah celle fî ulâh'tan, okuduklarımızdan bizi faydalandırmasını, amellerimizi sırf O'nun kerîm vechi için doğru ve ihlâslı kılmasını dilerim. Şüphe yok ki O, Semî'dir, Mücîb'tir. Peygamberimiz Muhammed'e (s.a.v.) salât ve selâm olsun. Dr. Abdülmelik b. Muhammed Abdurrahman el-Kāsım.
ورغبة في تحصيل هذه الفضائل وغيرها مما يطول المقام عن استقصائها ورغبة في إهداء الناس عامة شيئًا من الكنوز العظيمة واللآلئ والدرر التي يحويها كتاب الله؛ كان هذا التفسير المختصر الميسر لآخر جزء في كتاب الله تعالى وهو جزء عم، وذلك لكثرة قراءته وترداده بين الناس في الصلاة وغيرها، وقد جعلته على نسق واحد، وجمعت فيه بين أقوال المفسرين.وإنا لنأمل أن نكون جميعًا من خلال هذا التفسير كصاحب المصباح الذي يقصي ظلمة الجهل عن قارئ كلام الله جل وعلا: نقل القرطبي في تفسيره عن إياس بن معاوية أنه قال: «مثل الذين يقرؤون القرآن وهم لا يعلمون تفسيره كمثل قوم جاءهم كتاب من ملكهم ليلاً وليس عندهم مصباح فتداخلتهم روعة، ولا يدرون ما في الكتاب، ومثل الذي يعرف التفسير كمثل رجل جاءهم بمصباح فقرؤوا ما في الكتاب».اسأل الله جل في علاه، أن ينفعنا بما نقرأ، وأن يجعل أعمالنا صوابًا خالصة لوجهه الكريم إنه سميع مجيب، وصلى الله وسلم على نبينا محمد.د. عبد الملك بن محمد عبد الرحمن القاسم
Fâtiha Sûresi Tefsiri: {Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemîn. Errahmânirrahîm. Mâliki yevmiddîn. İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în. İhdina’s-sırâta’l-müstekîm. Sırâta’llezîne en‘amte aleyhim ğayri’l-mağdûbi aleyhim ve leddâllîn.} Fâtiha Sûresi, Kur’an-ı Kerîm kendisiyle açıldığı için bu adı almıştır; Mekkî bir sûredir ve ilk defa tam olarak nâzil olan sûre olduğu söylenmiştir. Bu yüce sûre, tevhid, ahkâm, ceza, âdemoğullarının yolları ve daha başka hususlarda Kur’an’ın muhtevasını özet olarak ihtiva eder. Bu sebeple ona “Ümmü’l-Kur’an”, “Ümmü’l-Kitâb”, “es-Seb‘u’l-Mesânî”, “Sûretü’l-Hamd”, “Sûretü’s-Salât” ve “el-Vâkıye” adları verilmiştir. Bu sûrenin diğerlerinden ayrılan özellikleri vardır. Bunlardan biri, şehâdeteyn’den sonra İslâm’ın en faziletli rüknü olan namazda bir rükün olmasıdır: Fâtiha’yı okumayanın namazı yoktur. Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Fâtiha’yı okumayanın namazı yoktur.” (Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.) Bir diğer özelliği de rukye olmasıdır: Hastaya okunduğunda Allah’ın izniyle şifa bulur. Zira Nebî (s.a.v.) yılan sokana okuyan kimse için “Ne bilirsin, belki o bir rukyedir?” buyurmuştur. (Buhârî rivayet etmiştir.) Allah Teâlâ’nın {Bismillâhirrahmânirrahîm} kavli: Besmele bütün sûrelerin başında bir âyet değildir; bilakis her iki sûre arasında bir ayırıcı âyettir. Okunması müstehaptır; ancak Tevbe Sûresi’nde mekruhtur. (1) (1) Fâtiha, bu tefsirin başında, onun mertebesi ve yüceliği ile ümmetin manalarını bilmeye ve tefekkür etmeye olan ihtiyacı sebebiyle zikredilmiştir.
تفسير سورة الفاتحة{بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ * إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ * اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}.سورة الفاتحة سميت بذلك لأنه افتتح بها القرآن الكريم؛ وهي سورة مكية، وقد قيل: إنها أول سورة نزلت كاملة.تشتمل هذه السورة العظيمة على مجمل معاني القرآن في التوحيد والأحكام، والجزاء، وطرق بني آدم، وغير ذلك، ولذلك سميت: «آدم القرآن» وسميت «أم الكتاب» «والسبع المثاني» «وسورة الحمد» «وسورة الصلاة» «والواقية».وهذه السورة لها مميزات تتميز بها عن غيرها؛ منها أنها ركن في الصلوات التي هي أفضل أركان الإسلام بعد الشهادتين: فلا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب؛ قال صلى الله عليه وسلم: «لا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب» رواه البخاري ومسلم.ومنها أنها رقية: إذا قرئ بها على المريض شفي بإذن الله؛ لأن النبي صلى الله عليه وسلمقال للذي قرأ على اللديغ، فبرئ: «وما يدريك أنها رقية ..» رواه البخاري.قوله تعالى: {بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} ليست البسملة آية في بداية جميع السور، بل هي آية فاصلة بين كل سورتين، يستحب قراءتها إلا في سورة التوبة فيكره (١).(١) جعلت الفاتحة في أول هذا التفسير لمكانتها وعظمها، وحاجة الأمة إلى معرفة معانيها وتدبرها.
Bismillâh: Allah'ın adıyla başlamak, eda ve tevfike yardım istemektir. "Allah" lafzı: Rabbü'l-âlemîn olan Allah'ın adıdır; onunla başkası isimlendirilmez. Allah: O, kendisine ibadet edilen mabuddur ve esmânın aslıdır; bu sebeple diğer isimler ona tabi olarak gelir. "er-Rahmân": O'nun teâlâ, her şeyi kaplayan geniş rahmet sahibi olduğuna delalet eden bir isimdir; bu sebeple genişliği ifade eden "fa'lân" vezninde gelmiştir. "er-Rahîm": Yani rahmeti kullarından dilediğine ulaştırandır; bu sebeple fiilin vukuunu gösteren "faîl" vezninde gelmiştir. Burada bir rahmet vardır ki O'nun sıfatıdır, buna "er-Rahmân" delalet eder; bir rahmet daha vardır ki O'nun fiilidir, yani rahmeti merhuma ulaştırmasıdır, buna da "er-Rahîm" delalet eder. "er-Rahmân" ve "er-Rahîm", Allah'ın isimlerinden iki isimdir ki zâta ve rahmet sıfatına delalet ederler. Allah'ın kendisi için sabit kıldığı rahmet, hakiki bir rahmettir; buna sem' ve akıl delalet eder. Sem' ise Kitap ve Sünnet'te Allah'a rahmetin ispatına dair gelenlerdir ki pek çoktur. Akıl ise: Her nimetin elde edilmesi veya her musibetin savuşturulması, Allah'ın rahmetinin eserlerindendir. "er-Rahmân" ve "er-Rahîm": Her biri Allah'ın celâl ve azametine yakışır şekilde, tahrif ve tatil olmaksızın, tekyif ve temsil olmaksızın, hakiki bir sıfata delalet eden iki isimdir. Kitap ve Sünnet'te varid olan bütün sıfatlar hakkında da böyle söylenir. Bu sûrede zikredilen isimler Esmâ-i Hüsnâ'nın asıllarıdır ki bunlar: Allah ismi, Rabb ismi ve er-Rahmân ismidir. Besmele hakkında âlimler arasında ihtilaf vardır. Kimisi der ki: O, Fâtiha'dan bir âyettir ve cehrî namazda açıktan okunur. Besmele okunmadıkça (namazın) sahih olmayacağı görüşündedirler.
{بِسْمِ} ابدأ باسم الله، استعانة على الأداء والتوفيق.{اللهِ}: اسم الله رب العالمين لا يسمى به غيره؛ والله: هو المألوه المعبود، وهو أصل الأسماء؛ ولهذا تأتي الأسماء تابعة له.{الرَّحْمَنِ} اسم دال على أنه تعالى ذو الرحمة الواسعة التي وسعت كل شيء؛ ولهذا جاء على وزن «فعلان» الذي يدل على السعة.{الرَّحِيمِ} أي: الموصل للرحمة من يشاء من عباده؛ ولهذا جاءت على وزن «فعيل» الدال على وقوع الفعل. فهنا رحمة هي صفته، دل عليها {الرَّحْمَنِ} ورحمة هي فعله، أي إيصال الرحمة إلى المرحوم دل عليها {الرَّحِيمِ}.و {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} اسمان من أسماء الله يدلان على الذات، وعلى صفة الرحمة.والرحمة التي أثبتها الله لنفسه رحمة حقيقة دل عليها السمع، والعقل؛ أما السمع فهو ما جاء في الكتاب والسنة من إثبات الرحمة لله وهو كثير جدًا، وأما العقل: فكل ما حصل من نعمة، أو اندفع من نقمة فهو من آثار رحمة الله.والرحمن الرحيم: اسمان كل منهما دال على صفة حقيقة لله على ما يليق بجلاله وعظمته من غير تحريف ولا تعطيل، ومن غير تكييف ولا تمثيل، وهكذا يقال في جميع الصفات الواردة في الكتاب والسنة، والأسماء المذكورة في هذه السورة هي أصول الأسماء الحسنى، وهي اسم الله والرب والرحمن.وفي البسملة خلاف بين العلماء، فمنهم من يقول: إنها آية من الفاتحة ويقرأ بها جهرًا في الصلاة الجهرية، ويرى أنها لا تصح إلا بقراءة البسملة،
Zira o (besmele) Fâtiha'dandır. Kimileri ise: "O, Fâtiha'dan değildir; fakat Kitâbullah'ta müstakil bir âyettir." demektedir. İşte bu söz, hak olan görüştür. Allah Teâlâ'nın: {Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn} kavli. {Elhamd} (el-Hamd), Allah'ı kemâl sıfatlarıyla övmektir (senâ); o, övüleni muhabbet ve tâzim ile birlikte kemâl vasfıyla vasfetmektir. Burada "muhabbet ve tâzim" kaydı şarttır. Ehl-i ilim şöyle buyurmuştur: "Zira muhabbet ve tâzim olmaksızın sadece kemâl sıfatlarıyla vasfetmek hamd değil, medih olarak adlandırılır." Hamd, dil ile yapılan senâdır. Şükür ise dil, kalp ve organlarla olur. Şükür ancak bir nimete mukabil olur; hamd ise övülenin kemâli sebebiyledir, nimet mukabilinde olmasa dahi. Allah Teâlâ'ya hamd ve şükür vardır. {Rabbi'l-âlemîn} (Rabbu'l-âlemîn) "Rabb", Allah Teâlâ'nın isimlerindendir ve başkası için ancak izafe ile kullanılır; nitekim "Şu adam evin rabbidir." denir. el-Âlemîn, âlem kelimesinin çoğuludur. Âlem ise Allah Teâlâ'dan başka mevcut olan her şeydir. {Mâliki yevmi'd-dîn} "el-Mâlik", O'nun (celâli yüce olanın) fiiline ait bir sıfattır. "Yevmü'd-dîn" ise ceza ve hesap günüdür. O (Sübhânehû) dünyanın da din gününün de mâlikidir; ancak mülkünün, mülkiyetinin ve saltanatının tecellisi işte o gün olacaktır. {İyyâke na'budu ve iyyâke nesta'în} Yani: Sana olan ibadeti yalnızca Sen'e has kılarız. İbadet, Allah'ın sevdiği ve razı olduğu, zâhir ve bâtın bütün söz ve fiilleri kapsayan bir isimdir. Yine Senden olan yardım dilemeyi de yalnızca Sana has kılarız. İstiâne (yardım dilemek), menfaatleri celbetme ve zararları defetme hususunda, bunları elde edeceğine dair Allah'a güven besleyerek O'na dayanmak (tevekkül) demektir.
لأنها من الفاتحة، ومنهم من يقول: إنها ليست من الفاتحة؛ ولكنها آية مستقلة من كتاب الله، وهذا القول هو الحق.قوله تعالى: {الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}.{الْحَمْدُ} هو الثناء على الله بصفات الكمال، وهو وصف المحمود بالكمال مع المحبة، والتعظيم؛ ولا بد من قيد وهو "المحبة والتعظيم" قال أهل العلم: «لأن مجرد وصفه بالكمال بدون محبة ولا تعظيم، لا يسمى حمدًا، وإنما يسمى مدحًا» والحمد: هو الثناء باللسان، أما الشكر فيكون باللسان والقلب والأعضاء، ولا يكون الشكر إلا مقابل نعمة، أما الحمد فيكون لكمال المحمود ولو في غير مقابلة نعمة، والله تعالى له الحمد والشكر.{رَبِّ الْعَالَمِينَ} الرب: اسم من أسماء الله تعالى، ولا يقال في غيره إلا مضافاً، كقولك: هذا الرجل رب المنزل.والعالمون: جمع العالم، وهو كل موجود سوى الله تعالى.{مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} المالك صفة لفعله جل جلاله، ويوم الدين يوم الجزاء والحساب، وهو سبحانه مالك يوم الدين والدنيا، لكن ظهور ملكوته وملكه وسلطانه إنما يكون في ذلك اليوم.{إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} أي: نخصك وحدك بالعبادة، والعبادة: اسم جامع لكل ما يحبه الله ويرضاه من الأعمال والأقوال الظاهرة والباطنة.ونخصك أيضًا بالاستعانة، والاستعانة هي الاعتماد على الله في جلب المنافع ودفع المضار، مع الثقة به في تحصيل ذلك.
Mana şudur: Senden başkasına ibadet etmez, senden başkasından yardım istemeyiz. Allah Teâlâ, istiâneyi ibadetten sonra zikretmiştir; oysa istiâne ibadetin kapsamına dâhildir. Bunun sebebi, kulun bütün ibadetlerinde Allah Teâlâ’nın yardımına muhtaç olmasıdır. Zira Allah ona yardım etmezse, emirleri yerine getirme ve yasaklardan kaçınma konusunda arzu ettiğini elde edemez. Çünkü kul, menfaatlerini kendi başına sağlamaktan ve zararlarını defetmekten âcizdir. Din ve dünya menfaatleri konusunda ona Allah Azze ve Celle’den başka yardım edecek yoktur. Kim ki Allah ona yardım ederse işte o yardım görendir; kim ki Allah onu yardımsız bırakırsa işte o yüzüstü bırakılandır. “İhdinâ’s-sırâta’l-müstakîm” yani: Bizi doğru yola (sırât-ı müstakîm’e) ilet, irşad et, muvaffak kıl. Bu yol İslâm’dır. Bizi bu yol üzerinde sana kavuşuncaya kadar sabit kıl. Hidâyet iki çeşittir: Tarîk hidâyeti (yol gösterme) ve tevfîk hidâyeti (başarıya erdirme). Tevfîk hidâyeti yalnızca Allah Teâlâ’ya mahsustur. Bu çeşide, Allah Azze ve Celle’nin “Muhakkak ki sen sevdiğini hidayete erdiremezsin, fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” (Kasas 56) kavli dâhildir. Tarîk hidâyeti ise, delâlet ve irşad hidâyetidir. Bu, peygamberlere ve onların âlimler ve davetçilerden olan takipçilerine aittir. Buna da Allah Teâlâ’nın “Ve muhakkak ki sen dosdoğru bir yola hidayet ediyorsun” (Şûrâ 52) kavli dâhildir. “Sırât-ı müstakîm”, içinde eğrilik bulunmayan, apaçık yoldur. Allah’ın cennetine ve rızasına ulaştıran yol İslâm’dır. Sırât-ı müstakîm olarak isimlendirilmiştir; çünkü geniş, kolay ve maksada ulaştıran bir yoldur. Biz, Allah Azze ve Celle’ye, bizi cennetine ulaştıran dosdoğru yolu bilmeye muvaffak kılması için dua ediyoruz. Onu bildikten sonra bu yol üzerinde istikamet üzere olmaya muvaffak kılması için de dua ediyoruz. Zira bilgi ve istikamet, Allah’ın hidayetinin, gözetiminin ve rahmetinin meyvesidir. Bu hususta Allah’a yönelmek ise, yalnızca O’nun yardım edici olduğu inancının meyvesidir. “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” (Sırâtallezîne en’amte aleyhim) ki onlar nebîler, sıddîklar, şehîdler ve sâlihlerdir. İşte bunlar, hayatımızda bize kudve olanlardır (örnek alınacak kimselerdir).
والمعنى: لا نعبد غيرك ولا نستعينه، وذكر سبحانه «الاستعانة» بعد «العبادة» مع دخولها فيها لاحتياج العبد في جميع عباداته إلى الاستعانة بالله تعالى فإنه إن لم يعنه الله، لم يحصل له ما يريده من فعل الأوامر واجتناب النواهي، لأن العبد عاجز عن الاستقلال بجلب مصالحه، ودفع مضاره فلا معين له على مصالح دينه ودنياه إلا الله عز وجل، فمن أعانه الله فهو المعان، ومن خذله فهو المخذول.{اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} أي: دلنا وأرشدنا ووفقنا للصراط المستقيم وهو الإسلام، وثبتنا عليه حتى نلقاك.والهداية على نوعين، هداية طريق وهداية توفيق، وهداية التوفيق خاصة بالله تعالى ومنها قوله عز وجل {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [القصص: ٥٦] وهداية الطريق: هداية دلالة وإرشاد، وهي للأنبياء وأتباعهم من العلماء والدعاة ومنها قوله تعالى: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الشورى: ٥٢].{الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} هو الطريق الواضح الذي لا اعوجاج فيه، الموصل إلى جنته ورضوانه وهو الإسلام، وسمي صراطًا مستقيمًا لأنه طريق واسع سهل يوصل إلى المقصود.فنحن ندعو الله عز وجل أن يوفقنا إلى معرفة الطريق المستقيم الموصل إلى جنته، وندعوه أن يوفقنا للاستقامة عليه بعد معرفته، فالمعرفة والاستقامة كلتاهما ثمرة لهداية الله ورعايته ورحمته والتوجه إلى الله في هذا الأمر هو ثمرة الاعتقاد بأنه وحده المعين.{صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين، وهؤلاء هم القدوة لنا في حياتنا.
Âyette Allah'a, nimetleri ve hidayet bahşettiği kimselere olan ihsanı ile tevessül edilmektedir. Yani: Sen hidayet ettiğine hidayet nimetini verdin ve bu Senin bir nimetindir. Bana da bu nimetten bir nasip ver ve beni o nimet verilenlerden kıl. Bu, Allah'a O'nun ihsanı ile tevessüldür. 'Gazaba uğrayanların ve dalâlete düşenlerin (yolu) değil.' 'Ğayri' yani '(onların) yolundan başka bir yol.' 'Mağdûbi aleyhim' gazaba uğrayanlardır ki onlar Yahudilerdir; onlar hakkı bildikleri hâlde terk ettiler ve bile bile ondan saptılar, böylece Allah'ın gazabını hak ettiler. 'Ve'd-dâllîn' ise dalâlette olanlardır ki onlar Hıristiyanlardır; onlar hakkı bilmeyerek terk ettiler, bu sebeple apaçık bir dalâlet üzere oldular. Âmîn'in mânası: 'Allah'ım, duamızı kabul et' demektir ve Fâtiha Sûresi'nden bir âyet değildir. Ebû Hureyre (r.a.)'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: 'Biriniz âmîn dediğinde, melekler de semada âmîn derler; bu ikisi birbirine denk gelirse, o kimsenin geçmiş günahları bağışlanır.' Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Bu büyük sûre, kısa olmasına rağmen üç tevhid türünü ihtiva etmektedir: Tevhid-i Rubûbiyyet, 'Âlemlerin Rabbi' âyetinde; Tevhid-i Ulûhiyyet, yani Allah'ı ibadette birlemek, 'Yalnız Sana ibadet ederiz' sözünde; Tevhid-i Esmâ ve Sıfât ise 'Hamd' lafzı ile delillendirilmiştir. Sûre, 'Bizi dosdoğru yola ilet' sözünde nübüvveti; 'Din gününün sahibi' sözünde ceza ve ba'sı ispat etmektedir. Ayrıca 'Yalnız Sana ibadet ederiz' sözünde, ibadetin yalnızca Allah'a, hiçbir ortağı olmaksızın halis kılınmasını ihtiva etmektedir.
وفي الآية توسل إلى الله بنعمه، وإحسانه إلى من أنعم عليه بالهداية؛ أي قد أنعمت بالهداية على من هديت، وكان ذلك نعمة منك. فاجعل لي نصيبًا من هذه النعمة، واجعلني واحدًا من هؤلاء المنعم عليهم، فهو توسل إلى الله بإحسانه.{غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}.{غَيْرِ} أي: غير صراط.{الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} المغضوب عليهم هم اليهود، فهم علموا الحق فتركوه، وحادوا عنه على علم؛ فاستحقوا غضب الله.{وَلَا الضَّالِّينَ} هم النصارى، وهم الذين حادوا عن الحق جهلاً فكانوا على ضلال مبين.ومعنى آمين: اللهم استجب لنا، وليست آية من سورة الفاتحة، وفي الحديث عن أبي هريرة، أن رسول الله صلى الله عليه وسلمقال: «إذا قال أحدكم: آمين، وقالت الملائكة في السماء: آمين فوافقت إحدهما الأخرى غفر له ما تقدم من ذنبه» رواه البخاري.وهذه السورة العظيمة على إيجازها احتوت على أنواع التوحيد الثلاثة: توحيد الربوبية: {رَبِّ الْعَالَمِينَ} وتوحيد إلهية، وهو إفراد الله بالعبادة وحده، من قوله: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} وتوحيد الأسماء والصفات، وقد دل عليه لفظ {الْحَمْدُ}.وتضمنت إثبات النبوة في قوله: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} وإثبات الجزاء والبعث في قوله: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} وتضمنت إخلاص العبادة لله وحده لا شريك له في قوله: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ}.
Sûrenin başı rahmet, ortası hidâyet, sonu nîmettir. Bu büyük sûrenin fazîletine dair İmâm Müslim'in Ebû Hureyre (r.a.)'den, onun da Resûlullah (s.a.v.)'den rivayet ettiği mühim bir hadis vârid olmuştur: «Allah Teâlâ buyurdu ki: Namazı (Fâtiha'yı) kendimle kulum arasında iki yarıya ayırdım; kuluma istediği verilecektir. Kul: “Elhamdülillâhi Rabbi’l-Âlemîn” dediğinde Allah: Kulum bana hamdetti, buyurur. Kul: “Er-Rahmâni’r-Rahîm” dediğinde Allah: Kulum bana senâ etti (övgüde bulundu), buyurur. Kul: “Mâliki yevmi’d-dîn” dediğinde Allah: Kulum beni tazim etti, buyurur –bir rivayette: Kulum işini bana havale etti, buyurur–. Kul: “İyyâke na‘büdü ve iyyâke nesta‘în” dediğinde Allah: Bu, benimle kulum arasındadır; kuluma istediği verilecektir, buyurur. Kul: “İhdina’s-sırâta’l-müstakîm, sırâta’llezîne en‘amte aleyhim gayri’l-mağdûbi aleyhim ve le’d-dâllîn” dediğinde Allah: Bu, kuluma aittir; kuluma istediği verilecektir, buyurur.» * * *
وأول السورة رحمة، وأوسطها هداية، وآخرها نعمة.وقد ورد في فضل هذه السورة العظيمة حديث عظيم رواه الإمام مسلم عن أبي هريرة، عن النبي صلى الله عليه وسلمقال: «قال الله عز وجل قسمت الصلاة بيني وبين عبدي نصفين، ولعبدي ما سأل فإذا قال: {الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} قال الله: حمدني عبدي، فإذا قال: {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} قال الله: أثنى على عبدي، فإذا قال: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} قال: مجدّني عبدي، وقال مرة: فوّض إلي عبدي فإذا قال: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} قال: هذا بيني وبين عبدي، ولعبدي ما سأل: فإذا قال: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} قال: هذا لعبدي ولعبدي ما سأل». * * *
Amme Sûresi'nin Tefsiri: Bismillâhirrahmânirrahîm. Birbirlerine neyi soruşturuyorlar? O büyük haberden (Nebe‘den); ki onlar onun hakkında ihtilâf ediyorlar. Hayır! Yakında bilecekler! Sonra hayır! Yakında bilecekler! Yeryüzünü bir döşek kılmadık mı? Dağları da birer kazık? Sizi çiftler halinde yarattık. Uykunuzu bir istirahat (dinlenme) kıldık. Geceyi bir örtü kıldık. Gündüzü de geçim (meâş) vakti kıldık. Üstünüze yedi sağlam (gök) bina ettik. Parıldayan bir çerağ (güneş) kıldık. Sıkışan bulutlardan şiddetle aka akan bir su indirdik; onunla dâne, nebat ve birbirine sarmaş dolaş bağlar çıkaralım diye. Muhakkak ki hüküm (fasl) günü belirlenmiş bir vakittir. O gün Sûr'a üfürülür ve siz bölük bölük gelirsiniz. Gök açılır ve kapı kapı oluverir. Dağlar yürütülür, serap haline gelir. Şüphesiz Cehennem bir gözetleme (pusu) yeridir; azgınlar için bir dönüş (barınak) yeridir. Orada devirler boyunca kalacaklardır. Orada ne bir serinlik ne de bir içecek tadarlar; ancak kaynar su ve irin (kanlı su). Amellerine denk bir ceza olarak. Çünkü onlar hesap gününe kavuşmayı ummuyorlardı; âyetlerimizi yalanladıkça yalanladılar. Biz her şeyi (bir) kitap olarak sayıp yazdık. O hâlde tadın! Artık size azaptan başkasını artırmayacağız. Muhakkak ki takvâ sahipleri için bir kurtuluş (başarı) vardır: Bahçeler, üzüm bağları; göğüsleri kemâle ermiş yaşıt dilberler; dolu dolu kadehler. Orada ne boş söz ne de yalan işitirler. Rabbinden bir karşılık, yeterli bir bağış olarak. Göklerin, yerin ve aralarındakilerin Rabbidir, er-Rahmân'dır. O'ndan kendileri bir hitap (konuşma hakkına) sahip değildirler. O gün Ruh (Cebrail veya hususi bir melek) ve melekler saf saf dururlar; ancak er-Rahmân'ın izin verdiği ve doğru söyleyen konuşabilir. İşte bu, hak gündür. Dileyen Rabbine bir dönüş yolu edinsin. Biz sizi yakın bir azap ile uyardık: O gün kişi, ellerinin önceden gönderdiği şeylere bakar ve kâfir: 'Keşke toprak olsaydım!' der. Amme (Nebe') Sûresi, Mekkî bir sûredir; Nebe' Sûresi diye de adlandırılır. Allah azze ve celle bu sûrede ba‘si (yeniden dirilişi), cezayı ve hesabı zikretmekte; nimetlerinden ve âlâlarından (ihsanlarından) bir kısmını saymakta ve O'nun Hâlık, mün‘im, ibadete müstehak, yoktan vâr eden ve mahlûkatı kendine ibadet ve taat için yaratan Rab olduğunu beyan etmektedir. Ayrıca sûrede kullara şöyle hitap eden bir beyan vardır: 'Hazırlanın, uyanın, düşünün, tefekkür edin…'
تفسير سورة عم بسم الله الرحمن الرحيم{عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ * كَلَّا سَيَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ * أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا * وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا * وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا * وَجَعَلْنَا الليْلَ لِبَاسًا * وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا * وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا * وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا * وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا * وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا * إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا * يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَاتُونَ أَفْوَاجًا * وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا * وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا * إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا * لِلطَّاغِينَ مَآبًا * لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا * لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا * إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا * جَزَاءً وِفَاقًا * إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا * وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا * وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا * فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا * إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا * حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا * وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا * وَكَاسًا دِهَاقًا * لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا * جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا * رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا * يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا * ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا * إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُمَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا}.سورة عم سورة مكية، وتسمى سورة النبأ يذكر الله عز وجل فيها البعث والجزاء والحساب، ويعدد فيها بعض نعمه وآلائه، وأنه الخالق المنعم المستحق للعبادة، الذي أوجد من العدم، وخلق الخلق لعبادته وطاعته، وفيها من البيان ما يقول للعباد: استعدوا استيقظوا تفكروا تدبروا …
Bir ba's (yeniden dirilme), neşir (kabirden çıkma), hesap, ecirler, azap ve hasretler vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Birbirlerine neyi soruyorlar? * O büyük haberi (nebe´i azîm) * Ki onlar hakkında ihtilâf etmektedirler. * Hayır! İleride bilecekler. * Sonra yine hayır! İleride bilecekler. * Yeryüzünü bir döşek, dağları da birer kazık yapmadık mı? * Sizi çift çift yarattık. * Uykunuzu bir istirahat kıldık. * Geceyi bir örtü yaptık. * Gündüzü de geçim zamanı kıldık. * Üstünüze yedi sağlam gök bina ettik. * Parıldayan bir kandil (güneş) yarattık. * Sıkıştırılmış bulutlardan şarıl şarıl bir su indirdik. * Onunla dâne, nebat ve sarmaşık bahçeler çıkaralım diye.} {Birbirlerine neyi soruyorlar} İnkâr maksadıyla sorulan bir sorudur. Kureyş kâfirleri kıyamet veya ba´s hakkında neyi sorup duruyorlardı? Zira Resûlullah (s.a.v.) gönderilip de Allah´ın tevhidini, ölümden sonra dirilmeyi haber verip kendilerine Kur´an okuyunca, müşrikler bu hususta birbirlerine sorup duruyorlardı. Allah Teâlâ da bu soruyu, yani şu Kur´an´ı ve diğerlerini yalanlayanların neyi sorup durduklarını bildirdi. Sonra Allah azze ve celle bu soruyu şöyle cevapladı: {O büyük haberi (nebe´i azîm) * Ki onlar hakkında ihtilâf etmektedirler.} {O büyük haber} Bu haber, Peygamber (s.a.v.)´in apaçık deliller ve hidâyetle getirdiği şeydir; özellikle de âhiret günü, ba´s ve ceza hakkında getirdiği haberlerdir. {Ki onlar hakkında ihtilâf etmektedirler} Yani insanlar bu hususta iki görüşe ayrılmışlardır: Kimisi tasdik eder, kimisi yalanlar; aralarındaki çekişme uzayıp gitmiştir. {Hayır! İleride bilecekler.} {Hayır} Reddetme ve men etme anlamındadır; iş dedikleri gibi değil demektir. {İleride bilecekler} Allah Teâlâ, yalanlayanların yalanladıkları şeyi yakîn ilmiyle bileceklerini, bunu kıyamet günü gördüklerinde ve azap başlarına geldiğinde anlayacaklarını beyan buyurmuştur.
هناك بعث ونشور وحساب وأجور، وعقاب، وحسرات قال تعالى:{عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ * كَلَّا سَيَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ * أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا * وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا * وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا * وَجَعَلْنَا الليْلَ لِبَاسًا * وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا * وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا * وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا * وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا * وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا}.{عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ} استفهام إنكاري، عن أي شيء يتساءل كفار قريش من أمر القيامة أو البعث، فإنه لما بعث رسول الله صلى الله عليه وسلم، وأخبر بتوحيد الله والبعث بعد الموت وتلا عليهم القرآن، تساءل المشركون فأنزل الله، يعني عم يتساءل هؤلاء المكذبون بالقرآن، وغيره، ثم أجاب الله عز وجل عن هذا السؤال فقال: {عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ}.{عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ} هذا النبأ هو ما جاء به النبي صلى الله عليه وسلم من البينات والهدى، ولا سيما ما جاء به من الأخبار عن اليوم الآخر والبعث والجزاء.{الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ} يعني الناس فيه على قولين: فمنهم مصدق، ومنهم مكذب، وطال نزاعهم فيه.{كَلَّا سَيَعْلَمُونَ}.{كَلَّا} كلمة ردع وزجر، بمعنى ليس الأمر كما قالوا.{سَيَعْلَمُونَ} بيَّن الله أن هؤلاء الذين كذبوا سيعلمون ما كذبوا به علم اليقين، وذلك إذا رأوا يوم القيامة ونزل بهم العذاب.
Ardından, {ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ} [Hayır, yakında bilecekler!] ifadesi, mübalağa ve tekit amacıyla gelmiştir. Nitekim Hz. Muhammed’in (s.a.v.) getirdiği Kur’an ve ba‘s [yeniden diriliş] haberinin doğruluğu onlar için muhakkak ortaya çıkacaktır. Bu ise onlara yönelik bir tehdit ve vaîddir. Ardından yüce Allah, mahlûkatı üzerindeki büyük kudretini beyan buyurmuş ve kullarına olan nimetlerinden bazılarını zikretmiştir. Bunu, söz konusu nimetleri kesinleştirip onları şükretmeye mecbur kılmak için yapmıştır. Bunlar, hissedilir ve elle tutulur hususlardır ki, bunlarda Allah azze ve cellenin kudreti ile yüce sanatı tezahür eder. Eğer kâfirler bunlar üzerinde düşünselerdi, Allah katından kendilerine gelen o büyük haberde [nebede] ihtilafa düşmezlerdi. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا} [Yeryüzünü bir döşek kılmadık mı?] Yani Allah, yeryüzünü yaratıklar için hazırlanmış, hayata elverişli bir hale getirmiştir. Öyle ki ne üzerinde ziraat yapmayı ve yürümeyi güçleştiren katı bir yapıdadır; ne de kendisinden faydalanılamayacak ve üzerinde karar kılınamayacak kadar yumuşak ve gevşektir. Aksine o, maslahatlarına ve istifade edecekleri şekle uygun olarak onlar için döşenmiştir. {وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا} [Dağları da birer kazık kılmadık mı?] Yani Allah teâlâ, dağları, çadırın kazığı gibi, yeryüzüne sabitleyen birer kazık kılmıştır; dağlar yeryüzünü sağlamlaştırır, böylece yeryüzü onlarla sarsılmaz. {وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا} [Sizi çiftler halinde yaratmadık mı?] Yani erkek-dişi, küçük-büyük, siyah-kırmızı, bedbaht-said gibi farklı sınıflar halinde… İnsanların ihtilaf ettiği daha nice haller de buna dahildir. İşte onlar, Allah azze ve cellenin dilediği ve hikmetinin gerektirdiği şekilde farklılaşan çiftlerdir. Bu, insanların Allah teâlânın kudretini ibretle görmeleri, aynı maddeden ve tek bir babadan yaratılan şu beşerin, bu kadar çeşitli ve birbirinden farklı sınıflara ayrılmaya nasıl güç yetirebildiğini düşünmeleri içindir. {وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا} [Uykunuzu bir kesinti (dinlenme) kılmadık mı?] Yani Allah azze ve celle, uykuyu bedenleriniz için bir rahat, öncesindeki yorgunluğu ve meşgaleleri kesen bir hal kılmıştır. S-b-t kökü kesmek demektir; uyku kendisinden önceki yorgunluğu keser. Bu, bir nimet olduğu gibi aynı zamanda Allah’ın ayetlerindendir. Nitekim yüce Allah buyurmuştur ki:
{ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ} للمبالغة في التأكيد والتشديد، وسوف يتأكد لهم صدق ما جاء به محمد صلى الله عليه وسلم من القرآن والبعث، وهذا تهديد ووعيد لهم.ثم بين - تعالى- قدرته العظيمة على خلقه، وذكر بعض نعمه على عباده ليقرر هذه النعم فيلزمهم شكرها، وهي أمور محسوسة ملموسة يتبين فيها قدرة الله عز وجل وعظيم صنعه التي لو فكر فيها الكفار، لما وقع منهم اختلاف في النبأ العظيم الذي جاءهم من عند الله فقال سبحانه:{أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا} أي: جعل الله الأرض ممهدة للخلق معدة للحياة، ليست بالصلبة التي لا يستطيعون حرثها ولا المشي عليها إلا بصعوبة، وليست باللينة الرخوة التي لا ينتفعون بها، ولا يستقرون عليها ولكنها ممهدة لهم على حسب مصالحهم وعلى حسب ما ينتفعون به.{وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا} أي: جعلها الله تعالى أوتادًا للأرض بمنزلة الوتد للخيمة حيث يثبتها فتثبت به ولا تضطرب.{وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا} أي: أصنافًا ما بين ذكر وأنثى، وصغير وكبير، وأسود وأحمر، وشقي وسعيد إلى غير ذلك مما يختلف الناس فيه، فهم أزواج مختلفون على حسب ما أراد الله عز وجل، واقتضته حكمته ليعتبر الناس بقدرة الله تعالى، وأنه قادر على أن يجعل هذا البشر الذين خلقوا من مادة واحدة ومن أب واحد على هذه الأصناف المتنوعة المتباينة.{وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا} أي: جعل الله عز وجل، النوم راحة لأبدانكم قاطعًا للتعب والأشغال.والسبت القطع، فالنوم يقطع ما سبقه من التعب، وهذا من النعمة وهو أيضًا من آيات الله، كما قال تعالى.
{Geceyi bir örtü kıldık} Yani Allah, karanlığı ve siyahlığı yeryüzünü kaplayan bu geceyi, bir giysi mesabesinde kılmıştır. Sanki yeryüzü onu giyer ve o, yeryüzü için bir cübbe olur. {Gündüzü de geçim (maişet) vakti kıldık} Yani onu aydınlık, parlak ve ışıklı kıldık ki insanlar onda rızık talep edip geçimliklerini elde edebilsinler. {Üstünüzde yedi sağlam (gök) bina ettik} Bunlar yedi kat göktür. Allah teâlâ onları 'şidâd' (sağlam) olarak nitelendirmiştir; çünkü onlar sapasağlam bir yapıyla, en ileri derecede kuvvet ve metanet üzere inşa edilmiş; sağlamlık ve mükemmellikleriyle pek sağlamdırlar, asırların ve zamanların geçişinden etkilenmezler. {Çok parlak bir kandil kıldık} Bununla güneşi kastetmektedir; o aydınlık bir kandildir ve aynı zamanda büyük bir sıcaklığa sahiptir. {Vehhâc} yani: çok alevli (yakıcı) bir ışık. Ve Vehc (alev), nuru ve harareti bir araya getirir. Âyetler, Allah azze ve cellenin nimetlerini ve halk üzerindeki kudretini, insanların gözlemlediği ve müşahede ettiği şekilde zikretmeye devam eder. Nitekim Allah Teâlâ buyurur: {Sıkıp çıkaran bulutlardan su indirdik} Yani bulutlardan. Allah bulutları 'mu'sirât' (sıktırıcılar) olarak nitelendirmiştir; sanki onlar yağmuru inişi sırasında bez sıkılır gibi sıkarlar. Zira bu su, bulutun içinden geçer ve tıpkı sıkılmış bezden su çıktığı gibi ondan çıkar. O (Sübhânehu) ise kendi kudretiyle bulutlardan ardı ardına gelen çokça su indirir; yeryüzü onunla yeşerir ve onunla canlanır. Gökten gelen su, güneşin sıcaklığına eklendiğinde işte bu, meyvelerin olgunlaşmasına ve en mükemmel şekilde büyümesine vesile olur. {Bol bol dökülen su} Yani çokça akıp giden bir yağmur; 'secc' (çokça akma) ise bu suyun gökten yeryüzüne şiddetle akması ve dökülmesi demektir.
{وَجَعَلْنَا الليْلَ لِبَاسًا} أي: جعل الله هذا الليل الذي يغشى ظلامه وسواده على الأرض، بمنزلة اللباس، كأن الأرض تلبسه ويكون جلبابًا لها.{وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا} أي: جعلناه مشرقًا نيرًا مضيئًا ليتمكن الناس فيه من طلب الرزق وتحصيل الأقوات.{وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا} وهي السماوات السبع، وصفها الله تعالى بالشداد لأنها محكمة البناء في غاية القوة والصلابة، متينة في إحكامها وإتقانها، لا تتأثر بمرور العصور والأزمان.{وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا} يعني بذلك الشمس فهي سراج مضيء، وهي أيضًا ذات حرارة عظيمة.{وَهَّاجًا} أي: وقادة، والوهج يجمع النور والحرارة.وتستمر الآيات في ذكر نعم الله عز وجل، وقدرته على الخلق يشاهدها الناس ويرونها؛ فقال تعالى:{وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ} يعني: من السحاب، ووصف الله السحاب بأنه معصرات كأنما تعصر هذا المطر عند نزوله عصرًا كما يعصر الثوب، فإن هذا الماء يتخلل هذا السحاب ويخرج منه كما يخرج الماء من الثوب المعصور.وهو سبحانه الذي أنزل بقدرته من السحاب ماءً كثيرًا متتابعًا تنبت به الأرض وتحيا به، فإذا انضاف ماء السماء إلى حرارة الشمس حصل في هذا إنضاج للثمار ونمو لها على أكمل ما يكون.{مَاءً ثَجَّاجًا} أي: مطرًا منصبًا بكثرة؛ كثير الثجَّ: يعني الانهمار والتدفق بهذا الماء الذي أنزل من السماء إلى الأرض.
{لِنُخْرِجَ بِهِ} yani 'onunla çıkarmamız için' – bu çok, temiz, faydalı ve mübarek olup gökten yere indirilen su ile bitkileri çıkarıp yetiştirmemiz kastolunur. {حَبًّا وَنَبَاتًا} Yani yer (onunla) yeşerir, Allah o su ile her çeşit ve türden hububatı ve benzerlerini çıkarır. Hububat, insanlar ve hayvanlar için depolanan buğday, arpa, mısır, pirinç gibi şeylerdir. Nebatât (bitkiler) ise hayvanların yediği şeylerdir, yani yaş olarak yenen yeşillikler; ot ve benzeri gibi. {وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} yani birbirine sarmaş dolaş olmuş bağlar ve bahçeler; çoklukları, güzellikleri ve parlaklıkları sebebiyle bir kısmı diğerine dolanmış, hatta çokluklarından ötürü içindekileri gizleyecek hale gelmiştir.
Allah Sübhânehû, önceki âyetlerde, kullarına lütufta bulunduğu, müşahede edilen ve hissedilen büyük nimetlerden bir kısmını zikretmiştir. Ta ki O'na şükretsinler, yalnızca O'na ibadet etsinler, nimetleriyle O'na itaat ve rızasına ulaşmak için yardım dilesinler ve bu nimetleri veren, sebepleri kendi kuvveti, kudreti ve lütfuyla hazırlayan Zât'ın, insanları kabirlerinden diriltip amellerinin karşılığını vermek üzere hesaba çekmeye kâdir olduğuna yakînen inansınlar. Zira O azze ve celle, hikmet ve adaletiyle onları boş yere yaratmamış, başıboş da bırakmamış, onlar için bir ecel ve dönüş yeri belirlemiştir.
Ardından Sübhânehû, kıyamet gününde vuku bulacak dehşetleri, büyük hadiseleri, ceza ve hesabı zikretmiştir ki insan durumunun şuurunda olsun, hâlini ve âkıbetini bilsin. İşte bu, büyük haberi (en-Nebe' el-Azîm) soran kimse için bir beyan ve açıklamadır. Allah Teâlâ buyurdu ki: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا * يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَاتُونَ أَفْوَاجًا * وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا * وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا * إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا * لِلطَّاغِينَ مَآبًا * لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا * لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا * إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا * جَزَاءً وِفَاقًا * إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا} [Muhakkak ki hüküm (fasıl) günü belirlenmiş bir vakit olmuştur. Sûra üfürüleceği gün bölük bölük gelirsiniz. Gök yarılmış, kapı kapı olmuştur. Dağlar yürütülmüş, serap haline gelmiştir. Şüphesiz cehennem bir pusu olmuştur. Azgınlar için bir dönüş yeri olmuştur. Orada devirler boyu kalıcıdırlar. Orada ne bir serinlik ne de bir içecek tadarlar. Ancak kaynar su ve irin tadarlar. (Bu,) uygun bir ceza olarak (verilir). Çünkü onlar hesaba çekilmeyi ummuyorlardı.]
{لِنُخْرِجَ بِهِ} أي لنخرج، وننبت بهذا الماء الكثير الطيب النافع المبارك الذي أنزل من السماء إلى الأرض.{حَبًّا وَنَبَاتًا} فتنبت الأرض، ويخرج الله به من الحب بجميع أصنافه وأنواعه وما أشبه ذلك.والحب ما يدخر للناس والأنعام كالحنطة والشعير والذرة والأرز.والنباتات ما تأكله الدواب، أي خضرًا يؤكل رطبًا كالحشيش وغيره.{وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا} أي: حدائق وبساتين ملتفًا بعضها إلى بعض، من كثرتها وحسنها وبهائها حتى إنها لتستر من فيها لكثرتها.وقد ذكر سبحانه في الآيات السابقة جملة من النعم العظيمة المشاهدة المحسوسة التي امتن بها على عباده ليشكروه ويعبدوه وحده، ويستعينوا بنعمه على طاعته ومرضاته، وليوقنوا أن من أنعم بهذه النعم وهيأ الأسباب بقوته وحوله وطوله، قادر على بعث الناس من قبورهم للحساب والجزاء على أعمالهم، فإنه عز وجل بحكمته وعدله لم يخلقهم عبثًا، ولا تركهم هملاً وجعل لهم أجلاً ومرجعًا.ثم ذكر سبحانه ما يجري في يوم القيامة من الأهوال والأمور العظام، والجزاء والحساب، ليكون الإنسان على بينة من أمره، وليعرف حاله ومصيره، وفي ذلك بيان وتوضيح لمن سأل عن النبأ العظيم، قال تعالى:{إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا * يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَاتُونَ أَفْوَاجًا * وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا * وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا * إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا * لِلطَّاغِينَ مَآبًا * لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا * لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا * إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا * جَزَاءً وِفَاقًا * إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا *
وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا * وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا * فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا} {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ} -ki o kıyâmet günüdür ve "Fasl Günü" denmesinin sebebi Allah'ın o günde kullar arasında, aralarında çekiştikleri ve ihtilâf ettikleri hususlarda hüküm vermesidir- {كَانَ مِيقَاتًا} yani mahlûkāt için bir mîkat ve cezâ için bir vâde olup belirli bir vakte bağlanmıştır. {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَاتُونَ أَفْوَاجًا} {يَوْمَ يُنْفَخُ} yani kıyâmet günü. {فِي الصُّورِ} Sûr, İsrâfil'in içine üflediği boynuzdur; iki defa üflenir: Birincisinde insanlar korkar, ardından bayılıp ölürler; ikincisinde kabirlerinden diriltilir ve ruhları kendilerine döner. {فَتَاتُونَ} yani diriltilirsiniz, arz, hesap ve cezâ yerine gelirsiniz. {أَفْوَاجًا} yani bölük bölük, ayrı cemaatler halinde. {وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا} "فتحت" yani yarıldı ve insanların müşâhede edeceği kapılar haline geldi; önceden korunmuş bir tavan idi. {فَكَانَتْ أَبْوَابًا} Yani o gün semâ, açılmış kapılar, meleklerin inişi için yollar ve geçitler olur. Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın kudretinin kemâline delildir ki bu yedi kat sağlam göğü kıyâmet gününde sanki yokmuş gibi kılıp kapılar haline getirir. {وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا} yani büyük katı dağlar dövülüp kum gibi olur, sonra serap olup gider.
وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا * وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا * فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا}.{إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ} وهو يوم القيامة، وسمي يوم فصل لأن الله يفصل فيه بين العباد فيما شجر بينهم، وفيما كانوا يختلفون فيه.{كَانَ مِيقَاتًا} أي: ميقاتًا للخلق وموعدًا للجزاء، وموقوتًا لأجل معدود.{يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَاتُونَ أَفْوَاجًا}.{يَوْمَ يُنْفَخُ} أي: يوم القيامة.{فِي الصُّورِ} وهو البوق الذي ينفخ فيه إسرافيل، ينفخ فيها نفختين: الأولى: يفزع الناس ثم يصعقون فيموتون، والثانية: يبعثون من قبورهم، وتعود إليهم أرواحهم.{فَتَاتُونَ} أي فتحيون، فتأتون إلى موضع العرض والحساب والجزاء.{أَفْوَاجًا} أي: أمما وجماعات متفرقة.{وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا} فتحت: انفرجت، فتكون أبوابًا يشاهدها الناس بعد أن كانت سقفًا محفوظًا.{فَكَانَتْ أَبْوَابًا} تكون السماء في ذلك اليوم أبوابًا مفتوحة، وطرقًا ومسالك لنزول الملائكة، وفي هذا دليل على كمال قدرة الله عز وجل أن هذا السبع الشداد يجعلها الله تعالى يوم القيامة كأن لم تكن، تكون أبوابًا.{وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا} أي: أن الجبال العظيمة الصماء تدك فتكون كالرمل ثم تكون كالسراب تسير.