el-Ahkâm es-Sultâniyye, Ebû Ya'lâ el-Ferrâ' — [el-Ahkâm es-Sultâniyye li'l-Ferrâ'] — Müellif: Kādî Ebû Ya'lâ, Muhammed b. Huseyn b. Muhammed b. Halef İbnu'l-Ferrâ' (ö. 458/1066). Tashih ve talik eden: Muhammed Hâmid el-Fıkī. Neşreden: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye — Beyrut, Lübnan. Tab‘ı: İkinci, 1421 h. — 2000 m. Cild adedi: 1. [Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur.] Uyarı: Kitabın ilk tab‘ı, Mustafa el-Bâbî el-Halebî Matbaası'nda — Mısır (1357 h. — 1938 m.) Muhammed Hâmid el-Fıkī'nin tahkikiyle basılmıştır.
الأحكام السلطانية لأبي يعلى الفراءـ[الأحكام السلطانية للفراء]ـ المؤلف: القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء (المتوفى: ٤٥٨هـ)صححه وعلق عليه: محمد حامد الفقي الناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، لبنان الطبعة: الثانية، ١٤٢١ هـ - ٢٠٠٠ معدد الأجزاء: ١[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع](تنبيه) : طُبع الكتاب طبعته الأولى في مطبعة مصطفى البابي الحلبي - مصر (١٣٥٧هـ ١٩٣٨م) بتحقيق محمد حامد الفقي
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur. Peygamberlerin hâtemi olan efendimize, âline ve ashâbının tamamına salât ve çokça selâm olsun. Kādî İmam Ebû Ya‘lâ Muhammed b. Hüseyin b. Muhammed b. Halef el-Ferrâ (r.a.) şöyle dedi: Hamd, O'na yaraşır şekilde Allah'a mahsustur; Peygamberine, âline ve ashâbına salât ve selâm olsun. Amma ba‘d: Şüphesiz ben İmamet kitabını telif edip onu el-Mu‘temed kitapları arasında zikretmiş, içinde mütekellimlerin mezheplerini, delillerini, bizim delillerimizi ve onların zikrettiklerine verilen cevapları şerh etmiştim. Ve imamete dair müstakil bir kitap yazmayı uygun gördüm; orada zikrettiğim ihtilâf ve delilleri kaldırıp, imamın yapabileceği velâyetler ve diğer hususlarla ilgili başka fasıllar ekleyerek. Kerim olan Allah'tan bu hususta yardım ve (kitaptan) faydalanmayı dilerim, inşallah. İmamet Hakkında Fasıllar: İmamın tayini (nasbı) vaciptir. Nitekim Ahmed (r.a.) –Muhammed b. Avf b. Süfyân el-Hımsî rivayetinde– şöyle demiştir: Fitne, insanların işlerini üstlenecek bir kimse bulunmadığında ortaya çıkar. Bunun delili şudur: Sahâbe, Sakīfe'de ihtilaf ettiklerinde Ensar: "Bizden bir emir, sizden bir emir" dediler. Ebû Bekir ve Ömer (r.a.) onları reddetti ve: "Araplar, ancak Kureyş'in şu kabilesine boyun eğerler" dedi ve bu konuda rivayetler naklettiler. Eğer imamet vacip olmasaydı, o konuşma ve münazara caiz olmazdı ve birisi: "Ne Kureyş'te ne de başkalarında vacip değildir" derdi. Vacip oluşunun yolu sem‘dir (nakil), akıl değildir; zira başka bir yerde zikrettiğimiz gibi akıl hiçbir şeyin farzını, mubahını, helâlini veya haramını bilemez. İmamet, farz-ı kifâyedir; iki grup insan muhatap olur: Biri, seçimi yapacak olan ehl-i içtihaddır. İkincisi, içinde imamet şartları bulunanlardır ki birisi imamete geçsin. Seçici olan ehl-i ihtiyâr için üç şart aranır: Birincisi adâlet. İkincisi, imamete kimin layık olduğunu bilmeye vesile olacak ilim. Üçüncüsü, imamet için daha uygun olanı seçmeye yöneltecek rey ve tedbir ehlinden olmasıdır. Bir beldede bulunanın diğer belde halkına karşı bu konuda bir üstünlüğü yoktur. Esasen imamın bulunduğu beldeye ait olan kimselerin imamet akdini üstlenmesi, onun ölümünü önceden bilmeleri ve halifeye uygun kişilerin genellikle onun beldesinde bulunması sebebiyledir.
[خطبة المؤلف]بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين، وصلى الله على سيدنا خاتم النبيين؛ وعلى آله وصحبه أجمعين، وسلم تسليماً كثيراً.قال القاضي الإمام أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف الفراء رضى الله عنه: الحمد لله حق حمده، والصلاة عل نبيه وآله وصحبه وسلم. أما بعد:فإني كنت صنفت كتاب الإمامة، وذكرته في أثناء كتب المعتمد، وشرحت فيه مذاهب المتكلمين وحجاجهم، وأدلتنا، والأجوبة عما ذكروه. وقد رأيت أن أفرد كتاباً في الإمامة، أحذف فيه ما ذكرته هناك مع الخلاف والدلائل، وأزيد فيه فصولا أخر، تتعلق بما يجوز للإمام فعله من الولايات وغيرها، أسأل الله الكريم العون على ذلك، والنفع به إن شاء. فصول في الإمامةنصبة الإمام واجبة وقد قال أحمد رضي الله عنه _ في رواية محمد بن عوف بن سفيان الحمصي -: الفتنة إذا لم تكن يقوم بأمر الناس. والوجه فيه: أن الصحابة لما اختلفوا في السقيفة، فقالت الأنصار: منا أمير ومنكم أمير، ودفعهم أبو بكر وعمر رضي الله عنهما، وقالوا: " إن العرب لا تدين إلا لهذا الحي من قريش " ورووا في ذلك أخباراً، فلولا أن الإمامة واجبة لما ساغت تلك المحاورة والمناظرة عليها، ولقال قائل: ليست بواجبة لا في قريش ولا في غيرهم. وطريق وجوبها السمع لا العقل، لما ذكرناه في غير هذا الموضع، وأن العقل لا يعلم به فرض شيء ولا إباحته، ولا تحليل شيء ولا تحريمه. وهي فرض على الكفاية، مخاطب بها طائفتان من الناس. إحداهما: أهل الاجتهاد حتى يختاروا. والثانية: من يوجد فيه شرائط الإمامة حتى ينتصب أحدهم للإمامة. أما أهل الاختيار فيعتبر فيهم ثلاث شروط. أحدها: العدالة. وَالثَّانِي: الْعِلْمُ الَّذِي يُتَوَصَّلُ بِهِ إلَى مَعْرِفَةِ من يستحق الإمامة.والثالث: أن يكون من أهل الرأي والتدبير المؤديين إلى اختيار من هو للإمامة أصلح، وليس لمن كان في بلد مزية على غيره من أهل البلاد يتقدم بها، وإنما صار من يختص ببلد الإمام متولياً لعقد الإمامة لسبق علمه بموته، ولأن من يصلح للخلافة في الغالب موجودون في بلده.
İmâmet ehlinde ise dört şart göz önünde bulundurulur. Birincisi: Halîfenin özbeöz Kureyş'ten olmasıdır. Yani Kureyş b. Bedr b. en-Nadr b. Kinâne soyundan gelen biri olmasıdır. Nitekim Ahmed (r.a.), Mühennâ rivâyetinde şöyle demiştir: "Kureyş'ten başkasından halîfe olmaz." İkincisi: Kâdî olmaya elverişli vasıflara sahip olmasıdır: hürriyet, büluğ, akıl, ilim ve adalet. Üçüncüsü: Savaş ve siyaset işlerini yürütmeye, hadleri ikāme etmeye ehil olması, bu konuda merhametinin kendisini engellememesi ve ümmeti korumasıdır. Dördüncüsü: İlim ve dinde onların en faziletlisi olmasıdır. İmam Ahmed (r.a.)'den, adalet, ilim ve fazilet şartını düşüren lafızlar rivayet edilmiştir. Nitekim Abdûs b. Mâlik el-Kattân rivâyetinde şöyle demiştir: "Kim onları kılıçla bastırıp halîfe olur ve Emîru'l-Mü'minîn diye anılırsa, Allah'a ve âhiret gününe iman eden hiç kimse için geceyi geçirip de onu kendisine imam olarak görmemesi helâl olmaz; iyi olsun fâcir olsun, o Emîru'l-Mü'minîn'dir." Yine el-Mervezî rivâyetinde şöyle demiştir: "Eğer bir emîr, içki içmek ve ganimetten aşırma (ğulûl) yapmakla tanınıyorsa, onunla birlikte savaşa çıkılır; bu ancak kendisi için bir (günah)tır." el-Mihne (İmam Ahmed'in İmtihanı) kitabında ondan nakledildiğine göre, el-Mu'tasım'ı birçok yerde Emîru'l-Mü'minîn diye çağırırdı. Hâlbuki el-Mu'tasım onu Kur'an'ın yaratılmış olduğu sözünü söylemeye çağırmış ve bu sebeple ona işkence etmişti. Yine el-Mütevekkil'i de Emîru'l-Mü'minîn diye çağırırdı; oysa o ilim ehlinden değildi, ne kendi vaktinin ne de zamanının en faziletlisiydi. Bundan zıt anlam taşıyan rivayetler de nakledilmiştir. Hanbel rivâyetinde şöyle demiştir: "Allah düşmanı ve İslâm düşmanının sünneti öldürmekten daha büyük hangi belâ olabilir?" Yani el-Mütevekkil'den önce birinin çıkardığı, el-Mütevekkil'in ise sünneti ihya ettiği şeyi kastediyor. Kardeşimin (Allah ona rahmet etsin) kitaplarından bir cüzün arka kapağında gördüğüme göre şöyle demiştir: "Bize Ebü'l-Feth b. Menî' anlattı, dedesinin şöyle dediğini işittim: Ahmed, el-Me'mûn anıldığında 'O güvenilir (me'mûn) değildi' derdi." el-Esrem rivâyetinde velîsi olmayan bir kadın hakkında "Sultân (velî olur)" dedi. Kendisine "Sultân mı diyorsun? Hâlbuki biz bugün gördüğün hal üzereyiz?" denildi. (Bu, kādıların imtihan edildiği bir zamandı.) Bunun üzerine şöyle dedi: "Ben, bugün gördüğümüz üzere demedim; sadece 'Sultân' dedim." Bu söz, onları zemmetmeyi ve ta'n etmeyi gerektirir. Bu da ancak onların velâyetlerinde bir kusur (cerh) bulunduğu takdirde olur. Abdûs ve diğerlerinin rivâyetinde söyledikleri ise, adil, âlim ve fazîletli birini tayin etmeye mâni bir engelin bulunması hâline hamledilebilir: nefislerin onlara (mevcut yöneticilere) alışmış olması ve bütün kelimenin (toplumun) onlar üzerinde birleşmesi, onlardan vazgeçmenin ise herci (karışıklığı) artırması gibi. Bu vasıflar akid anında bulunup akidden sonra kaybolursa, duruma bakılır. Eğer adaletinde bir cerh (yara) varsa, ki bu fısktır; bu, imâmetin devamına mâni olmaz; ister câriha fiillerle ilgili olsun (şehvetine uyarak yasakları işlemesi, münkerata girişmesi gibi) ister itikadla ilgili olsun (ortaya çıkan bir şüpheyi te'vil ederek hakka aykırı görüşe gitmesi gibi). Bu, onun sözlerinin -el-Mervezî rivâyetinde- içki içen ve ğulûl yapan emîr hakkındaki açık (zâhir) ifadesidir; onunla birlikte savaşa çıkılır. Ayrıca el-Mu'tasım'ı Emîru'l-Mü'minîn diye çağırmış, o ise onu Kur'an'ın yaratılmışlığı sözünü söylemeye çağırmıştı.
وأما أهل الإمامة فيعتبر فيهم أربع شروط. أحدها: أن يكون قرشياً من الصميم. وهو من يكون من ولد قريش بن بدر بن النضر دليل بني كنانة، وقد قال أحمد في رواية مهنا: " لا يكون من غير قريش خليفة". والثاني: أن يكون عل صفة من يصلح أن يكون قاضياً: من الحرية والبلوغ والعقل، والعلم، والعدالة. والثالث: أن يكون قيماً بأمر الحرب والسياسة وإقامة الحدود، لا تلحقه رأفة في ذلك، والذب عن الأمة. الرابع: أن يكون من أفضلهم في العلم والدين، وقد روي عن الإمام أحمد رحمه الله ألفاظ تقتضي إسقاط اعتبار العدالة والعلم والفضل، فقال - في رواية عبدوس بن مالك القطان - " ومن غلبهم بالسيف حتى صار خليفة وسمي أمير المؤمنين لا يحل لأحد يؤمن بالله واليوم الآخر أن يبيت ولا يراه إماماً عليه، براً كان أو فاجراً، فهو أمير المؤمنين ". وقال أيضاً في رواية المروزي " فإن كان أميراً يعرف بشرب المسكر والغلول يغزو معه، إنما ذاك له في نفسه، وقد روى عنه في كتاب المحسنة: أنه كان يدعو المعتصم بأمير المؤمنين في غير موضع. وقد دعاه إلى القول بخلق القرآن، وضربه عليه، وكذلك قد كان يدعو المتوكل بأمير المؤمنين، ولم يكن من أهل العلم، ولا كان أفضل وقته وزمانه. وقد روى عنه ما يعارض هذا؛ فقال في رواية حنبل " وأي بلاء كان أكبر من الذي كان أحدث عدو الله وعدو الإسلام: من إماتة السنة؟ " يعني الذي كان أحدث قبل المتوكل فأحيا المتوكل السنة. وقال فيما رأيته على ظهر جزء من كتب أخي رحمه الله " حدثنا أبو الفتح بن منيع قال " سمعت جدي يقول: كان أحمد إذا ذكر المأمون قال: كان لا مأمون".وقال في رواية الأثرم في امرأة لا ولي لها " السلطان" فقيل له: تقول السلطان، ونحن على ما ترى اليوم؟ وذلك في وقت يمتحن فيه القضاة. فقال " أنا لم أقل على ما نرى اليوم، إنما قلت السلطان". وهذا الكلام يقتضي الذم لهم والطعن عليهم، ولا يكون هذا إلا وقد قدح ذلك في ولايتهم، ويمكن أن يحمل ما قاله في رواية عبدوس وغيره، على أنه إذا كان هناك عارض يمنع من نصبة العدل العالم الفاضل وهو أن تكون النفوس قد سكنت إليهم وكلمتهم عليه أجمع، وفي العدول عنهم يكثر الهرج. وإذا وجدت هذه الصفات حالة العقد ثم عدمت بعد العقد نظرت، فإن كان جرحاً في عدالته وهو الفسق؛ فإنه لا يمنع من استدامة الإمامة، سواء كان متعلقاً بأفعال الجوارح، وهو ارتكاب المحظورات، وإقدامه على المنكرات اتباعاً لشهوته، أو كان متعلقاً بالاعتقاد، وهو المتأول لشبهة تعرض يذهب فيها إلى خلاف الحق. وهذا ظاهر كلامه في رواية المروزي في الأمير يشرب المسكر ويغل، يغزي معه، وقد كان يدعو المعتصم بأمير المؤمنين، وقد دعاه إلى القول بخلق القرآن.
Hanbel, Vâsık'ın rivayetinde şöyle nakletmektedir: Bağdat fukahâsı Ebû Abdullah'a (Ahmed b. Hanbel) toplandılar ve dediler ki: 'Bu iş büyüdü ve yayıldı —Kur'an'ın yaratılmışlığının açığa vurulmasını kastediyorlar— biz, onun emîrliğine ve saltanatına razı olmadığımızda sizinle birlikteyiz.' Bunun üzerine (Ahmed b. Hanbel) şöyle buyurdu: 'Size düşen, kalplerinizle inkâr etmenizdir; itaat elini çekmeyin ve Müslümanların birliğini (asâsını) bozmayın.' Mervezî rivayetinde ise şöyle dedi: Hasen b. Sâlih'i zikrederek şöyle buyurdu: 'O, kılıca başvurmayı uygun görüyordu, biz onun mezhebini tasvip etmiyoruz.' Bedende meydana gelen bir ârıza söz konusu olduğunda şöyle değerlendirilir: Akıl kaybı halinde bakılır; eğer geçici olup zail olması umulan bir durumsa —baygınlık gibi— bu, imamet akdinin başlatılmasına da devamına da engel teşkil etmez. Çünkü bu kısa süreli bir hastalıktır ve Resûlullah (s.a.v.) hastalığında bayılmıştır. Şâyet sürekli olup zail olması umulmayan bir durumsa —cinnet ve bunama gibi— o zaman bakılır: Eğer devamlı olup arasına ayılma girmezse bu, imametin başlatılmasına da devamına da engeldir. Sonradan ârız olursa imameti geçersiz kılar. Çünkü bu durum, maksadı —ki o da hadlerin uygulanması, hakların yerine getirilmesi ve Müslümanların korunmasıdır— engeller. Eğer arasında sağlık haline döndüğü ayılma anları bulunuyorsa bakılır: Zamanının çoğu bunama halinde ise sürekli gibi kabul edilir. Zamanının çoğu ayık halde ise şöyle denilmiştir: İmamet akdinin başlatılmasına engeldir; peki devamına engel midir? Kimi âlimler şöyle demiştir: Başlatılmasına engel olduğu gibi devamına da engeldir. Çünkü bunda, imamette gereken tedbirin (nazar) uygulanmasında aksama vardır. Kimi âlimler ise şöyle demiştir: Akdin başlatılmasına engel olsa da devamına engel değildir. Zira akdin başlatılmasında tam bir sağlamlık (selamet) gözetilir, sona ermesinde ise tam bir noksanlık söz konusudur. Görme duyusunun kaybına gelince, bu imametin akdine de devamına da engeldir. Çünkü kaza (hüküm verme) işini geçersiz kılar ve şehadetin caiz olmasına engel teşkil eder. Öyleyse imametin sıhhatine engel olması evleviyetle daha önceliklidir. Gece körlüğüne gelince —ki gece girdiğinde görmemektir— imametin akdine de devamına da engel değildir. Çünkü bu, dinlenme vaktinde ortaya çıkan ve zail olması umulan bir hastalıktır. Görme zayıflığına gelince, eğer gördüğünde kişileri tanıyabiliyorsa imamete engel değildir. Şâyet kişileri algılıyor ama tanıyamıyorsa, akde de devama da engeldir. Eğer burun tıkanıklığı sebebiyle kokuları alamıyorsa veya tat alma duyusunu kaybetmiş olup tatları ayırt edemiyorsa bu, imamet akdine tesir etmez. Çünkü bunlar rey ve amelden ziyade lezzet üzerinde etkilidir. Sağırlık ve dilsizliğe gelince, bunlar imamet akdinin başlatılmasına engeldir. Çünkü körlüğün tesir ettiği gibi tedbir ve amele tesir ederler. Devamına gelince, şöyle denilmiştir: Bu ikisi sebebiyle imametten çıkılmaz. Zira işaret, onların yerini tutar. Bu itibarla başlangıçta tam bir sağlamlık, sona ermede ise tam bir noksanlık gözetilmiştir. Dilin peltekliği ve ses yükseldiğinde duyma ancak ağır işitmeye gelince, bunlar başlatmaya da devama da engel değildir. Çünkü Mûsâ Nebiyyullah (a.s.)'ın dilindeki tutukluk, nübüvvetine engel olmamıştır. Buna göre imamete engel olmaması evleviyetle daha önceliklidir. Tenâsül uzvunun ve husyelerin kesik olması durumuna gelince, bu imamete de devamına da engel değildir. Çünkü bunların kaybı, rey ve hareketten ziyade tenasüle tesir eder. Bu itibarla iktidarsızlık (unne) hükmüne tâbi olur. Nitekim Allah Teâlâ, Yahyâ b. Zekeriyyâ (a.s.)'yı bu şekilde vasıflandırmış ve onu övmüştür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: '...o, efendi, iffetli ve sâlihlerden bir peygamberdir.' İbn Abbâs (r.a.)'dan rivayet edildiğine göre, onun kadınlara yaklaşacağı bir tenâsül uzvu yoktu, çekirdek gibiydi. Madem bu durum nübüvvete engel olmamıştır, öyleyse imamete engel olmaması evleviyetle daha önceliklidir.
وقال حنبل في رواية الواثق: اجتمع فقهاء بغداد إلى أبي عبد الله وقالوا" هذا أمر قد تفاقم وفشا - يعنون إظهار الخلق للقرآن - نشارك في أنا لسنا نرضى بإمرته ولا سلطانه. فقال: وعليكم بالنكرة بقلوبكم، ولا تخلعوا يداً من طاعة، ولا تشقوا عصا المسلمين" وقال في رواية المروزي وذكر الحسن بن صالح فقال " كان يرى السيف، ولا نرضى بمذهبه". وإن كان الحادث على بدنه. فنظر، فإن كان زوال العقل، نظرت فيه، فإن كان عارضاً مرجواً زواله كالإغماء، فهذا لا يمنع عقدها ولا استدامتها، لأنه مرض قليل اللبث، ولأن النبي صلى الله عليه وسلم أغمي عليه في مرضه. وإن كَانَ لَازِمًا لَا يُرْجَى زَوَالُهُ، كَالْجُنُونِ وَالْخَبَلِ. فتنظر، فإن كان مطبقاً لا يتخلله إفاقة، فهذا يمنع الابتداء والاستدامة.وإذا طرأ عليها أبطلها، لأنه يمنع المقصود الذي هو إقامة الحدود واستيفاء الحقوق وحماية المسلمين. وإن كان يتخلله إفاقة يعود فيها إلى حال السلامة نظرت، فإن كان أكثر زمانه الخبل فهو كما لو كان مطبقاً، وإن كان أكثر زمانه الإفاقة فقد قيل: يمنع من عقدها، وهل بمنع مِنْ اسْتِدَامَتِهَا؟ فَقِيلَ: يَمْنَعُ مِنْ اسْتِدَامَتِهَا كَمَا يمنع من ابتدائها، لأن في ذلك إخلالاً بالنظر المستحق فيه: وقد قيل: لا يمنع من استدامتها، وإن منع من عقدها، لِأَنَّهُ يُرَاعِي فِي ابْتِدَاءِ عَقْدِهَا سَلَامَةً كَامِلَةً، وَفِي الْخُرُوجِ مِنْهَا نَقْصٌ كَامِلٌ. وَأَمَّا ذَهَابُ البصر فيمنع من عقدها واستدامتها، لأنه يبطل القضاء ويمنع مِنْ جَوَازِ الشَّهَادَةِ، فَأَوْلَى أَنْ يَمْنَعُ مِنْ صحة الإمامة. وأما عشي الْعَيْنِ، وَهُوَ أَنْ لَا يُبْصِرَ عِنْدَ دُخُولِ الليل، فلا يمنع من عقدها ولا استدامتها، لأنه مرض في زمانه الدعة يرجى زاله. وَأَمَّا ضَعْفُ الْبَصَرِ، فَإِنْ كَانَ يَعْرِفُ بِهِ الأشخاص إذا رآها لم يمنع الإمامة، وإن كان يدرك الأشخاص ولا يعرف منع من عقدها واستدامتها. فإن كان أخشم الأنف لا يدرك به شم الروائح، أو فقد الذوق الذي لا يفرق به بين الطعوم لم يؤثر ذلك فِي عَقْدِ الْإِمَامَةِ، لِأَنَّهُمَا يُؤَثِّرَانِ فِي اللَّذَّةِ دون الرأي والعمل. وأما الصمم والخرس فيمنعان ابتداء عقد الإمامة، لأنهما يؤثران في التدبير والعمل كما يؤثر العمى، وأما في الاستدامة فقد قيل: لَا يَخْرُجُ بِهِمَا مِنْ الْإِمَامَةِ لِقِيَامِ الْإِشَارَةِ مقامهما فراعينا في ابتدائها سلامة كاملة وفي الخروج نقصاً كاملاً. وأما تمتمة اللسان وثقل السمع مع إدراك الصوت إذا علا فلا يمنع الابتداء ولا الاستدامة، لأن موسى نبي الله عليه السلام لم يمنعه عقدة لسانه من النبوة، فأولى أن لا يمنع الإمامة.فإن كان مقطوع الذكر والأنثيين لم يمنع من الإمامة ولا من استدامتها، لأن فقد ذلك مؤثر في التناسل دون الرأي والحركة، فجرى مَجْرَى الْعُنَّةِ، وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى يَحْيَى بن زكريا عليهما السلام، بذلك وأثنى عليه فقال تعالى (وسيداً وحصوراً ونبياً من الصالحين) وقد روي عن ابن عباس رضي الله عنهما " أنه لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَكَرٌ يَغْشَى بِهِ النِّسَاءَ وكان كالنواة". فَلَمَّا لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنْ النُّبُوَّةِ فَأَوْلَى أَنْ لَا يَمْنَعَ مِنْ الْإِمَامَةِ.
Keza iki kulağın kesilmesi de [imamete mâni değildir]; zira onlar ne görmeye ne de amele tesir eder; ayrıca onların örtülebilecek gizli bir örtüsü vardır, örtülürse görünmez. İki elin gitmesi ki çalışmayı engeller; iki ayağın gitmesi ki pençe kuvvetini giderir, bu da imametin akdine başlamaktan ve onu sürdürmekten alıkoyar; çünkü ümmetin haklarından olan çalışma veya kalkınma hususunda gerekeni yapmaktan aciz kalır. Bir elin ya da bir ayağın gitmesine gelince, bu durumda imametin akdi sahih olmaz, çünkü tam tasarruftan acizdir; fakat bu durum sonradan ortaya çıkarsa onu imametten çıkarmaz. Zira akitte tam sağlık (kâmil selâmet), çıkışta ise tam noksanlık (kâmil naks) itibara alınır. Eğer burnu kesik veya bir gözü kör olursa, bu akdin başlangıcında da devamında da tesir etmez; çünkü bu haklar üzerinde etkili değildir. Denilmiştir ki: Bu, akdin başlangıcına mâni olur, devamına değil; çünkü bu küçültücü bir noksanlıktır, bu sebeple heybet azalır, heybetin azalmasıyla da itaat azalır. Bu görüşe göre kusur (kısırlık) gerekir. Eğer [imam] kısıtlanır ve yardımcılarından biri ona galip gelir de, bir isyanla ortaya çıkmaksızın ve bir muhalefeti açığa vurmaksızın işleri yürütmede müstebit olursa, bu onun imametine mâni olmaz ve velâyetine bir leke getirmez. Sonra, onun işlerine el koyan kimsenin fiillerine bakılır. Eğer bu fiiller dinin hükümlerine ve adaletin gereğine uygun ise, onun bu işler üzerinde bırakılması (ikrarı) câiz olur; bu fiilleri uygulama ve hükümlerini yürütme amacıyla, tâ ki dinî akitlerden ümmete fesat getirecek bir şey kalmasın. Eğer fiilleri dinin hükmünün ve adaletin gereğinin dışında ise, onu bu işler üzerinde bırakmak câiz olmaz; onun da elini çekecek ve galibiyetini ortadan kaldıracak birinden yardım istemesi gerekir. Eğer [imam] bir düşman elinde esir olur ve ondan kurtulmaya gücü yetmezse, bu onun için imamet akdine mâni olur; çünkü Müslümanların işlerine bakmaktan acizdir. Düşman ister Müslüman bir bâgî (asi) ister kâfir olsun (fark etmez). Ümmetin, onun dışında kudret sahibi birini seçmekte genişliği vardır. Ahmed (b. Hanbel), Ebü'l-Hâris rivayetinde imametin bu şekilde butlanına işaret etmiştir: İmamın üzerine mülk talep eden biri çıkar, insanlar fitneye düşer; bir grup bununla, bir grup ötekiyle olur. (Soruldu:) Cuma kiminle kılınır? Dedi ki: "Galip gelenle." Bunun zâhiri, ikincisi birinciyi mağlup edip galebe çalınca birincinin imametinin zâil olacağıdır; çünkü "Cuma, galip gelenledir" diyerek galebe çalmayı itibara almıştır. Ondan (Ahmed'den) imametinin bekâsına delâlet eden bir rivayet de gelmiştir: Mervezî rivayetinde kendisine "Fitnede cum'anın vâcip olduğuna dair delil nedir?" diye sorulduğunda dedi ki: "Osman (r.a.) onlara namaz kılmalarını emretti mi?" Kendisine "Osman'ın böyle emrettiğini söylüyorlar" denilince şöyle dedi: "Onlar ancak namaz kıldıktan sonra sordular." Bunun zâhiri, Osman'ın (r.a.) kahır hâlinde imametten çıkarılmadığıdır; çünkü onun iznini itibara almıştır. Eğer imamet akdedildikten sonra esir düşerse, kurtarılması (istinkâz) gerekir; çünkü imamet ona yardımı vâcip kılar. Kurtuluşu ümit edilir ve kurtulması beklenirse (ister savaşla ister fidye ile) o imameti üzere kalır. Şayet kurtuluştan ümit kesilirse, onu esir edene bakılır: Eğer müşriklerden ise imametten çıkar ve ehl-i ihtiyar başka birine biat ederler. Eğer esaret hâlinde (bir başkasına) imamet için ahit yaparsa, bakılır: Şayet kurtuluştan ümit kesildikten sonra yapılmışsa, ahdi sahih olmaz; çünkü imametinin bekâsı için [yapılmıştır], oysa kurtuluştan ümit kesilmesiyle imameti zâil olmuş, veliahtının imameti istikrar bulmuştur. Eğer esaretten sonra kurtulursa
وَكَذَلِكَ قَطْعُ الْأُذُنَيْنِ لِأَنَّهُمَا لَا يُؤَثِّرَانِ فِي رأي ولا عمل، ولهما ستر خفي يمكن أن يستر فلا يظهر. وأما ذهاب اليدين الذي يمنع العمل، وذهاب الرجلين الذي يذهي البطش فيمنع من ابتداء عقدها ومن استدامتها، لعجزه عما يلزم من حقوق الأمة في عمل أو نهضة. وأما ذهاب إحْدَى الْيَدَيْنِ أَوْ إحْدَى الرِّجْلَيْنِ فَلَا يَصِحُّ مَعَهُ عَقْدُ الْإِمَامَةِ لِعَجْزِهِ عَنْ كَمَالِ التَّصَرُّفِ ولا يخرج به من الإمامة إذا طرأ عليها، لِأَنَّ الْمُعْتَبَرَ فِي عَقْدِهَا كَمَالُ السَّلَامَةِ وَفِي الخروج كمال النقص. فإن كان أجدع الأنف، أو سمل إحدى العينين لم يؤثر في ابتداء العقد ولا في استدامته، لأنه غير مؤثر في الحقوق. وقد قيل: يمنع من عقدها دون الاستدامة، لأنه نقص يزري فتقل به الهيبة، وبقلة الهيبة تقل الطاعة، وهذا يلزم عليه القصور. فإن حجر عليه وقهره مِنْ أَعْوَانِهِ مَنْ يَسْتَبِدُّ بِتَنْفِيذِ الْأُمُورِ مِنْ غير تظاهر بمعصية ولا مجاهرة بمشاقة لم يمنع ذلك من إمامته ولا قدح في ولايته. ثم تنظر فِي أَفْعَالِ مَنْ اسْتَوْلَى عَلَى أُمُورِهِ، فَإِنْ كَانَتْ جَارِيَةً عَلَى أَحْكَامِ الدِّينِ وَمُقْتَضَى الْعَدْلِ جَازَ إقْرَارُهُ عَلَيْهَا تَنْفِيذًا لَهَا وَإِمْضَاءً لِأَحْكَامِهَا، لئلا يقف من العقود الدِّينِيَّةِ مَا يَعُودُ بِفَسَادٍ عَلَى الْأُمَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ أَفْعَالُهُ خَارِجَةً عَنْ حُكْمِ الدِّينِ وَمُقْتَضَى الْعَدْلِ لَمْ يَجُزْ إقْرَارُهُ عَلَيْهَا، وَلَزِمَهُ أَنْ يستنصر من يقبض يده ويزيل تغلبه. فإن صار مأسوراً في يد عدو ثاهر لا يقدر على الخلاص منه منع ذلك من عَقْدِ الْإِمَامَةِ لَهُ لِعَجْزِهِ عَنْ النَّظَرِ فِي أمور المسلمين، سواء كان العدو مسلماً باغياً أو كافراً.وللأمة فسحة في اختيار من عداه من ذوي القدرة. وقد أومأ أحمد إلى إبطال الإمامة بذلك في رواية أبي الحرث: في الإمام يخرج عليه من يطلب الملك فيفتتن الناس، فيكون مع هذا قوم ومع هذا قوم مع من تكون الجمعة؟ قال " مع من غلب". وظاهر هذا أن الثاني إذا قهر الأول وغلبه زالت إمامة الأول، لأنه قال " الجمعة مع من غلب" فاعتبر الغلبة. وقد وري عنه ما يدل على بقاء إمامته لأنه قال في رواية المروذي، وقد قيل سئل أي شيء الحجة في أن الجمعة تجب في الفتنة؟ فقال: "أمر عثمان لهم أن يصلوا؟ قيل له: فيقولون إن عثمان أمر بذلك. فقال: إنما سألوه بعد أن صلوا". وظاهر هذا أنه لم يخرج عثمان من الإمامة مع القهر لأنه اعتبر إذنه. فإن أسر بعد أن عقدت له الإمامة اسْتِنْقَاذُهُ، لِمَا أَوْجَبَتْهُ الْإِمَامَةُ مِنْ نُصْرَتِهِ، وَهُوَ على إمامته إذا كان يرجى خلاصة ويؤمل فكاكه إما بقتال أو فداء، وإن وقع الإياس منه نظرت فيمن أسره، فإن كان من المشركين خرج من الإمامة واستأنف أهل الاختيار بيعة غيره. فإن عهد بالإمامة في حال أسره، نظرت.فإن كان بعد الإياس من خلاصة لم يصح عهده لأنه لِبَقَاءِ إمَامَتِهِ، وَاسْتَقَرَّتْ إمَامَةُ وَلِيِّ عَهْدِهِ بِالْإِيَاسِ من خلاصة لزوال إمامته، فإن خلص من أسره بعد
Şayet esaretten kurtularak serbest kalırsa durumu detaylıca incelenir: Eğer bu kurtuluş, müslümanların kendisinden tamamen ümit kestiği ve imamet makamının boş kaldığı bir fetret/ümitsizlik döneminden sonra gerçekleşmişse; esir düştüğü ve ümidin kesildiği an itibarıyla görevi fiilen ve hukuken sona ermiş sayılır. Bu durumda tekrar imamete dönemez ve yönetim, kendisinden sonra tayin edilen veliahd veya seçilen yeni imam üzerinde karar kılar. Ancak henüz ümit kesilmeden ve yeni bir imam biat almadan kurtulmuşsa, imamet görevine bizzat devam eder; veliahd üzerindeki ahid de sabit kalır.
Müslüman bâğîlerin elinde esir ise: Kurtuluşu umuluyorsa imameti devam eder. Kurtuluşu umulmuyorsa bâğîlerin hâline bakılır: Kendilerine bir imam nasbetmemişlerse, ellerindeki esir imam onların da imamı sayılır; çünkü biatı onlar için de lâzımdır, itaati üzerlerine vâciptir — âdil ehlinin yanında hacr altına düşmüş gibidir. Ehl-i ihtiyarın, o imam istinâbeye güç yetiremiyorsa onun yerine nâzır/nâib tayin etmesi gerekir; güç yetiriyorsa nâibi seçmeye en haklı olan odur. Esir imam kendini azleder veya ölürse, nâib imam olmaz; çünkü mevcut birinin niyâbetidir, yokluğuyla düşer. Veliahd ise kayıptan sonra gelen velâyet olduğundan farklıdır. Bâğîler kendilerine imam nasbedip biatına girerlerse, ellerindeki esir imam ümidin kesilmesiyle imametten çıkar; çünkü onlar cemaatten ayrılmış bir dâra çekilmiş, itaatten çıkmışlardır. Bu durumda dârü'l-adldeki ehl-i ihtiyar, yeni bir imam akdeder.
عهده، نظرت فِي خَلَاصِهِ؛ فَإِنْ كَانَ بَعْدَ الْإِيَاسِ مِنْهُ لَمْ يَعُدْ إلَى إمَامَتِهِ لِخُرُوجِهِ مِنْهَا بِالْإِيَاسِ، وَاسْتَقَرَّتْ فِي وَلِيِّ عَهْدِهِ، وَإِنْ خَلَصَ قَبْلَ الإياس منه فَهُوَ عَلَى إمَامَتِهِ وَيَكُونُ الْعَهْدُ فِي وَلِيِّ العهد ثابتاً. وَإِنْ كَانَ مَأْسُورًا مَعَ بُغَاةِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ كان يرجى خلاصه فَهُوَ عَلَى إمَامَتِهِ، وَإِنْ لَمْ يُرْجَ خَلَاصُهُ نظرت في البغاة؛ فإن كانوا لم ينصبوا لأنفسهم إماماً فالإمام المأسور في أيديهم على إمامتهم، لأن بيعته لازمة لهم، وطاعته عليهم واجبة، فصار كونه معهم مثل كونه مع أهلالعدل إذا صار تَحْتَ الْحَجْرِ. وَعَلَى أَهْلِ الِاخْتِيَارِ أَنْ يَسْتَنِيبُوا عَنْهُ نَاظِرًا يَخْلُفُهُ إنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الاستنابة، وإن قَدَرَ عَلَيْهَا كَانَ أَحَقَّ بِاخْتِيَارِ مَنْ يَسْتَنِيبُهُ منهم.فإن خلع المأمور نَفْسَهُ أَوْ مَاتَ لَمْ يَصِرْ الْمُسْتَنَابُ إمَامًا، لأنها نيابة عن موجود فزالت بفقده. وخلف ولي العهد، لأنها ولاية بعد مفقود لا تنعقد بوجوده فافترقاه. فإن كان أهل البغي قد نصبوا إماماً لأنفسهم دَخَلُوا فِي بَيْعَتِهِ وَانْقَادُوا لِطَاعَتِهِ، فَالْإِمَامُ الْمَأْسُورُ فِي أَيْدِيهِمْ خَارِجٌ مِنْ الْإِمَامَةِ بِالْإِيَاسِ مِنْ خلاصه، لأنهم قد انحازوا بدار انعزل حُكْمُهَا عَنْ الْجَمَاعَةِ وَخَرَجُوا بِهَا عَنْ الطَّاعَةِ، فلم يبق لأهل العدل بهم نصرة ولا لمأسور مَعَهُمْ قُدْرَةٌ. وَعَلَى أَهْلِ الِاخْتِيَارِ فِي دَارِ العدل أن يعقدوا الإمامة لمن ارتضوه، فإن تخلص الْمَأْسُورُ لَمْ يَعُدْ إلَى الْإِمَامَةِ لِخُرُوجِهِ مِنْهَا. فإن كان أفضل الجماعة فبايعوه ثم حدث من هو أفضل منه لم يَجُزْ الْعُدُولُ عَنْهُ إلَى مَنْ هُوَ أَفْضَلُ وفي الابتداء لو عدلوا عن الأفضل لغير عذر لم يجز. وإن كان لعذر مِنْ كَوْنِ الْأَفْضَلِ غَائِبًا أَوْ مَرِيضًا أَوْ كان المفضول أطوع في الناس جاز. وَالْإِمَامَةُ تَنْعَقِدُ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: بِاخْتِيَارِ أَهْلِ الحل والعقد. وَالثَّانِي: بِعَهْدِ الْإِمَامِ مِنْ قَبْلُ. فَأَمَّا انْعِقَادُهَا باختيار أهل الحل والعقد فلا تنعقد إلا بجمهور أهل الحل والعقد. قال أحمد في رواية إسحاق بن إبراهيم: " الإمام الذي يجتمع [قول أهل الحل والعقد] عليه كلهم". يقول: هذا إمام. وظاهر هذا أنها تنعقد بجماعتهم. وروي عنه ما دل على أنها تثبت بالقهر والغلبة، ولا تفتقر إلى العقد. فقال في رواية عبدوس بن مالك العطار " ومن غلب عليهم بالسيف حتى صار خليفة وسمي أمير المؤمنين فلا يحل لأحد يؤمن بالله واليوم الآخر أن يبيت ولا يراه إماماً، براً كان أو فاجراً". وقال أيضاً في رواية أبي الحرث - في الإمام يخرج عليه، من يطلب الملك، فيكون مع هذا قوم ومع هذا قوم - " تكون الجمعة مع من غلب". واحتج بأن ابن عمر صلى بأهل المدينة في زمن الحرة. وقال " نحن مع من غلب".وجه الرواية الأولى: أنه لما اختلف المهاجرون والأنصار، فقالت الأنصار: " منا
Ömer (r.a.) hacılara hitaben "İçinizden bir emir..." deyip ardından Ebû Bekir (r.a.)'e "Elini uzat, sana biat ediyorum" buyurdu. Böylece galebe (üstün gelme) değil, ihtilaf hâlinde dahi akd (sözleşme) esas alınmış oldu. İkinci görüşün delili: Ahmed'in İbn Ömer'den rivayet ettiği "Biz, galebe çalanın yanındayız" sözüdür. Ayrıca, eğer imâmet bir akde bağlı olsaydı, satım ve diğer akitler gibi onların sözüyle (topluluğun veya imamın sözüyle) feshi ve kaldırılması sahih olurdu. Hâlbuki imamın kendini azletmesi veya onu azletmeleri hâlinde (imametin) sona ermediği sabit olduğuna göre, bu, imâmetin bir akde ihtiyaç duymadığına delâlet eder. Nitekim imâmette ehl-i hall ü akd cemaatinin sözü itibar edilmiştir; zira onların belirlediği kişi imamdır, çünkü ona itaat edilmesi gerekir, ona muhalefet etmek ve ondan dönmek icmâ gibi caiz değildir. Sonra sabit olmuştur ki icmâın in'ikadında (oluşmasında) bütün ehl-i hall ü akd itibar edilir; imâmet akdi de böyledir. Eğer tevakkuf ederlerse (biat etmekte tereddüt ederlerse) günahkâr olurlar. Bu, bir âkıd (akit yapan) olmadan tamamlanmayan bir akittir; tıpkı kādılar gibi — kādı, atanmadıkça kādı olamaz; sıfatı mevcut olsa dahi kādı olmaz. İmâmet de böyledir. Ehl-i hall ü akd, seçim için toplandıklarında, imâmete ehil olanların hallerini incelerler; şartlar (imâmet şartları) kendilerinde bulunan kimseleri tetkik ederler ve aralarından faziletçe en üstün ve şartlar bakımından en kâmil olanı biat için öne çıkarırlar. Cemaat içinden ictihadlarının kendisini seçmeye yönelttiği kişi belirlendiğinde, ona imâmeti arz ederler. Eğer kabul ederse, ona biat ederler ve onun imâmeti onların biatıyla in'ikad eder (kesinleşir). Bütün ümmetin de onun biatına girmesi ve itaatine boyun eğmesi gerekli olur. Eğer imâmetten imtinâ eder (kaçınır) ve kabul etmezse, buna zorlanmaz ve onun dışındaki müstahak olanlara yönelinir ve o kişi biat edilir. Eğer herkes imâmete girmekten imtinâ ederse, bu yüzden günahkâr olurlar mı? Kendilerine vacip midir? Mervezî rivayetinde şöyle demiştir: "Müslümanların mutlaka bir hâkime ihtiyacı vardır, yoksa insanların hakları zayi mi olur?" Yine Muhammed b. Mûsâ rivayetinde, şâhidin şahitlikten kaçınması meselesinde "Günahkâr olur mu?" sorusuna şöyle cevap vermiştir: "Eğer köy halkına zarar veriyorsa ve onun gibisine ihtiyaç varsa, yapmazsa günaha girer." İmam Ahmed'in sözünün zâhiri, kazâ ve şehâdeti farz-ı kifâye olarak görmesidir; hâlbuki Nebî (s.a.v.)'den kazâ hakkında zemmedici hadisler gelmiştir. O hâlde imâmet-i kübrânın da böyle olması evlâdır; zira onu talep etmek ve ona girmek mekruh değildir. Şûrâ ehli (seçici kurul) imâmet konusunda ihtilaf etmiş, fakat talip olan geri çevrilmemiş, istekli olan da menedilmemiştir. İnsanların buna (imâmete) ihtiyacı vardır; zira (imam) devleti korumak, toprağı savunmak, hadleri uygulamak, hakları tahsil etmek için gereklidir. Bu ihtiyaç, ölüleri yıkama ve taşıma ihtiyacına ve emr-i bi'l-maruf nehy-i ani'l-münker ihtiyacına benzer. Eğer imâmet şartlarında iki kişi eşit olursa, yaşça büyük olan takdim edilir (öne geçirilir); her ne kadar yaş şart olmasa da, küçük olana biat edilirse caizdir. Eğer biri daha âlim, diğeri daha cesur olursa, duruma bakılır. Eğer sınırların genişlemesi ve bağîlerin (isyan edenlerin) ortaya çıkması sebebiyle cesaret faziletine duyulan ihtiyaç daha baskınsa, daha cesur olan daha haklıdır. Eğer karışıklığın (dehmâ) yatışması ve ehl-i bid'atın ortaya çıkması sebebiyle ilim faziletine duyulan ihtiyaç daha baskınsa, daha âlim olan daha haklıdır. Eğer seçim iki kişiden birinde durursa ve onlar imâmet konusunda çekişirlerse, bu, onları imâmetten men edecek bir kadh (eksiklik) değildir. Çünkü daha önce açıkladığımız üzere...
أميرومنكم أمير" حاجهم عمر وقال لأبي بكر رضي الله عنهما " مد يدك أبايعك " فلم يعتبر الغلبة واعتبر العقد مع وجود الاختلاف. ووجه الثانية: ما ذكره أحمد عن ابن عمر، وقوله " نحن مع من غلب" ولأنها لو كانت تقف على عقد لصح رفعه وفسخه بقولهم وقوله كالبيع وغيره من العقود، ولما ثبت أنه لو عزل نفسه أو عزلوه لم ينعزل دل على أنه لا يفتقر إلى عقد. وإنما اعتبر فيها قول جماعة أهل الحل والعقد أنه الإمام لأنه يجب الرجوع إليه، ولا يسوغ خلافه والعدول عنه كالإجماع. ثم ثبت أن الإجماع يعتبر في انعقاده جميع أهل الحل والعقد، كذلك عقد الإمامة. فإن توقفوا أثموا، عقد لا يتم إلا بعاقد كالقضاة لا يصير قاضياً حتى يولى، ولا يصير قاضياً وإن وجدت صفته، كذلك الإمامة. وإذا جمع أهل الحل والعقد على الاختيار تصفحوا أحوال أهل الإمامة الموجود فِيهِمْ شُرُوطُهَا فَقَدَّمُوا لِلْبَيْعَةِ مِنْهُمْ أَكْثَرَهُمْ فَضْلًا، وأكملهم شروطاً. فَإِذَا تَعَيَّنَ لَهُمْ مِنْ بَيْنِ الْجَمَاعَةِ مَنْ أداهم الاجتهاد إلى اختياره وعرضوها عَلَيْهِ، فَإِنْ أَجَابَ إلَيْهَا بَايَعُوهُ عَلَيْهَا، وَانْعَقَدَتْ له الإمامة ببيعتهم، ولزم كَافَّةَ الْأُمَّةِ الدُّخُولُ فِي بَيْعَتِهِ وَالِانْقِيَادُ لِطَاعَتِهِ. وَإِنْ امْتَنَعَ مِنْ الْإِمَامَةِ وَلَمْ يُجِبْ إلَيْهَا لم يجبر عليها وعدل إلى من سواه من مستحقيها فبويع عليها. فإن امتنع الجميع من الدخول فيها فهل يأثمون بذلك؟ وهل يتعين عليهم. قال في رواية المروذي: " لابد للمسلمين من حاكم، أتذهب حقوق الناس؟ وقال في رواية محمد بن موسى - في الشاهد يأبى أن يشهد أيأثم؟ - قال." إذا كان يضر بأهل القرية ومثله يحتاج إليه فلا يفعل". وظاهر كلامه: أنه جعل القضاء والشهادة من فروض الكفايات، مع ما قد جاء عن النبي صلى الله عليه وسلم في ذم القضاء، فأولى أن تكون الإمامة الكبرى كذلك، إذ ليس طلبها ولا الدخول فيها مكروها.وقد تنازعها أَهْلُ الشُّورَى، فَمَا رُدَّ عَنْهَا طَالِبٌ وَلَا منع منها راغب. ولأن بالناس حاجة إلى ذلك لحماية البيضة، والذب عن الحوزة، وإقامة الحدود، واستيفاء الحقوق، فجرى مجرى حاجتهم إلى غسل الموتى وحملهم، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر. فإن تكافأ في شروط الإمامة اثنان قدم أسنهما، وإن لم يكن ذلك شرطاً، فإن بويع أصغرهما جاز. فإن كان أحدهما أعلم والآخر أشجع نظرت، فَإِنْ كَانَتْ الْحَاجَةُ إلَى فَضْلِ الشَّجَاعَةِ أَدْعَى لِانْتِشَارِ الثُّغُورِ وَظُهُورِ الْبُغَاةِ كَانَ الْأَشْجَعُ أَحَقَّ، وإن كانت الحاجة إلى فضل العلم لِسُكُونِ الدَّهْمَاءِ وَظُهُورِ أَهْلِ الْبِدَعِ كَانَ الْأَعْلَمُ أَحَقَّ. فَإِنْ وَقَفَ الِاخْتِيَارُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ اثنين فتنازعاها لم يكن ذلك قدحاً يمنعهما منها. لما بينا أن
Onu talep etmek mekruh değildir; zira ehl-i şûrâ onun hakkında ihtilaf etmişti. Peki, iki adayın hâllerinin denkliği durumunda aralarındaki bu ihtilâfı nasıl keseriz? Ahmed b. Hanbel (r.a.)’in kavline göre kıyas şöyledir: Aralarında kur‘a çekilir ve kur‘a kime isabet ederse ona biat edilir. Nitekim Abdullah’tan gelen rivayette –içinde iki kişinin ezan için münazaaya düştüğü bir mescid hakkında– «Aralarında kur‘a çekilir» buyurmuş ve Hz. Sa‘d’ın uygulamasını delil getirmiştir. Hadisin lafzı ise Ukberî’nin isnadıyla İbn Şubrume‘den rivayet ettiği şu haberdir: «Kâdisiyye günü insanlar ezan konusunda çekiştiler; Sa‘d da aralarında kur‘a çektirdi.» Yine aynı senedle Ebû Hureyre (r.a.)’den rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: «İnsanlar ezandaki ve ilk saftaki fazileti bilselerdi, sonra bunu aralarında çekişmeden ancak kur‘a yoluyla halledebilecek olsalardı, mutlaka kur‘a çekerlerdi.» Akdin sıfatına gelince, şöyle denilir: «Seni rızâ biati üzere, adaleti ve insafı ikame etmek ve imâmetin farzlarını yerine getirmek kaydıyla biat ettik.» Bununla birlikte tokalaşmaya (musâfaha) ihtiyaç yoktur. İki ayrı beldede bir tek durumda (aynı zaman diliminde) iki imama imâmet akdi yapmak caiz değildir. Eğer iki kişi için akit yapılmış ve şartlar her ikisinde de mevcut ise duruma bakılır: Şayet tek bir akitle ikisine birden yapılmışsa, akit her ikisi hakkında da bâtıldır. Eğer her biri için ayrı ayrı akit yapılmışsa, yine bakılır: Hangisinin önce olduğu bilinirse ikinci akit bâtıl olur; hangisinin önce olduğu bilinmezse bu konuda iki rivayet vardır. Birincisi: Her iki akit de bâtıldır. İkincisi: Kur‘aya başvurulur – nasıl ki iki velînin nikâh kıyıp hangisinin önce olduğu bilinmezse, orada da iki rivayet vardır; işte burada da aynıdır. İmamın kendisinden sonra gelecek bir imama ahid (tayin) yapması caizdir ve bunun için ehlü’l-hall ve’l-akdin şahitliğine ihtiyaç yoktur. Çünkü Ebû Bekir (r.a.) Ömer’e (r.a.) ahid yapmış, Ömer (r.a.) de altı sahâbîye (r.anhüm) ahid yapmış ve ahid sırasında ehlü’l-hall ve’l-akdin şahitliğini dikkate almamışlardır. Yine başkasına yaptığı ahid, imâmet akdi değildir. Nitekim eğer akit olsaydı, bir tek asırda iki imamın bir arada bulunması sonucunu doğururdu ki bu caiz değildir. Akit olmadığına göre onların huzuru itibar edilmez; bu ahid, imamın (ahid yapanın) ölümünden sonra muteber olur. Bir adama ahid yaptığı takdirde, ölümünden önce onu azletme hakkına sahiptir. Çünkü daha önce açıkladığımız üzere, ahid yapan (mevlâ) hayatta olduğu sürece ahid yapılan kişinin imâmeti sabit değildir; sabit olmayınca da imam onu bu görevden çıkarabilir – nitekim vasiyet eden kişi, hayatta olduğu sürece vasîliğin sabit olmaması sebebiyle vasîyi azledebilir. İmamın, kendisine babalık veya oğulluk bağıyla bağlı olan birine ahid yapması caizdir; yeter ki ahid yapılan kişi imâmet şartlarını haiz olsun. Zira imâmet, ahid yapılan kişi için bizzat ahidle değil, Müslümanların biatiyle akdedilir; bu durumda itham (hısımlık şüphesi) ortadan kalkar. Ahid yapılan kişinin kabulü şarttır ve bu kabul, mevlânın (ahid yapan imamın) ölümünden sonra gerçekleşir; çünkü imâmeti o halde akdedilir. Ahid yapılan kimsede imâmet şartları, ahid anında aranır ve bu şartların mevlânın ölümünden sonrasına kadar devam etmesi gerekir.
طلبها غير مكروه، لأنه قد تنازعها أهل الشورى. وبماذا نقطع تنازعهما مع تكافؤ أحوالهما؟ فقياس قول أحمد رحمه الله: أنه يقرع بينهما فيبايع من قرع منهما، لأنه قال في رواية عبد الله - في مسجد فيه رجلان تداعيا الأذان فيه "يقرع بينهما" واحتج بقول سعد. ولفظ الحديث ما رواه العكبري بإسناده عن ابن شبرمة " أن الناس تشاحوا في الأذان يوم القادسية، فأقرع بينهم سعد" وبإسناده عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قال " لو يعلم الناس ما في النداء والصف الأول ثم لم يجدوا إلا أن يستهموا عليه استهموا". وصفة العقد: أن يقال "بايعناك على بيعة رضى، على إقامة العدل، والإنصاف، والقيام بفروض الإمامة" ولا يحتاج مع ذلك صفقة اليد. ولا يجوز عقد الإمامة لإمامين في بلدين في حالة واحدة.فإن عقدت لاثنين وجدت فيهما الشرائط نظرت، فإن كانا في عقد واحد فالعقد باطل فيهما، وإن كان العقد لكل واحد منهما على الانفراد نظرت، فإن علم السابق منهما بطل العقد الثاني، وإن جهل منالسابق منهما يخرج علىالروايتين، إحداهما: بطلان العقد فيهما، والثانية: استعمال القرعة، بناء على ما إذا زوج الوليان وجهل السابق منهما، فهو على روايتين، كذلك هاهنا. ويجوز للإمام أن يعهد إلى إمام بعده، ولا يحتاج في ذلك إلى شهادة أهل الحل والعقد وذلك لأن أبا بكر عهد إلى عمر رضي الله عنهما، وعمر عهد إلى ستة من الصحابة رضي الله عنهم، ولم يعتبرا في حال العهد شهادة أهل الحل والعقد، ولأن عهده إلى غيره ليس بعقد للإمامة، بدليل أنه لو كان عقداً لها لأفضى ذلك إلى اجتماع إمامين في عصر واحد، وهذا غير جائز، وإذا لم يكن عقداً لم يعتبر حضورهم، وكان معتبراً بعد موت الإمام العاقد. وإذا عهد إلى رجل كان له أن يعزله قبل موته، لما بينا أن إمامة المعهود إليه غير ثابتة مادام العاهد باقياً إماماً، وإذا لم تكن ثابتة كان له أن يخرجه من ذلك، كما أن الموصي له أن يخرج الوصي، لأن الوصية غير ثابتة مادام حياً. ويجوز أن يعهد إلى من ينتسب إليه بأبوة أو بنوة، إذا كان المعهود له على صفات الأئمة، لأن الإمامة لا تنعقد للمعهود إليه بنفس العهد، وإنما تنعقد بعهد المسلمين، والتهمة تنتفى عنه. ويعتبر قبول المعهود إليه، ويكون ذلك بعد موت المولى، لأن إمامته في تلك الحال تنعقد ويعتبر في المعهود إليه شروط الإمامة العهد إليه، واستدامتها إلى ما بعد موت المولي.
Şayet (kendisine ahd olunan) ahit anında küçük ise sahîh olmaz. Zira bu ahit, akdedenin ölümünden sonra lâzım gelse de, akit anında itibar edilmesine mâni olmaz. Vasî hakkında söylediğimiz gibi, onda (vasi tayininde) akit anında mûsînin şartları itibar olunur; her ne kadar vasiyet ölümle lâzım gelse de. Eğer hayatta olduğu bilinen bir gaibe ahd ederse (veliaht tayin ederse), sahîh olur ve onun gelmesine (dönüşüne) mevkuf olur. Eğer efendi (halife) ölür ve (veliahtın) gıybeti uzar, Müslümanlar da onun nezaretinin gecikmesinden zarar görürse, ehl-i ihtiyar (seçim ehli) hilâfet değil niyâbet üzere kendisine biat edecekleri bir nâib seçerler. Gaip geldiğinde nâib azledilir. Halife kendini hal‘ ettiğinde (görevden çekildiğinde) -ister bir mâzeret sebebiyle olsun, ister kendini hal‘ edebileceğini söyleyelim- velâyet (yetki) veliahdına geçer ve onun hal‘i ölümü yerine geçer. Halife iki veya daha fazla kişiye ahd eder (onları veliaht tayin eder), ancak birini diğerine takdim etmezse ve ehl-i ihtiyar ölümünden sonra onlardan birini seçerlerse caiz olur. Aslında bu konuda ehl-i şûrâ esastır. İmam (halife) onları (belli bir sayıda) şûrâ kıldığında, ehl-i ihtiyarın, müstahlif (ahdeden) hayatta iken onlardan birini seçmesi caiz değildir; meğer ki izin versin. Çünkü (halife) imamete daha hak sahibidir. Eğer ölümünden sonra işin dağılmasından korkarlarsa ondan izin isterler. (Halife) yeis hâline geldiğinde (bakılır / seçim yapılır). Eğer ondan emri (yönetimi) kalkar ve (sağlıklı) reyinden uzaklaşırsa, bu durumda seçimin caiz olması bakımından ölümünden sonraki hâli gibidir. Halifenin, ehl-i ahde (veliahtlara) nas yaptığı gibi ehl-i ihtiyar üzerine de nas (tayin) yapması caiz midir? Denilmiştir ki: Caizdir, zira bu onun hilâfet hukukundandır. Mezhebimizin kıyasına göre ise caiz değildir; iki vecihle: Birincisi: Bu, bütün ehl-i hall ve akdin ihtiyarına bağlıdır. İkincisi: Kendisine ahd olunanın imameti, onun ölümünden sonra ehl-i vaktin (zamanın ehl-i hall ve akdinin) ihtiyarıyla akdedilir. Eğer (halife) dese ki: 'İşi (hilâfeti) falan kimseye ahdettim; eğer falan (birinci) benim ölümümden önce ölür veya hâli değişirse, ondan sonra imam falandır' -ve başka birini zikrederse- bu caiz olur ve bu, şarta bağlı olarak kendisine yapılmış bir ahd olur. Eğer birinci, ahdedenin (halifenin) vefatına kadar sâlim kalırsa, ikinci değil o imam olur. Şayet birinci, imamın ölümünden önce ölür veya hâli üç şeyden biriyle değişirse, ikinci kendisine ahd olunan imam olur. Aynı şekilde eğer: 'Eğer ikinci ölür veya hâli değişirse halife falandır' derse, sahîh olur ve bu (tayin) tertip üzere olur. Bunun aslı, Dârekutnî'nin el-Efrâd'da kendi isnadıyla rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah (s.a.v.) ashabı Mu'te'ye gönderdiğinde şöyle buyurdu: 'Üzerinize Zeyd b. Hârise, eğer Zeyd vurulursa (şehit olursa) Cafer, eğer Cafer vurulursa Abdullah b. Revâha (komutan olacak).' Seyf (b. Ömer) de kendi isnadıyla rivayet etti: Ömer (r.a.) Nehâvend'e orduyu gönderdiğinde şöyle dedi: 'Huzeyfe b. Yemân'ı komuta ettim, Nu‘mân b. Mukarrin'e ulaşıncaya kadar (o komuta edecek). Nu‘mân'a da yazdım: Sana bir şey olursa halkın üzerine (komutan) Huzeyfe, Huzeyfe'ye bir şey olursa halkın üzerine Nuaym b. Mukarrin (geçecek).' Ayrıca Ebû Ubeyd (r.a.)'in halka ahdettiği (vasiyet ettiği) ve şöyle dediği zikredilir: 'Ben öldürülürsem halkın üzerine Cebr (b. ...), o da öldürülürse sizin üzerinize...'
فإن كان صغيراً وقت العهد لم يصح، لأنها وإن كانت تلزم بعد موت العاقد فلا تمنع اعتبارها وقت العقد، كما قلنا في الوصى، يعتبر فيه شرائط الموصى وقت العقد، وإن كانت تلزم بالموت فإن عهد إلى غائب معلوم الحياة صح، وكان موقوفاً على قدومه.فإن مات المولى وبعدت عيبته واستضر المسلمون بتأخير نظره استتاب أهل الاختيار نائباً يبايعونه بالنيابة دون الخلافة فإذا قدم الغائب انعزل النائب. وإذا خلع الخليفة نفسه، إما بطريان عذر، أو قلنا له أن يخلع نفسه، انتقلت الولاية، إلَى وَلِيِّ عَهْدِهِ، وَقَامَ خَلْعُهُ مَقَامَ مَوْتِهِ. ولو عهد الخليفة إلى اثنين فأكثر، ولم يقدم أحدهما على الآخر، واختار أهل الاختيار أحدهما بعد موته جاز. والأصل فيه أهل الشورى، وَلَيْسَ لِأَهْلِ الِاخْتِيَارِ - إذَا جَعَلَهَا الْإِمَامُ شُورَى فِي عَدَدٍ - أَنْ يَخْتَارُوا أَحَدَهُمْ فِي حَيَاةِ المستخلف العاهد، إلا أن يأذن لهم، لأنه بالإمامة أحق. فَإِنْ خَافُوا انْتِشَارَ الْأَمْرِ بَعْدَ مَوْتِهِ اسْتَأْذَنُوهُ، فإن صار إلى حال الإياس نظرت". فإن زال عنه أمره وعزل عن رأيه فهو كحاله بعد موته في جواز الاختيار. وهل يجوز لِلْخَلِيفَةِ أَنْ يَنُصَّ عَلَى أَهْلِ الِاخْتِيَارِ، كَمَا ينص على أهل العهد؟ فقد قيل: يجوز، لأنها من حقوق خلافته. وقياس مذهبنا أنه لا يجوز لوجهين. أحدهما: أنها تقف على اختيار جميع أهل الحل والعقد. والثاني: أن إمامة المعهود إليه تنعقد بعد موته باختيار أهل الوقت. فإن قال: قد عهدت الأمر إلى فلان، فإن فلان مات قبل موتى أو تغيرت حاله فالإمام بعده فلان - وذكر آخر - جاز ذلك، وكان هذا عهداً إليه بالشرط. فإن بقي الأول إلى وفاة العاهد سليماً كان هو الإمام دون الثاني، وإن مات قبل موت الإمام أو تغيرت حاله بأحد ثلاثة أشياء كان الثاني هو الإمام المعهود إليه. وكذلك إن قال: فإن مات الثاني أو تغيرت حاله فالخليفة فلان صح، وكان ذلك على الترتيب.والأصل فيه ما رواه الدارقطني في الإفراد بإسناده قال لما وجه رسول الله صلى الله عليه وسلم القوم إلى مؤتة قال: عليكم زيد بن حارثة، فإن أصيب زيد فجعفر، فإن أصيب جعفر فعبد الله بن رواحة " وروى سيف بإسناده قال: " لما أنفذ عمر رضي الله عنه بالجيش إلى نهاوند قال: قد أمرت حذيفة بن اليمان حتى ينتهي إلى النعمان بن مقرن، وقد كتبت إلى النعمان: إن حدث بك حدث فعلى الناس حذيفة، وإن حدث بحذيفة حدث فعلى الناس نعيم بن مقرن". وذكر أيضاً أن أبا عبيد عهد إلى الناس فقال " إن قتلت فعلى الناس جبر، فإن قتل فعليكم
Filân; şayet öldürülürse size düşen Mürkâl'dir. Bu, Cisir gününde (vuku bulmuştur). Eğer bir kimse bir adama ahdettikten sonra: 'Ahdedilen kimse, kendi değerlendirmesi ve hilâfeti ona tevdî etmesinin ardından ölürse, ondan sonraki imam filândır' derse, bu sözü (zikri) nazar-ı itibara alınır. Zira onu ilk defa anarak ahdettiği kimse, ondan sonraki imamdır. Ahdedilen kimse ölür veya zuhur eden bir mâni‘ sebebiyle azledilirse, ondan sonra gelen kimsenin ne velâyeti ne de ahdi vardır. Çünkü iş (hilâfet), kendisini veliaht kıldığı kimseye geçmiş olur. O imam olduğunda tasarruf, değerlendirme ve seçim yetkisi ona ait olur; ahid dilediği kimseye olmak üzere kendisine verilmiş olur. Bu bâb, öncekinden farklıdır; çünkü orada ahit, ölümü ve sıfatlarının değişmesi hâlinde başkasına yapılmakta olup üstelik ahdedilen kimse için imamet sabit olmamış, bilakis birincinin imameti devam etmekteydi. Bu sebeple dilediği kimseye ahdi geçerlidir. Bütün halkın imamı bizzat şahsı ve ismiyle tanıması vâcip değildir; ancak ehl-i ihtiyârdan olan, kendileriyle hüccet ikame edilen ve kendileriyle hilâfet akdedilen kimseler (tanır). Kendisine emir akdedilen kimseye 'halîfe' denilmesi caizdir; kendisine 'Halîfetu Resûlillâh (s.a.v.)' de denilir, çünkü Resûlullah'ın ümmeti üzerindeki halefidir. 'Halîfetullâh' denilmesi caiz midir? Caiz olduğu söylenmiştir; zira O, halkı üzerinde Allah'ın haklarını ikame eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: 'Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur' (En‘âm, 165) âyeti de buna delildir. Caiz olmadığı da söylenmiştir; çünkü ancak gâib olan veya ölen kimse yerine halife bırakılır, Allah Teâlâ ise ne gâib olur ne de ölür. Ebû Bekir (r.a.)'e: 'Yâ Halîfetallâh!' denildiğinde şöyle buyurdu: 'Ben Halîfetullâh değilim, lakin ben Halîfetu Resûlillâh'ım.' İmama, ümmetin umûruna dair on şey lâzım gelir: Birincisi: Dinin, ümmetin selefinin üzerinde icma ettiği asıllar üzere muhafaza edilmesi. Şayet bir şüphe sahibi ondan saparsa kendisine delil beyan eder, doğruyu açıklar ve lâzım gelen hak ve hadleri uygular; tâ ki din bir halelden, ümmet ise zelleye düşmekten korunmuş olsun. İkincisi: İhtilafa düşenler arasında ahkâmı infaz etmek, davaları kesmek; tâ ki insaf tezahür etsin, zalim haddi aşmasın, mazlum zayıf düşmesin. Üçüncüsü: Beyzayı korumak, havzayı müdafaa etmek; tâ ki halk maişetlerini temin etmek üzere hareket edebilsin, seyahatlerde emniyetle yayılabilsin. Dördüncüsü: Hadleri ikame etmek; tâ ki Allah Teâlâ'nın mahrem kıldıkları çiğnenmekten korunsun, kulların hakları telef ve israf edilmekten kurtulsun. Beşincisi: Sugûru mânî‘ olacak teçhizat ve defedici kuvvetle tahkim etmek; tâ ki düşmanlar bir gaflet anında fırsat bulup haramı ihlal etmesin, Müslüman veya zimmî kanını dökmesin. Altıncısı: Davetten sonra İslâm'a karşı inat edenlerle cihat etmek; tâ ki Müslüman olsun veya zimmî statüsüne girsin.
فلان، فإن قتل فعليكم المرقال". وذلك في يوم الجسر. فإن عهد إلى رجل ثم قال: فإن مات المعهود إليه بعد نظره وإفضاء الخلافة إليه فالإمام بعده فلان، أخذ بذكره، فإن ذكره وعهد إليه أولا هو الإمام بعده، وإذا مات المعهود إليه أو انعزل بحدوث معنى لم يكن للذي بعده ولاية ولا عهد. لأن الأمر صار لمن جعله ولي عهده بعده فإذا صار إماماً حصل التصرف والنظر إليه والاختيار إليه، وكان العهد إليه فيمن يراه. ويفارق هذا الفصل الذي قبله؛ لأنه جعل العهد إلى غيره عند موته وتغير صفاته في الحالة التي لم يثبت للمعهود إليه إمامة، بل كاننت إمامة الأول باقية، فلهذا صح عهده إلى من يراه. ولا يجب على كافة الناس معرفة الإمام بعينه واسمه، إلا من هو من أهل الاختيار الذين تقوم بهم الحجة وتنعقد بهم الخلافة. ويجوز أن يسمي خليفة لمن عقد له الأمر، ويسمي خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِأَنَّهُ خَلَفَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم في أمته. وهل يجوز أن يقال: خليفة الله تعالى؟ فقد قيل يجوز، لقيامه بحقوقه في خلقه، ولقوله تعالى (هو الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بعض درجات) وقيل لا يجوز، لأنه إنما يستخلف من يغيب أو يموت، والله تعالى لا يغيب ولا يموت. وقيل لأبي بكر: يا خليفة الله.فقال: " لست خليفة اللَّهِ وَلَكِنِّي خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ". ويلزم الإمام من أمور الأمة عشرة أشياء:أحدها: حفظ الدين على الأصول التي أجمع عليها سلف الأمة. فإن زاغ ذو شبهة عنه بين له الحجة وأوضح لَهُ الصَّوَابَ، وَأَخَذَهُ بِمَا يَلْزَمُهُ مِنْ الْحُقُوقِ وَالْحُدُودِ، لِيَكُونَ الدِّينُ مَحْرُوسًا مِنْ خَلَلٍ وَالْأُمَّةُ ممنوعة من الزلل.الثَّانِي: تَنْفِيذُ الْأَحْكَامِ بَيْنَ الْمُتَشَاجِرِينَ، وَقَطْعُ الْخِصَامِ بينهم، حتى تظهر النَّصَفَةُ، فَلَا يَتَعَدَّى ظَالِمٌ وَلَا يَضْعُفُ مَظْلُومٌ.الثالث: حماية البيضة والذب عن الحوزة لِيَتَصَرَّفَ النَّاسُ فِي الْمَعَايِشِ وَيَنْتَشِرُوا فِي الْأَسْفَارِ آمنين.الرابع: إقَامَةُ الْحُدُودِ لِتُصَانَ مَحَارِمُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ الِانْتِهَاكِ، وَتُحْفَظَ حُقُوقُ عِبَادِهِ مِنْ إتْلَافٍ وَاسْتِهْلَاكٍ.الخامس: تَحْصِينُ الثُّغُورِ بِالْعُدَّةِ الْمَانِعَةِ وَالْقُوَّةِ الدَّافِعَةِ، حَتَّى لا تظفر الأعداء بغرة ينتهكون بها محرماً ويسفكون فيها دماً لمسلم أو معاهد.السادس: جِهَادُ مَنْ عَانَدَ الْإِسْلَامَ بَعْدَ الدَّعْوَةِ حَتَّى يسلم أو يدخل في الذمة.
Yedincisi: Fey’ ve sadakaların, şer’in nass ve içtihad ile vacip kıldığı üzere, zulüm olmaksızın toplanmasıdır.
Sekizincisi: Beytülmâldeki atâ ve hak edilenlerin, israf ve kusur olmaksızın takdir edilmesi, vaktinde (ne önce ne sonra) ödenmesidir.
Dokuzuncusu: Kendisine havale ettiği işlerde ve emanet ettiği mallarda, emin kişileri göreve getirmek ve nasihatçileri tayin etmek; bunda öne geçme veya gecikme yoktur.
Onuncusu: İmamın bizzat kendisinin işleri denetlemesi ve halleri gözden geçirmesi, ümmetin siyaseti ve milletin muhafazasıyla ilgilenmesi; bir zevk veya ibadetle meşguliyet sebebiyle yetki devrine güvenmemesidir. Zira emin kişi hainlik edebilir, nasihatçi aldatabilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Yâ Dâvûd! Muhakkak ki biz seni yeryüzünde halife kıldık; insanlar arasında hak ile hükmet, hevâya uyma.” (Sâd, 38/26) Allah, yetki devriyle yetinip bizzat üstlenmeyi terk etmemiştir. Resûlullah (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz.” İmam, ümmetin haklarını yerine getirdiğinde, ümmete onu itaat etmek ve desteklemek vacip olur. Ancak ondan imametten çıkaracak bir durum ortaya çıkmamış olması şartıyla. İmametten çıkaracak iki şey vardır: 1) Adaletinde cerh (kusur) bulunması; 2) İmametin sıhhatini gerektiren hususlarda noksanlık olması. Biz bunu şöyle tevil ettik: Akit anında adaletin aranmasını engelleyen bir mazeret bulunabilir; nitekim faziletli kimsede de mazeret etkili olmuştur.
Fasl: İmamın Velâyetlerine Dair
İmam tarafından halifelerine (vekillerine) verilen velâyetler dört kısımdır:
Birincisi: Velâyeti genel işlerde genel olanlar. Bunlar vezirlerdir; çünkü onlar tahsis olmaksızın bütün değerlendirmelerde (nazar) vekil kılınmışlardır.
İkincisi: Velâyeti özel işlerde genel olanlar. Bunlar bölge ve şehirlerin emirleridir (valiler). Zira kendilerine tahsis edilen işlerde nazarları (yetki alanı) bütün hususlarda geneldir.
Üçüncüsü: Velâyeti genel işlerde özel olanlar. Bunlar kādı’l-kudât (başkadı), nakîbü’l-cüyûş (ordular nakibi), hâmî’s-süğûr (sınırları koruyan), müstevfî’l-harâc (harâc tahsildarı) ve câbî’s-sadakât (sadaka toplayıcısı) gibidir. Çünkü her biri bütün işlerde özel bir nazarla sınırlandırılmıştır.
Dördüncüsü: Velâyeti özel işlerde özel olanlar. Bunlar bir şehir veya bölgenin kadısı, harâcını tahsil eden müstevfîsi, sadakalarını toplayan câbîsi, sınırını koruyan hâmîsi veya ordusunun nakîbi gibidir. Çünkü her biri nazar bakımından özel, iş bakımından tahsis edilmiştir. Bu velîlerin (valilerin) her biri için, velâyetlerinin akdedilmesi ve nazarlarının sahih olması için şartlar vardır; bunları yerlerinde zikredeceğiz.
السابع: جِبَايَةُ الْفَيْءِ وَالصَّدَقَاتِ عَلَى مَا أَوْجَبَهُ الشَّرْعُ نصاً واجتهاداً مع غير عسف.الثامن: تقدير العطاء وَمَا يَسْتَحِقُّ فِي بَيْتِ الْمَالِ مِنْ غَيْرِ سرف ولا تقصير فيه، وَدَفْعُهُ فِي وَقْتٍ لَا تَقْدِيمَ فِيهِ وَلَا تَأْخِيرَ.التَّاسِعُ: اسْتِكْفَاءُ الْأُمَنَاءِ وَتَقْلِيدُ النُّصَحَاءِ فِيمَا يفوضه إلَيْهِمْ مِنْ الْأَعْمَالِ وَيَكِلُهُ إلَيْهِمْ مِنْ الْأَمْوَالِ لا تقديم فيه ولا تأخير.الْعَاشِرُ: أَنْ يُبَاشِرَ بِنَفْسِهِ مُشَارَفَةَ الْأُمُورِ وَتَصَفُّحَ الأحوال ليهتم بِسِيَاسَةِ الْأُمَّةِ وَحِرَاسَةِ الْمِلَّةِ، وَلَا يُعَوِّلُ عَلَى التَّفْوِيضِ تَشَاغُلًا بِلَذَّةٍ أَوْ عِبَادَةٍ، فَقَدْ يَخُونُ الْأَمِينُ وَيَغُشُّ النَّاصِحُ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى (يَا دَاوُد إنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فاحكم بين الناس بالحق لا تتبع الهوى) فلم يقتصر سبحانه على التفويض دون المباشرة. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم "كلكم راعٍ وكلكم مسئول عن رعيته". وإذا قام الإمام بحقوق الأمة وجب له عليهم: الطاعة، والنصرة، مالم يوجد من جهته ما يخرج به عن الإمامة، والذي يخرج به عن الإمامة شيئان.الجرح في عدالته، والنقص في ذلك بما يقتضي صحة الإمامة، وتأولناه على أن هناك عذراً يمنع من اعتبار العدالة حالة العقد، كما كان العذر مؤثراً في الفاضل.فصل في ولايات الإماموما يصدر عن الإمام من ولايات خلفائه أربعة أقسام: أحدها: مَنْ تَكُونُ وِلَايَتُهُ عَامَّةً فِي الْأَعْمَالِ الْعَامَّةِ، وهم الوزراء لأنهم مستنابون في جميع النظرات من غير تخصيص. الثَّانِي: مَنْ تَكُونُ وِلَايَتُهُ عَامَّةً فِي أَعْمَالٍ خاصة. وهم الأمراء للأقاليم وَالْبُلْدَانِ. لِأَنَّ النَّظَرَ فِيمَا خُصُّوا بِهِ مِنْ الأعمال عام في جميع الأمور. الثَّالِثُ: مَنْ تَكُونُ وِلَايَتُهُ خَاصَّةً فِي الْأَعْمَالِ العامة، وهم مثل قاضي الْقُضَاةِ وَنَقِيبِ الْجُيُوشِ وَحَامِي الثُّغُورِ، وَمُسْتَوْفِي الْخَرَاجِ، وَجَابِي الصَّدَقَاتِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَقْصُورٌ على نظر خاص في جميع الأعمال. الرابع: من تكون ولايته خاصة في أعمال خاصة. وهم مثل قاضي بَلَدٍ، أَوْ إقْلِيمٍ، أَوْ مُسْتَوْفِي خَرَاجِهِ، أَوْ جابي صدقاته، أو حامي يغره، أو نقيب جنده؛ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ خَاصُّ النَّظَرِ مَخْصُوصُ الْعَمَلِ. وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْوُلَاةِ شُرُوطٌ تنعقد بها ولايته ويصح نظره نذكرها في مواضعها.
Vezâretin (bakanlığın) taklidine gelince, bu caizdir. Zira Allah teâlâ, nebîsi Mûsâ (a.s.) hakkında şöyle buyurmuştur: "Bana ailemden kardeşim Hârûn'u bir vezir kıl, onunla sırtımı kuvvetlendir ve onu işime ortak et." (Tâhâ, 29-32) Bu durum nübüvvet makamında caiz olunca, imamette (devlet başkanlığı) daha evlâdır. Çünkü imama tevdi edilen ümmeti idare etme işinin tamamını bizzat yürütmeye gücü yetmez; ancak istinâbe (vekâlet verme) yoluyla bunu başarabilir. Vezirin tedbire ortak olması yani nezâreti, işlerin yürütülmesinde yalnız başına hareket etmesinden daha isabetlidir. Bu sayede kendine yardımcı edinir, hataya düşmekten daha uzak olur ve işlerin aksaması daha kolay önlenir.
Vezâretin (vezirlik makamının) iştikâkına (kök anlamına) gelince: Denildiğine göre 'vezâret', 'vızr' (ağırlık/yük) kökünden alınmıştır. Zira vezir, hükümdarın ağır yüklerini (sorumluluklarını) üstlenir. Yine denildiğine göre 'vezâret', 'vezer' (sığınak/barınak) kökünden alınmıştır. Nitekim Allah teâlâ şöyle buyurmuştur: "Hayır, hiçbir sığınak yoktur." (Kıyâme, 11) Kral, vezirin rey ve yardımına sığındığı için bu ad verilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise 'vezâret', 'ezr' (sırt) kökünden alınmıştır. Çünkü hükümdar, vezir edinmekle tıpkı bedenin sırt ile kuvvetlenmesi gibi güç kazanır.
Vezâret iki türlüdür: Tefvîz vezâreti ve Tenfîz vezâreti.
**Tefvîz vezâretine** gelince, bu, imamın, kendisine işlerin tedbirini (yönetimini) kendi reyiyle görmesi ve içtihadıyla uygulaması hususunda yetki verdiği (tefvîz ettiği) kimseyi vezir edinmesidir. Bu tür vezâretin taklidinde (tayininde) imamette aranan şartların bulunması gerekir. O da şudur: Vezir, kendisine havale edilen savaş ve haraç (maliye) işlerinde ehl-i kifâye (yeterli ve ehliyet sahibi) olmalı, bu işlerin uzmanı olmalıdır. Zira bu işleri bazen bizzat yürütecek, bazen de bu alanlarda başkalarını istinâbe edecektir. Liyakatli kimseleri istinâbe edebilmesi, ancak kendisinin de onlardan (o kabiliyette) olmasıyla mümkündür. Nitekim onlardan aşağı seviyede olursa bizzat yürütmeye de güç yetiremez.
Bu tayinin (taklid) halîfenin lafzı (açık sözü) ile olması gerekir. Çünkü bu bir velâyettir (yetki devridir) ve akit yapılmasını gerektirir. Akitler ise ancak sözle (kavl) sahih olur. Şayet tayin, imamın sadece bakması (nazar) yahut izin vermesi yoluyla gerçekleşmişse, mezhebin kıyasına göre tayinin sahih olup olmadığı, boşamanın (talâk) yazı ile icra edilmesi kıyasına dayanır.
Vezâret, iki lafzı (unsuru) içerir. Biri: Umûm-ı nazar (genel yetki/gözetim). İkincisi: Niyâbet (vekâlet). Şayet niyâbet olmaksızın sadece umûm-ı nazar ile yetinilirse, vezâret akdedilmiş olmaz. Keza sadece niyâbete hasredilirse de yine akdedilmiş olmaz. Her ikisi bir araya getirilince akdedilir. İkisini bir araya getirmek, imamın "Bana ait olan yetkilerde sana kendi adıma niyâbeti (vekâleti) verdim" demesiyle olur. Böylece vezâret akdedilmiş olur; çünkü umûm-ı nazar ile istinâbeyi (vekâleti) birleştirmiştir.
Şayet "Kendi yetki alanımda bana vekâlet et (nüb 'annî fîmâ ileyye)" derse, vezâretin akdedilmesi muhtemeldir. Çünkü bu söz de umûm-ı nazar ile istinâbeyi birleştirmiş olabilir. Diğer taraftan akdedilmemesi de muhtemeldir; çünkü bu lafız bir izindir ve akdin öncesinde olması gerekir. Akit hükümlerindeki izin ise akitlerin kendisiyle sahih olmasını sağlamaz.
Şayet "Seni kendi yetki alanımda naib tayin ettim" derse, vezâret bununla akdedilmiş olur; çünkü sırf izinden sıyrılıp akit lafızlarına yönelmiştir.
Şayet "Bana ait işlere bak (unzur fîmâ ileyye)" derse, vezâret bununla akdedilmiş olmaz. Çünkü bu söz, işin sadece gözden geçirilmesi, yürütülmesi (tenfîz) veya yerine getirilmesi (kıyâm) gibi muhtemel anlamlara gelir. Akit ise muhtemel (birden çok anlama gelen) bir lafızla bağlayıcı hale gelmez.
Şayet "Niyâbetine güvenerek seni vezir edindim (istevezartüke tev'îlen alâ niyâbetike)" derse, vezâret akdedilmiş olur. Zira "istevezartüke" sözüyle, kendisine tevdi edilen işlerde umûm-ı nazarı birleştirmiştir; çünkü vezâretin nazarı (yetkisi) geneldir. "Niyâbetine güvenerek" sözüyle de niyâbet sâbit olur. Bu durumda vezâret, taklid vezâretinden çıkıp tefvîz vezâretine dönüşür.
Şayet "Sana vezâretimi tefvîz ettim" derse... (Bu ifadenin hükmü muhtemeldir): Bu lafızla vezâretin akdedilmesi muhtemeldir. Zira içindeki tefvîz zikri, onu tenfîz vezâretinden çıkarır. Akdedilmemesi de muhtemeldir; çünkü tefvîz, bu vezâretin hükümlerindendir ve bu sebeple yürürlüğe girmesi için bir akde ihtiyaç duyar. Birinci ihtimal (akdedilmesi) daha uygundur. Buna göre şayet "Sana vezâreti tefvîz ettik" derse, bu sahih olur. Zira emir sahipleri (devlet yöneticileri) kendileri için cemi (biz) lafzını kullanarak yazışma yaparlar.
أما تقليد الوزارة فجائز، لما حكاه الله تعالى عن نبيه موسى عليه السلام (واجعل لي وزيراً من أهلي هارون أخي اشدد به أزري وأشركه في أمري) وإذا جَازَ ذَلِكَ فِي النُّبُوَّةِ كَانَ فِي الْإِمَامَةِ أجوز، لأن مَا وُكِّلَ إلَى الْإِمَامِ مِنْ تَدْبِيرِ الْأُمَّةِ لا يقدر على مباشرة جميعه إلا بالاستنابة، نيابة الوزير المشارك فِي التَّدْبِيرِ أَصَحُّ فِي تَنْفِيذِ الْأُمُورِ مِنْ تفرده بها ليستظهر به على نفسه، وليكون أبعد من الزلل، وأمنع من الخلل. فأما اشتقاق الوزارة، فقييل أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ الْوِزْرِ، وَهُوَ الثِّقَلُ لِأَنَّهُ يتحمل عن الملك أثقاله، وقيل أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ الْوَزَرِ، وَهُوَ الْمَلْجَأُ. وَمِنْهُ قوله تعالى (كلا لا وزر) أَيْ لَا مَلْجَأَ فَسُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلِكَ يلجأ إلى رأيه ومعونته. وقيل: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ الْأَزْرِ، وَهُوَ الظَّهْرُ، لِأَنَّ الملك يقوى بتوزيره كقوة البدن بالظهر. والوزارة عل ضربين: وزارة تفويض، ووزارة تنفيذ.أما وزارة التفويض فهي أَنْ يَسْتَوْزِرَ الْإِمَامُ مَنْ يُفَوِّضُ إلَيْهِ تَدْبِيرَ الأمور برأيه، وإمضاءها على اجتهاده، فيعتبر في تقليد هذه الوزارة شُرُوطِ الْإِمَامَةِ. وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِفَايَةِ فِيمَا وُكِّلَ إلَيْهِ مِنْ أَمْرِ الْحَرْبِ والخراج خبيراً بهما "فإنه مباشر لهما تارة بنفسه، وتارة يستنب فيهما ولا يَصِلُ إلَى اسْتِنَابَةِ الْكُفَاةِ، إلَّا أَنْ يَكُونَ منهم، كما لايقدر على المباشرة إذا اقصر عنهم. ويفتقر تقليده لفظ الخليفة، لِأَنَّهَا وِلَايَةٌ تَفْتَقِرُ إلَى عَقْدٍ، وَالْعُقُودُ لَا تصح إلا بالقول، فإن وقع له بالنظر أو أذن له فيه، فقياس المذهب: أنه يصح التقليد بناء على إيقاع الطلاق بالكتابة. وتشتمل الوزارة على لفظين. أحهما: عموم النظر. والثاني: النيابة. فإن اقتصر به على عموم النظر دون النيابة لم تنعقد به الوزارة، وإن اقتصر به على النيابة لم تنعقد أيضاً. فإذا جمع بينهما انعقدت. والجمع بينهما أن يقول" قَلَّدْتُكَ مَا إلَيَّ نِيَابَةً عَنِّي " فَتَنْعَقِدُ بِهِ الوزارة لأنه جمع بين عموم النظر والاستنابة، فإن قال " نُبْ عَنِّي فِيمَا إلَيَّ" احْتَمَلَ أَنْ تَنْعَقِدَ الْوَزَارَةُ، لِأَنَّهُ قَدْ جَمَعَ بَيْنَ عُمُومِ النَّظَرِ وَالِاسْتِنَابَةِ. وَاحْتَمَلَ أَنْ لَا تَنْعَقِدَ بِهِ الْوَزَارَةُ، لأنه إذن يحتاج أَنْ يَتَقَدَّمَهُ عَقْدٌ. وَالْإِذْنُ فِي أَحْكَامِ الْعُقُودِ لا تصح به العقود. فإن قَالَ: "قَدْ اسْتَنَبْتُكَ فِيمَا إلَيَّ" انْعَقَدَتْ بِهِ الْوَزَارَةُ لِأَنَّهُ عَدَلَ عَنْ مُجَرَّدِ الْإِذْنِ إلَى ألفاظ العقود. فإن قَالَ " اُنْظُرْ فِيمَا إلَيَّ" لَمْ تَنْعَقِدْ بِهِ الْوَزَارَةُ، لِاحْتِمَالِهِ أَنْ يَنْظُرَ فِي تَصَفُّحِهِ أَوْ فِي تَنْفِيذِهِ أَوْ فِي الْقِيَامِ بِهِ، وَالْعَقْدُ لا يلتزم بلفظ محتمل.فإن قال " قد استوزرتك تعويلاً على نيابتك" انعقدت الْوَزَارَةُ، لِأَنَّهُ قَدْ جَمَعَ بَيْنَ عُمُومِ النَّظَرِ فيما جعل إلَيْهِ بِقَوْلِهِ" اسْتَوْزَرْتُكَ" لِأَنَّ نَظَرَ الْوَزَارَةِ عَامٌّ، وتثبت النيابة بقوله " تعويلاً على نيابتك" وخرجت عن وزارة التقليد إلى وزارة التفويض، فإن قال: " فوضت إليك وزارتي" ويحتمل أن لا تنعقد به هـ … ذه الْوَزَارَةُ، لِأَنَّ ذِكْرَ التَّفْوِيضِ فِيهَا يُخْرِجُهَا عَنْ وزارة التنفيذ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ لَا تَنْعَقِدَ، لِأَنَّ التَّفْوِيضَ مِنْ أحكام هذه الوزارة فافتقر إلى عقد ينفذ به، والأول أشبه فَعَلَى هَذَا لَوْ قَالَ " قَدْ فَوَّضْنَا إلَيْكَ الوزارة" صح؛ لأن ولاة الأمور يكتبون أنفسهم بلفظ الجمع
Ve onlar, bir işi kendilerine nispet etmekten kaçınarak onu havale ederler. Nitekim kişinin “sana tefviz ettik” sözü, “tefviz ettim” sözü yerine geçer; “vezaret” sözü de “vezaretim” sözü yerine geçer. Şayet (imam) “vezaretimi sana tevcih ettim” veya “sana vezareti tevcih ettim” derse, bu sözle o kişi, tefviz vezirlerinden olmaz; tâ ki onu, tefvizi hak edecek bir makama getirene kadar. Zira Allah Teâlâ, Mûsâ hakkında naklettiği şu âyette buyurur: “Bana ailemden bir vezir ver, kardeşim Hârûn’u. Onunla arkamı kuvvetlendir ve onu işime ortak et.” Burada (Mûsâ) sırf vezirlikle yetinmemiş, aynı zamanda arkasını kuvvetlendirme ve işine ortak etme şartını da zikretmiştir.
Tefvîz vezirine, imamın yürürlüğe koyduğu her tedbiri, atadığı her valiliği ve tevcih ettiği her görevi imama arz etmek vazifesi düşer; zira tek başına buyurması imam gibi olmasına yol açar. İmama da vezirin fiillerini ve işleri tedbirini gözden geçirmek, doğru olanları onaylayıp hatalı olanları düzeltmek gerekir. Çünkü ümmetin tedbiri, imamın rey ve içtihadına havale edilmiştir. Bu vezirin, bizzat kendisinin hüküm vermesi ve hüküm vermeyi başkasına tevdi etmesi caizdir; nitekim bu imam için de caizdir. Zira hüküm şartları onda da mevcuttur. Ve mezâlim konusunda bakması ve bunların infazında naib tayin etmesi caizdir; çünkü cihad şartları onda da dikkate alınmıştır. Tedbirini aldığı işleri bizzat yürütmesi veya onların infazında naip tayin etmesi caizdir; zira rey ve tedbir onda da mevcuttur.
İmamdan sahih olan her şey bu vezirden de sahih olur – üç şey müstesna:
Birincisi: Veliaht tayini. Çünkü imam, uygun gördüğü kimseyi veliaht yapabilir; vezir için bu yetki yoktur.
İkincisi: İmamın, ümmetten imamlıktan affını talep etmesi caizdir; vezir için bu caiz değildir.
Üçüncüsü: İmamın, vezirin tayin ettiği kişiyi azletmesi caizdir; vezirin ise imamın tayin ettiği kişiyi azletmesi caiz değildir. Bu üçü dışında kalan hususlarda, tefvîzin kendisine verilmesi hükmü, onun fiilini caiz kılar ve bu fiilin geçerli olmasını gerektirir.
Şayet imam, onun yürürlüğe koyduğu bir işe muhalefet ederse: Eğer bu, usulüne uygun olarak verilmiş bir hüküm veya hak sahibine verilmiş bir mal ise, imamın onun ictihadıyla verdiği hükmü bozması caiz olmaz. Eğer bir valinin tayini, bir ordunun sevki veya tecrübe edilmiş bir tedbir söz konusu ise, imamın bu hususta ona muhalefet etmesi, valiyi azledip orduyu istediği yere yönlendirmesi ve savaşı daha uygun gördüğü şekilde tedbir etmesi caiz olur. Çünkü imam, kendi fiillerinde bu tür tasarrufları düzeltme yetkisine sahiptir; öyleyse vezirinin fiillerinde düzeltme yetkisi evleviyetle vardır. Verdiği bir hüküm veya hak sahibine verdiği bir mal konusunda ise durum farklıdır; çünkü imamın kendi fiillerini düzeltme yetkisi olmadığı gibi, vezirinin fiillerini düzeltemez.
Eğer imam bir işe bir vali tayin eder, vezir de aynı işe başka birini tayin ederse, hangilerinin tayini daha önce ise ona bakılır. Şayet imamın tayini vezirden önce ise, onun tayini daha sağlamdır. Eğer vezirin tayini daha önce ise: imam, vezirin önceki tayinini biliyorsa, imamın tayini birincinin azli ve ikincinin yeni bir tayini anlamına gelir; böylece ikinci tayin geçerli olur, birinci geçersiz olur. Eğer imam, vezirin önceki tayinini bilmiyorsa, vezirin tayini daha sağlamdır. O halde birincinin velayeti geçerli olur, ikincinin velayeti geçersiz olur. Çünkü ikincinin tayini, birincinin tayinini bilmeden yapıldığında azil anlamına gelmez; ancak durumu bilerek yapılan tayin azil olur. Sadece sözle (başkasını tayin ederek) azleder, yoksa başkasını tayin etmiş olmasıyla değil.
Eğer bakılacak iş, ortak çalışmaya elverişliyse, her iki tayin de geçerli olur ve ikisi de o işte ortak olur. Eğer ortak çalışmaya elverişli değilse, ikisinin tayini, birinin azli ve diğerinin ibkasına kadar askıya alınır. Bu durumda işi imam üstlenirse, dilediğini azletme ve diğerini ibka etme yetkisine sahiptir. Ve eğer...
ويعظمونها عَنْ إضَافَةِ الشَّيْءِ إلَيْهِمْ فَيُرْسِلُونَهُ، فَيَقُومُ قَوْلُهُ" فوضنا إليك" مقام قوله " فوضت" وقوله " الوزارة " مقام قوله" وزارتي" فإن قال " قد قلدتك وزارتي" أو قال " قد قلدتك والوزارة" لَمْ يَصِرْ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْ وُزَرَاءِ التَّفْوِيضِ حتى يبيبه بِمَا يَسْتَحِقُّ بِهِ التَّفْوِيضَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يقول فيما حكاه عن موسى (واجعل لي وزيراً من أهلي هارون أخي اشدد به أزري وأشركه في أمري) فَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى مُجَرَّدِ الْوَزَارَةِ حَتَّى قَرَنَهَا بشد أزره وإشراكه في أمره. وعلى الوزير وزارة التفويض مطالعة الإمام بما أَمْضَاهُ مِنْ تَدْبِيرٍ وَأَنْفَذَهُ مِنْ وِلَايَةٍ وَتَقْلِيدٍ، لئلا يصير بالاستبداد كالإمام. وعلى الإمام أَنْ يَتَصَفَّحَ أَفْعَالَ الْوَزِيرِ وَتَدْبِيرَهُ الْأُمُورَ لِيُقِرَّ مِنْهَا مَا وَافَقَ الصَّوَابَ وَيَسْتَدْرِكَ مَا خَالَفَهُ. لأن تدبير الأمة، وكول إليه وإلى اجتهاده وَيَجُوزُ لِهَذَا الْوَزِيرِ أَنْ يَحْكُمَ بِنَفْسِهِ وَأَنْ يقلد الحكم كَمَا يَجُوزُ ذَلِكَ لِلْإِمَامِ، لِأَنَّ شُرُوطَ الْحُكْمِ فِيهِ مُعْتَبَرَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْظُرَ فِي الْمَظَالِمِ ويستنيب في تنفيذها لأن شروط الجهاد فِيهِ مُعْتَبَرَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يُبَاشِرَ تَنْفِيذَ الْأُمُورِ الَّتِي دَبَّرَهَا وَأَنْ يَسْتَنِيبَ فِي تَنْفِيذِهَا لِأَنَّ الرَّأْيِ وَالتَّدْبِيرِ فِيهِ مُعْتَبَرَةٌ. وَكُلُّ مَا صَحَّ من الإمام صح من هذا الْوَزِيرِ، إلَّا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: وِلَايَةُ الْعَهْدِ. فَإِنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَعْهَدَ إلَى مَنْ يَرَى، وليس ذلك للوزير.والثاني: أَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَسْتَعْفِيَ الْأُمَّةَ مِنْ الْإِمَامَةِ وَلَيْسَ ذَلِكَ لِلْوَزِيرِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَعْزِلَ مَنْ قَلَّدَهُ الْوَزِيرُ وَلَيْسَ لِلْوَزِيرِ أَنْ يَعْزِلَ مَنْ قَلَّدَهُ الْإِمَامُ وَمَا سِوَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَحُكْمُ التَّفْوِيضِ إلَيْهِ يَقْتَضِي جَوَازَ فِعْلِهِ وَصِحَّةِ نُفُوذِهِ مِنْهُ. فَإِنْ عَارَضَهُ الْإِمَامُ فِي رَدِّ مَا أَمْضَاهُ، فَإِنْ كَانَ فِي حُكْمٍ نفذ على وجهه، وفي مَالٍ وُضِعَ فِي حَقِّهِ، لَمْ يَجُزْ نَقْضُ ما نفذ باجتهاده. وإن كَانَ فِي تَقْلِيدِ والٍ، أَوْ تَجْهِيزِ جَيْشٍ، أو تدبير جرب جاز للإمام معارضته فيه بعذل المولى والعدول بالجيش إلى حيث يرى، وتدبيره الْحَرْبِ بِمَا هُوَ أَوْلَى لِأَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يستدرك ذلك من أفعال نفسه، فأولى أن يستدركها من أفعال وزيره. وفارق هذا ما كان من حكم نفذه، أو مال وضعه في حقه، لأنه لما لم يكن لِلْإِمَامِ أَنْ يَسْتَدْرِكَ ذَلِكَ مِنْ أَفْعَالِ نَفْسِهِ فكذلك من أفعال وزيره. فإن قَلَّدَ الْإِمَامُ وَالِيًا عَلَى عَمَلٍ، وَقَلَّدَ الْوَزِيرُ غَيْرَهُ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، نُظِرَ فِي أَسْبَقِهِمَا بالتقليد، فإن كان الإمام أسبق تقليداً من الوزير فتقليده أثبت، وَإِنْ كَانَ تَقْلِيدُ الْوَزِيرِ أَسْبَقَ فَإِنْ عَلِمَ الْإِمَامُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ تَقْلِيدِ الْوَزِيرِ كَانَ في تقليد الإمام عزل للأول واستئناف تقليد للثاني فَصَحَّ الثَّانِي دُونَ الْأَوَّلِ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ الْإِمَامُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ تَقْلِيدِ الْوَزِيرِ فَتَقْلِيدُ الوزير أثبت. فتصح ولاية الأول دون ولاية الثَّانِي، لِأَنَّ تَقْلِيدَ الثَّانِي مَعَ الْجَهْلِ بِتَقْلِيدِ الأول لا يكون عزلا، وإنما يكون عزلا لو علم بحالة فيصير بالقول معزولاً، لا بتقليد غيره. فإن كَانَ النَّظَرُ مِمَّا يَصِحُّ فِيهِ الِاشْتِرَاكُ صَحَّ تقليدهما وكانا مشتركين في النظر. وإن كَانَ مِمَّا لَا يَصِحُّ فِيهِ الِاشْتِرَاكُ كَانَ تَقْلِيدُهُمَا مَوْقُوفًا عَلَى عَزْلِ أَحَدِهِمَا وَإِقْرَارِ الْآخَرِ. فَإِنْ تَوَلَّى ذَلِكَ الْإِمَامُ جَازَ أَنْ يَعْزِلَ أَيَّهُمَا شَاءَ وَيُقِرَّ الْآخَرَ وَإِنْ
Vezir [bir işi] üstlenince, kendi tayin ettiği kişiyi azletmesi caiz olur; imamın tayin ettiği kişiyi azletmesi ise caiz olmaz. İşte bu, tefvîz (yetki devri) vezaretinin hükmüdür.
Tenfîz (icra) vezaretine gelince, hükmü daha zayıf, şartları daha azdır. Zira bu vezarette yetki, imamın re’yine ve tedbirine mahsurdur. Bu vezir, imam ile reaya ve vâliler arasında bir vasıtadır; imam adına emrettiğini ulaştırır, söylediğini infaz eder, hükmettiğini icra eder, vâlilerin tayinini, ordunun ve muhafızların teçhizini bildirir; onlardan gelenleri ve meydana gelen yeni mühim hâdiseleri imama arz eder ki, kendisine emrolunduğu veçhile amel etsin. O, işlerin infazında yardımcıdır; onlar üzerinde ne bir vâlîdir ne de onları deruhte etmiştir. Eğer re’yde ortak edilirse, vezir unvanına daha layıktır; eğer re’yde ortak edilmezse, vasıta ve elçi adına daha yakışır.
Bu vezaret, bir taklid (tayin) işlemine ihtiyaç duymaz; sadece izin ve mutlak isim itibar edilir. Bu göreve ehil olan kimsede hürriyet ve ilim şartı aranmaz; çünkü onun tek başına bir vilâyet veya taklid yetkisi yoktur ki hürriyet aransın; hükmetmesi caiz olmadığı için ilim de aranmaz. Onun yetkisi sadece iki hususa münhasırdır: Halîfeye ulaştırmak ve ondan ulaştırmak. Bu sebeple kendisinde yedi vasıf gözetilir:
Birincisi: Emanet – emanet edilen şeyde hıyanet etmemek.
İkincisi: Doğru sözlülük – ulaştırdığı hususlarda haberine güvenilmeli ve bildirdiği hususlarda sözüyle amel edilmeli.
Üçüncüsü: Tamahın azlığı – meyledeceği bir şeyde rüşvet almasın, aldanıp müsamahakâr olmasın.
Dördüncüsü: Kendisiyle insanlar arasında düşmanlık ve kinden selâmette olması; zira düşmanlık insaftan alıkoyar ve şefkati engeller.
Beşincisi: Halîfeye ve ondan ileteceği şeyleri ezberlemesi (zabt etmesi); çünkü o, lehine ve aleyhine şahittir.
Altıncısı: Zekâ ve fetanet – işler ona karşı tezviratla karıştırılıp müteşabih hâle gelmesin, sahtekârlıkla örtülüp kapalı kalmasın. Zira işler karışınca azim sıhhat bulmaz, kapalı kalınca da kararlılık tamamlanmaz.
Yedincisi: Ehl-i hevâdan olmaması; hevâ onu haktan bâtıla çıkarır, hakkı bâtıl, bâtılı hak gösterir. Nitekim hevâ akılları aldatır, isabetten saptırır. Bazıları Resûlullah’tan (s.a.v.) şu hadisi rivayet etmiştir: “Bir şeye sevgin kör ve sağır eder.”
Eğer bu vezir re’yde ortak ise, sekizinci bir vasfa daha ihtiyaç duyar: Re’yin isabetine ve tedbirin doğruluğuna ulaştıracak tecrübe ve deneyim (hıska). Zira deneyimlerde işlerin âkıbetlerine dair bilgi vardır. Re’yde ortak değilse bu vasfa ihtiyaç yoktur.
Bir kadının bu görevi üstlenmesi caiz değildir; haberi kabul edilse bile. Zira bu görev, kadınlardan sarf edilmiş olan velâyet mânalarını ihtiva eder. Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur: “İşlerini bir kadına teslim eden bir kavim asla iflah olmaz.”
تَوَلَّاهُ الْوَزِيرُ جَازَ أَنْ يَعْزِلَ مَنْ اخْتَصَّ بِتَقْلِيدِهِ وَلَمْ يَجُزْ أَنْ يَعْزِلَ مَنْ قَلَّدَهُ الإمام. فهذا حكم وزارة التفويض.وَأَمَّا وَزَارَةُ التَّنْفِيذِ فَحُكْمُهَا أَضْعَفُ، وَشُرُوطُهَا أَقَلُّ، لِأَنَّ النَّظَرَ فِيهَا مَقْصُورٌ عَلَى رَأْيِ الْإِمَامِ وتدبيره، وهذا الوزير وسيط بَيْنَهُ وَبَيْنَ الرَّعَايَا وَالْوُلَاةِ، يُؤَدِّي عَنْهُ مَا أمر، وينفذ مَا ذَكَرَ، وَيُمْضِي مَا حَكَمَ، وَيُخْبِرُ بِتَقْلِيدِ الولاة، وتجهيز الجيش والحماة، ويعرض عليه ما ورد منهم وتجدد من حدث ملمّ ليعمل فيه بما يُؤْمَرُ بِهِ، فَهُوَ مُعِينٌ فِي تَنْفِيذِ الْأُمُورِ وليس بوال عليها ولا متقلد لَهَا. فَإِنْ شُورِكَ فِي الرَّأْيِ كَانَ بِاسْمِ الوزارة أخص، وإن لم يشترك فيه كان باسم الوساطة والسفارة أشبه. ولا تَفْتَقِرُ هَذِهِ الْوَزَارَةُ إلَى تَقْلِيدٍ، وَإِنَّمَا يُرَاعَى فيها مجرد الإذن ومطلق الاسم. ولا يعتبر فِي الْمُؤَهَّلِ لَهَا الْحُرِّيَّةُ وَلَا الْعِلْمُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْفَرِدَ بِوِلَايَةٍ وَلَا تَقْلِيدٍ فَتُعْتَبَرُ فِيهِ الْحُرِّيَّةُ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ فَيُعْتَبَرُ فِيهِ الْعِلْمُ، وَإِنَّمَا هُوَ مَقْصُورُ النظر علىأمرين: أن يؤدي إلى الخليفة وأن يُؤَدِّيَ عَنْهُ، فَيُرَاعِي فِيهِ سَبْعَةَ أَوْصَافٍ: أَحَدُهَا: الأمانة حتى لا يخون فيما ائتمن فيه. الثاني: صدق اللهجة حتى يوثف بِخَبَرِهِ فِيمَا يُؤَدِّيهِ وَيُعْمَلَ عَلَى قَوْلِهِ فِيمَا ينهيه. الثالث: قلة الطمع حتى لا يرتشى فيمايل، ولا ينخدع فيتساهل. الرابع: أَنْ يَسْلَمَ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ مِنْ عداورة وشحناء، لأن الْعَدَاوَةَ تَصُدُّ عَنْ التَّنَاصُفِ وَتَمْنَعُ مِنْ التَّعَاطُفِ. الخامس: أَنْ يَكُونَ ذُكُورًا لِمَا يُؤَدِّيهِ إلَى الْخَلِيفَةِ وعنه لأنه شاهد له وعليه. السادس: الذكاء والفطنة، حتى لا تلدس عَلَيْهِ الْأُمُورُ فَتَشْتَبِهَ، وَلَا تُمَوَّهَ عَلَيْهِ فَتَلْتَبِسَ فلا يصح مع اشتباهها عزم، ولايتم مع التباسها حزم. السابع: أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ، فَيُخْرِجُهُ الهوى عن الحق إلى الباطل، ويتدلس عليه المحق المبطل، فإن الهوى خادرع الألباب، وضارف عن الصواب، وقد روى بعضهم عن النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " حُبُّكَ الشَّيْءَ يعمي ويصم". فإن كان هذ الْوَزِيرُ مُشَارِكًا فِي الرَّأْيِ احْتَاجَ إلَى وَصْفٍ ثَامِنٍ وَهُوَ الْحِنْكَةُ وَالتَّجْرِبَةُ الَّتِي تُؤَدِّيهِ إلَى صِحَّةِ الرَّأْيِ وَصَوَابِ التَّدْبِيرِ. فَإِنَّ فِي التَّجَارِبِ خبرة لعواقب الْأُمُورِ. وَإِنْ لَمْ يُشَارَكْ فِي الرَّأْيِ لَمْ يحتج إلى هذا الوصف.ولا يجوز أن يقوم بِذَلِكَ امْرَأَةٌ، وَإِنْ كَانَ خَبَرُهَا مَقْبُولًا، لِمَا تضمنه من معاني الولايات المصروفة عن النساء. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَا أَفْلَحَ قَوْمٌ أَسْنَدُوا أَمْرَهُمْ إلَى امْرَأَةٍ".
Keza (hilâfetin kadınlara verilmemesinin sebebi), rey talep etme, azmin sebatı ve kadınların güç yetiremeyeceği hususları içermesi; ayrıca işlerin doğrudan üstlenilmesinde ortaya çıkma (zorunluluğu) kadınlara yasaklanmış olmasıdır. Şöyle denilmiştir: Bu vezirin zimmet ehlinden olması câizdir; her ne kadar tefvîz (geniş yetkili) veziri onlardan olmasa da. Ancak taşkınlık yaparlarsa taşkınlıklarından menedilirler. İkisi (tefvîz ve tenfîz vezareti) arasındaki fark dört vecihtendir: Birincisi: Tefvîz (geniş yetkili) vezirinin hüküm vermeyi doğrudan üstlenmesi ve mezâlim (haksızlık) davalarına bakması câizdir; tenfîz (yürütme) veziri için bu câiz değildir. Keza tefvîz vezirinin vâlileri tayin etmede tek başına hareket etmesi câiz iken, bu tenfîz veziri için söz konusu değildir. Keza tefvîz vezirinin orduları sevketmede ve savaşı idare etmede tek başına hareket etmesi câiz iken, tenfîz veziri için bu câiz değildir. Keza tefvîz vezirinin beytülmâl mallarında, kendisine ait olanı almak ve ödenmesi gerekeni vermek suretiyle tasarrufta bulunması câiz iken, tenfîz veziri için bu câiz değildir. Bu suretle anlaşılmıştır ki, bu iki (vezaret) türü, (vezirin) yetki alanına giren işler bakımından bu dört vecihten ayrılmaktadır. Yine dört şart bakımından da ayrılırlar: Birincisi: Hürriyet (şartı) tefvîz vezâretinde aranır, tenfîz vezâretinde aranmaz. İkincisi: İslâm (şartı) tefvîz vezâretinde aranır, tenfîz vezâretinde aranmaz. Üçüncüsü: Şerîat hükümlerini bilmek (şartı) tefvîz vezâretinde aranır, tenfîz vezâretinde aranmaz. Dördüncüsü: Savaş ve harac (vergi) işlerini bilmek (şartı) tefvîz vezâretinde aranır, tenfîz vezâretinde aranmaz. Harkî (rahimehullah), tenfîz vezirinin zimmet ehlinden olmasının câiz olduğuna delâlet eden bir görüş zikretmiştir. Zira şöyle demiştir: "Sadakadan (zekâttan) kâfire ve köleye verilmez. Ancak âmil (zekât toplama memuru) olurlarsa, yaptıkları iş karşılığı olarak verilir." Ahmed'den (b. Hanbel), men‘e delâlet eden bir rivayet nakledilmiştir. Zira Ebû Tâlib rivayetinde kendisine: "Yahudi ve Hristiyanı Müslümanların işlerinde, meselâ harac işlerinde kullanır mıyız?" diye sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: "Hiçbir işte onlardan yardım alınmaz." Bu konuda (delil olarak alınacak) vecih, Allah Teâlâ'nın şu âyetidir: "Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin, kendinizden olmayanları sırdaş edinmeyin, onlar size fenalık etmekten geri durmazlar." (Âl-i İmrân 3/118) Yine Allah Teâlâ'nın şu âyetidir: "Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin." (Mümtehine 60/1) Yine Resûlullah (s.a.v.)'in şu hadisidir: "Allah onları hain kıldığı için onlara güvenmeyin." (Hadis metni) Halîfe, iki tenfîz vezirini (ortaklaşa) nazır tayin edebilir. Eğer her birine umumî yetki verirse, yukarıda zikrettiğimiz sebepten ötürü bu caiz olmaz. Sonra (duruma) bakarız: Şayet aynı anda (tayin edilmişlerse) her ikisinin de tayini bâtıl olur. Eğer biri diğerinden önce (tayin edilmişse) öncekinin tayini sahih, sonrakinin tayini bâtıl olur. Şayet (halîfe) ikisini, iş üzerinde birlikte hareket etmek üzere ortak kılar da birinin tek başına hareket etmesine izin vermezse, bu (tayin) sahih olur; bu durumda vezâret ikisinde olur, (bakanlık yetkisi) onlarda ayrı ayrı olmaz. İkisinin ittifak ettiği hususları yürütme (tenfîz) yetkileri vardır; ihtilâf ettikleri hususları yürütme yetkileri yoktur. Bu (ihtilaflı işler), halîfenin reyine bırakılmış olur ve bu vezâretin yetki alanının dışına çıkar. Bu (ortak) vezâret, mutlak tefvîz vezâretinden iki yönden eksik kalır.
ولأن فيها طلب الرأي وثبات العزم وما يضعف عنه النساء، والبروز في مباشرة الأمور مما هو عليهن محظور. وقد قيل: إنه يجوز أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَزِيرُ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وإن لم يكن وزير التفويض منهم، إلَّا أَنْ يَسْتَطِيلُوا فَيَكُونُوا مَمْنُوعِينَ مِنْ الِاسْتِطَالَةِ. وكان الفرق بينهما من وجوه أربعة: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ لِوَزِيرِ التَّفْوِيضِ مُبَاشَرَةُ الْحُكْمِ وَالنَّظَرُ فِي الْمَظَالِمِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِوَزِيرِ التَّنْفِيذِ، ولأنه لا يَجُوزُ لِوَزِيرِ التَّفْوِيضِ أَنْ يَسْتَبِدَّ بِتَقْلِيدِ الْوُلَاةِ وليس ذلك لوزير التنفيذ. ولأنه يَجُوزُ لِوَزِيرِ التَّفْوِيضِ أَنْ يَنْفَرِدَ بِتَسْيِيرِ الْجُيُوشِ وتدبير الحرب وليس ذلك لوزير التنفيذ. ولأنه لا يَجُوزُ لِوَزِيرِ التَّفْوِيضِ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي أَمْوَالِ بيت المال بقبض ما يستحق له ودفع مَا يَجِبُ فِيهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ لِوَزِيرِ التَّنْفِيذِ. فبان بهذا أنهما قد افترقا في حقوق النظر من هذه الوجوه الأربعة. ويفترقان أيضا في أربعة شروط: أَحَدُهَا: أَنَّ الْحُرِّيَّةَ مُعْتَبَرَةٌ فِي وَزَارَةِ التَّفْوِيضِ وغير معتبرة في وزارة التنفيذ. الثاني: أن الإسلام مُعْتَبَرٌ فِي وَزَارَةِ التَّفْوِيضِ وَغَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي وزارة التنفيذ. الثالث: أن العلم بأحكام الشريعة مُعْتَبَرٌ فِي وَزَارَةِ التَّفْوِيضِ وَغَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي وزارة التنفيذ. الرابع: المعرفة بأمر الحرب والخراج معتبرة في التفويض فِي وَزَارَةِ التَّفْوِيضِ وَغَيْرُ مُعْتَبَرَةٍ فِي وَزَارَةِ التنفيذ. وقد ذكر الخرقي ما يدل على أنه يجوز أن يكون وزير التنفيذ من أهل الذمة، لأنه قال " ولا يعطى من الصدقة لكافر ولا عبد" إلا أن يكونوا من العاملين فيعطوا بحق ما عملوا ". وروي عن أحمد ما يدل على المنع، لأنه قال في رواية أبي طالب - وقد سئل: نستعمل اليهودي والنصراني في أعمال المسلمين مثل الخراج؟ فقال " لا يستعان بهم في شيء".ويكون الوجه فيه قوله تعالى (لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم إلا خبالاً) وقوله تعالى (لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء) وقوله عليه الصلاة والسلام " لا تأمنوهم إذ خونهم الله". ويجوز للخليفة أن يقلد وزيري تنفيذ نظرت، فإن فوض إلى كل واحد منهما عموم النظر لم يصح لما ذكرنا. ثم ننظر، فَإِنْ كَانَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ بَطَلَ تَقْلِيدُهُمَا مَعًا. وَإِنْ سَبَقَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ صَحَّ تَقْلِيدُ السابق وبطل تقليد المسبوق، وإن أشرك بينهما في النظر على اجتماعهما فيه ولم يَجْعَلَ إلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنْ يَنْفَرِدَ بِهِ صح، وتكون الوزارة فيهما لا في النظر منهما، ولهما تنفيذ ما اجتمعا عَلَيْهِ، وَلَيْسَ لَهُمَا تَنْفِيذُ مَا اخْتَلَفَا فِيهِ، وَيَكُونُ مَوْقُوفًا عَلَى رَأْيِ الْخَلِيفَةِ وَخَارِجًا عَنْ نظر هذه الوزارة، وتكون هذه الوزارة تقصر عن وزارة التفويض المطلق من وجهين: