İrşâdü's-Sârî li-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî – Taba‘: Atâ'âtu'l-İlim (el-Kastallânî)
Kısım: Şurûhu'l-Hadîs
Kitap: İrşâdü's-Sârî li-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî
Müellif: Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî eş-Şâfi‘î (851-923 h.)
Tahkik: el-Mektebetü'l-İlmiyye bi-Dâri'l-Kemâli'l-Müttehide
Neşreden: Dâru Atâ'âti'l-İlim – Dâru İbn Hazm
Tab‘: Birinci Baskı, 1442 h. – 2021 m.
Tenbîh: Bu elektronik nüshanın metni, Atâ'âtu'l-İlim tarafından 1437 h. yılında yayımlanan (Sahîh-i Buhârî) külliyatından Şâmile'ye hediye edilmiştir. Matbu nüshanın ise tahkik ve haşiyeleri artırılmıştır.
[Terkîmü'l-kitâb matbû nüshaya uygundur]
Şâmile'de neşir tarihi: 22 Cemâdelûlâ 1446
إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري - ط عطاءات العلم (القسطلاني) القسم: شروح الحديث الكتاب: إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري المؤلف: أبو العباس أحمد بن محمد القسطلاني الشافعي (٨٥١ - ٩٢٣ هـ)تحقيق: المكتب العلمي بدار الكمال المتحدة الناشر: دار عطاءات العلم - دار ابن حزم الطبعة: الأولى، ١٤٤٢ هـ - ٢٠٢١ متنبيه: نص هذه النسخة الإلكترونية، أهداه للشاملة «عطاءات العلم» عن موسوعة (صحيح البخاري) المنشورة عام ١٤٣٧ هـ. أما المطبوع، فقد زيد في تحقيقه وحواشيه[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Kitaba ihtimam gösterenlerin çalışması (Sahîh-i Buhârî Külliyatı'ndan):
Kitabı, Birinci Bulak Baskısı ve Altıncı Bulak Baskısı ile karşılaştırmalı olarak üç yazma nüsha üzerinden mukabele ettik; farkları kaydettik ve atıf yerlerini tahric ettik. İstifade edilen yazma nüshaların tavsifi:
1. Birinci nüsha: Döneminin Şam muhaddisi olan âlim muhaddis İsmâil b. Muhammed el-‘Aclûnî'nin (ö. 1162) nüshası. Bu nüshayı, 1135 hicrî yılında Emevî Camii kubbesi altında birçok nüsha ile karşılaştırarak okumuş; ayrıca 1290 hicrî yılında Şeyh Muhammed Selîm el-Attâr'a da okunmuştur. Üzerinde açıklayıcı kenar notları ve haşiyeler bulunan, sağlam ve tashih edilmiş bir nüshadır. 1094–1097 yılları arasında yazılmış olup yedi cilt halindedir. Kaynağı Dâru'l-Kütübi'z-Zâhiriyye'dir ve (د) rumuzu ile gösterilmiştir.
2. İkinci nüsha: Döneminin Mısır muhaddisi Hâfız Ebü'l-‘İzz el-‘Acemî'nin, müellif nüshası da dâhil birçok asılla mukabelesiyle meşhur olan nüshasından istinsah edilmiştir. Üzerinde ayrıca açıklayıcı kenar notları bulunur. İstinsah tarihi on birinci hicrî asra aittir. Altı cilt halinde olup kaynağı Türkiye'deki Hacı Selim Ağa Kütüphanesi'dir ve (ص) rumuzu ile gösterilmiştir.
3. Dâru'l-Kütübi'z-Zâhiriyye'den sekiz cilt halinde bir nüsha. Bu, birleştirilmiş bir nüshadır; ilk yarısı 964–965 yılları arasında, cihad döneminde yazılmış, kalanı ise Baalbek âlimi Yahyâ b. Abdirrahmân et-Tâcî tarafından 1140 hicrî yılında hat ile tamamlanmıştır. Nüsha tashih edilmiş olup üzerinde açıklayıcı kenar notları vardır. Bu nüsha (م) rumuzu ile gösterilmiştir.
Bunlara ilaveten, kıymetli nüshalardan müteferrik parçalar ile (ب) rumuzlu Birinci Bulak Baskısı ve (س) rumuzlu Altıncı Bulak Baskısı da kullanılmıştır.
Bu kitabın mukabelesi, Şeyh Muhammed Tâhir Şa‘bân ve Şeyh Tevfîk Tekle'nin nezaretinde iki ekip tarafından gerçekleştirilmiştir. Okunup gözden geçirilmesi ise Dr. Muhammed Îd Mansûr'un nezareti ve iştirakiyle bir ekip tarafından yapılmış; bu çalışmaya Dr. Adnan Hıdır, Şeyh Mahmûd ed-Dâlâtî ve başkaları da katılmıştır.
[*] (Şâmile notu): Bu çalışma, Sahîh-i Buhârî Külliyatı'nda (1473 hicrî) yayınlanan elektronik nüshanın metnine aittir; burada Şâmile Kütüphanesi'nde yayınlanan metin de aynıdır. Matbu nüshaya gelince (1442 hicrî), buna ilave olarak şunlar zikredilmiştir: (mukaddime, s. 6-7): "Ardından Allah teâlâ, Ebü'l-‘İzz Ahmed b. Ahmed el-‘Acemî'nin kendi hattıyla yazdığı nüshasına ve üzerindeki kıymetli haşiyelerine ulaşmayı nasip etti..." Sonra, yeni elde edilen nüshalar üzerinde çalışmanın yeniden yapıldığını, tahkik yönteminin değiştirildiğini, kitabın yeniden dizildiğini ve bir grup uzman tarafından okunup incelenmek üzere havale edildiğini; "metnin sağlamlığından ve doğruluğundan emin olmak için üç kez okunduğunu" belirtmişlerdir.
عمل المعتني بالكتاب (عن موسوعة صحيح البخاري)[*]:قابلنا الكتاب على ثلاثة أصول خطية مع المقارنة بطبعة بولاق الأولى وطبعة بولاق السادسة، وسجلنا الفروق، وخرَّجنا مواضع العزو. وصف الأصول الخطية المعتمدة:١ - النسخة الأولى: نسخة العلامة المحدث إسماعيل بن محمد العجلوني (ت: ١١٦٢) محدث الشام في عصره، قرأها وقابلها على نسخ عديدة تحت قبة الجامع الأموي سنة ١١٣٥ هـ، وقُرئت على الشيخ محمد سليم العطار أيضًا سنة ١٢٩٠ هـ، وهي نسخة متينة مصححة عليها هوامش وحواشي موضحة، كتبت ١٠٩٤ - ١٠٩٧، وتقع في مجلدات سبع، مصدرها دار الكتب الظاهرية، وهي النسخة المرموز لها بالرمز (د).٢ - النسخة الثانية نسخة منقولة من نسخة الحافظ أبي العز العجمي محدث مصر في عصره المشهورة بمقابلتها على أصول عديدة منها نسخة المؤلف، وعليها هوامش شارحة أيضًا، تاريخ نسخها يعود للقرن الحادي عشر، وتقع في مجلدات ست، مصدرها مكتبة حاجي سليم آغا بتركيا، وهي المرموز لها بالرمز (ص).٣ - نسخة من دار الكتب الظاهرية تقع في مجلدات ثمان، وهي نسخة ملفقة كتب نصفها الأول ما بين عامي ٩٦٤ - ٩٦٥ إلى أثناء الجهاد، وتمم بخط علامة بعلبك يحيى بن عبد الرحمن التاجي سنة ١١٤٠ هـ، والنسخة مصححة عليها هوامش شارحة، وهذه النسخة هي المرموز لها بالرمز (م). بالإضافة إلى قطع متفرقة من نسخ نفيسة، وطبعتي البولاقية الأولى المرموز لها بالرمز (ب)، والسادسة المرموز لها بالرمز (س). قام بمقابلة هذا الكتاب فريقان بإشراف الشيخ محمد طاهر شعبان، والشيخ توفيق تكله، وتمت قراءته ومراجعته من قبل فريق بإشراف الدكتور محمد عيد منصور ومشاركته، وشارك فيه الدكتور عدنان خضر والشيخ محمود الدالاتي وغيرهم.[*] (تعليق الشاملة): هذا العمل خاص بنص النسخة الإلكترونية المنشورة بموسوعة صحيح البخاري ١٤٧٣ هـ، وهو نفسه النص المنشور هنا بالمكتبة الشاملةأما المطبوع، ١٤٤٢ هـ، فقد زيد فيه عن ذلك، إذ ورد في مقدمته (ص ٦، ٧):"ثم يسر الله تعالى الوقوف على نسخة أبي العز أحمد بن أحمد العجمي بخطه، وعليها حواشيه النفيسة. . . ."ثم ذكروا أنه تم إعادة العمل على ما استجد لهم من النسخ، وتعديل طريقة التحقيق وإعادة صف الكتاب مرة أخرى، وإحالة الكتاب للقراءة والمراجعة من قبل جماعة من المتخصصين، "فقرئ ثلاث مرات للتأكد من سلامة النص واستقامته".
Bismillâhirrahmânirrahîm(1). Aḥmed b. Muḥammed el-Ḫaṭîb el-Ḳasṭallânî –Allah Te‘âlâ kendisini, ana-babasını ve bütün Müslümanları mağfiret buyursun– şöyle der: Hamd, nebî sünnetinin mârifetlerine dair bilgilerle velîlerinin göğüslerini şerheden ve tertemiz hadislerini işitmekle dostlarının ve safâ sahibi seçkinlerinin ruhlarını ferahlatan Allah’a mahsustur. Böylece sırlarının sırrını, kudsiyet ve senâ bahçesinin güllüklerinde seyrana salmıştır. O’na, irşadına muvaffak kıldığı ve nimetlerini ihsan ettiği şeyler için hamd eder, mütevatir, kâmil ve bol fazlı için şükreder ve kendisinden ziyade (artış) dilerim.(1) (د) nüshasında şu ziyade vardır: «Ve O’ndan yardım dileriz. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Allah, efendimiz Muhammed’e, âline ve ashâbına salât ve selâm etsin. Muvaffakiyet ve yardım Allah’tandır.» (ص) nüshasında ise şu ziyade vardır: «Ve O’na güvenim vardır.»(2) «Te‘âlâ» ibaresi (د) nüshasında ziyadedir.
بسم الله الرحمن الرحيم(١)يقولُ أحمد بن محمَّدٍ الخطيبُ القسطلانيُّ غفر الله تعالى(٢) له ولوالديه ولجميع المسلمين:الحمد لله الذي شرح بمعارف عوارف السُّنَّة النَّبويَّة صدور أوليائه، وروَّح بسماع أحاديثها الطَّيِّبة أرواح أهل وداده وأصفيائه، فسرَّح سِرَّ سرائرهم في رياض روضة قُدسه وثنائه، أحمده على ما وفَّق من إرشاده وأسدى من آلائه، وأشكره على فضله المتواتر الكامل الوافر، وأسأله المزيد(١) زيد في (د): «وبه نستعين، الحمد لله رب العالمين، وصلَّى الله على سيِّدنا محمَّدٍ وآله وصحبه وسلَّم، وبالله التوفيق والإعانة»، وزيد في (ص): «وبه ثقتي».(٢) «تعالى» زيادة من (د).
Onun atâsı ve setrinin keşfiyle; ve şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Samedâniyyetinde[(1)] müstakil olan, kibriyâsının izzetiyle tek olan; kendisine irtibatı keseni (inâbesiyle yöneleni) yakınlık ve velâyet huzuruna ulaştıran, onu hâssa ve ahbâbı silsilesine dâhil edendir (1). Ve şehâdet ederim ki efendimiz Muhammed (s.a.v.), O'nun kulu ve resûlüdür. Doğru söz ve güzel söz ile gönderilmiştir; yeryüzü ve gök ehli için bir rahmettir. Uydurulmuş (muhdes) şeyleri, parıltılarının şevârik (parlak burçları) ve bevârikı (çakan şimşekleri) ile silendir. Böylece «el-Câmi‘u's-Sahîh»in mişkât-ı mesâbîhi, onun şeriatının ve haberlerinin nurlarından parladı. Allah ona, âline, ashâbına ve halîfelerine salât ü selâm eylesin (2), âmin (3).
Emmâ ba‘d: Şüphesiz ki Nebî sünneti ilmi, Kitâb-ı Azîz'den sonra ilimlerin en büyük kadirlisi, şeref ve fahr bakımından en yücesidir. Zira İslâm şeriatının ahkâm kaideleri onun üzerine binâ edilmiştir ve onunla Kur'ân âyetlerinin mücmellerinin tafsilâtı ortaya çıkar. Nasıl olmasın ki, kaynağı hevâdan konuşmayan Zât'tır; o ancak kendisine vahyedilen bir vahiydir. İşte o, Kitab'ın müfessiridir; Nebî (s.a.v.) bunu bizlere ancak Rabbi'nden söylemiştir. Ve muhakkak ki Buhârî'nin «el-Câmi‘»i…
(1) (د) ve (س)'de: «وأحبائه» şeklindedir. (ص)'da bundan sonra: «فأشرقت مشكاة اندراجه في سلسلة خاصَّته وأحبائه» ilâve edilmiştir. Görünüşe göre bu, önceki ve sonraki ifadelerin bir kısmını tekrarlayan fazlalık bir ibaredir.
(2) (د)'de: «صلَّى الله وسلَّم عليه وعلى آله وخلفائه» şeklindedir.
(3) «آمين»: (د)'de yoktur.
من عطائه وكشف غطائه، وأشهد أنْ لا إله إِلَّا اللهُ وحدَه لا شريك له، الفرد المنفرد في صمدانيَّته بعزِّ كبريائه، واصلُ من انقطع إليه إلى حضرة قربه وولائه، ومدرجُه في سلسلة خاصَّته وأحبابه(١)، وأشهد أنَّ سيِّدنا محمَّدًا عبدُه ورسولُه، المُرسَلَُ بصحيح القول وحَسَنِهِ؛ رحمةً لأهل أرضه وسمائه، الماحي للمختلَق الموضوع بشوارق بوارق لألائه، فأشرقت مشكاة مصابيح «الجامع الصَّحيح» من أنوار شريعته وأنبائه، صلى الله عليه وسلم وعلى آله وأصحابه وخلفائه(٢)، آمين(٣).وبعدُ:فإنَّ علم السُّنَّة النَّبويَّة بعد الكتاب العزيز أعظم العلوم قدرًا، وأرقاها شرفًا وفخرًا؛ إذ عليه مبنى قواعد أحكام الشَّريعة الإسلاميَّة، وبه تظهر تفاصيل مُجمَلات الآيات القرآنيَّة، وكيف لا ومصدره عمَّن لا ينطق عن الهوى، إن هو إلَّا وحيٌ يُوحَى.فهو المفسِّر للكتاب، وإنَّما نطق النَّبيُّ لنا به عن ربِّه، وإنَّ كتاب البخاريِّ «الجامع» قد(١) في (د) و (س): «وأحبائه»، وقد زيد عقبه في (ص): «فأشرقت مشكاة اندراجه في سلسلة خاصَّته وأحبائه»، والظاهر أنَّها مقحمة، مكرِّرة بعض ما تقدَّم وما يأتي.(٢) في (د): «صلَّى الله وسلَّم عليه وعلى آله وخلفائه».(٣) «آمين»: ليس في (د).
O [eser], yüce matlablarının hazinelerinden belâgatın özünü ortaya koyup sergiledi; maharet meydanında birincilik ipini yakalayıp onu elde etti(1); sahih hadis ve fıkhından, kendisinden önce kimsenin erişemediği ve kimsenin de üzerinde durmadığı şeyleri getirdi. Böylece fevâidinin çokluğu ve faydalarının fazlalığıyla tek kaldı; ta ki râviler kaynaklarının tatlılığına hükmettiler. İşte bu sebeple Kitabullah’tan sonra diğer kitaplar üzerine ağır bastı; diller ve dudaklar onu övgüyle anmaya koyuldu. Çokça hatırımdan geçti ki ona, aslı şerhten kırmızı mürekkeple ve diğer renklerle rivayet farklarını belirterek ayıracağım, metin ile şerhi iç içe geçirip derece derece kaydedeceğim bir şerh yazayım; tâ ki bakan kimse maksadı çabucak kavrasın, sayfaya bakar bakmaz görüp anlasın, talebelerine bazı sırlarını keşfetsin, mânâlarının yüzlerindeki örtüyü kaldırsın, müşkilini açıklasın, kilitlisini çözsün, ihmâl edileni kayıt altına alsın; ta‘likini bağlayıcı(2) bir şekilde vefâ etsin, sâlikine tahkik yolunda irşad için yeterli olsun, rivayetlerini tahrir etsin, garîb ve gizli yönlerini izah etsin. Fakat kendimi bu yola girmekten çekinir buluyorum; bir ayağımı öne atıp diğerini geri çektiğimi görüyorum; zira ben bu makamdan uzağım. Hele ki denilmiştir: Hiç kimse onun çırasını yakamamış, yolunu aydınlatamamış, onun zirvesine kurulamamış,
(1) (ص) nüshasında: «وأبرز»; (م) nüshasında sakıttır.
(2) (ص) nüshasında: «بتعليق».
أظهر من كنوز مطالبها العالية إبريز البلاغة وأبرز، وحاز قَصَبَ السَّبق في ميدان البراعة وأحرز(١)، وأتى من صحيح الحديث وفقهه بما لم يُسبَق إليه، ولا عرَّج أحدٌ عليه، فانفرد بكثرة فرائد فوائده، وزوائد عوائده، حتَّى جزم الرَّاوون بعذوبة موارده؛ فلذا رَجَحَ على غيره من الكتب بعد كتاب الله، وتحرَّكت بالثَّناء عليه الألسن والشِّفاه، ولطالما خطر في الخاطر المخاطر أنْ أُعلِّق عليه شرحًا أَمزجه فيه مزجًا، وأدرجه ضمنه درجًا، أُميِّز فيه الأصل من الشَّرح بالحمرة والمداد، واختلاف الرِّوايات بغيرهما، ليدرِك النَّاظر سريعًا المراد، فيكون باديًا بالصَّفحة، مدركًا باللَّمحة، كاشفًا بعض أسراره لطالبيه، رافع النِّقاب عن وجوه معانيه لمعانيه، موضِّحًا مُشكِلَه، فاتحًا مُقفَلَه، مقيِّدًا مهملَه، وافيًا بتغليق(٢) تعليقه، كافيًا في إرشاد السَّاري لطريق تحقيقه، محرِّرًا لرواياته، مُعْرِبًا عن غرائبه وخفيَّاته، فأَجِدُني أُحجم عن سلوك هذا المسرى، وأُبصِرُني أقدِّم رجلًا وأؤخِّر أخرى؛ إذ أنا بمَعْزِلٍ عن هذا المنزل، لا سيَّما وقد قِيلَ: إنَّ أحدًا لم يستصبح سراجَه، ولا استوضح منهاجَه، ولا اقتعد صهوتَه، ولا(١) في (ص): «وأبرز»، وسقط من (م).(٢) في (ص): «بتعليق».
Onun zirvesine çıkmadım, içinde mekân tutmadım, gölgelerinde serinlemedim. O, delinmemiş bir inci, binilmemiş bir taydır. Allah o söyleyenin sözünü ne güzel söylemiştir: Olgun âlimleri acze düşürdü, o bâblarda izhâr ettiği sırların remizlerinin hâlledilmesi. Onun yapraklarından topladıklarıyla yetindiler, fakat meyvelere ulaşamadılar. Hâlâ bakirdir, mührü açılmamış, kulpları düğmelerden (١ – (د) nüshasında: «من» ile) çözülmemiştir. Mânaları perdelidir ki yaprakları, bâbların üzerine perdeler gibi vurulmuştur. Her bir bâbdan, onun bir kısmı açıldığında, ilim nehirler gibi akar. Garip değildir ki Buhârî, insanlar için yağmurların menşei olan denizler gibi oldu. Onda akranları ona boyun eğdi, zuhur ettiğinde çene üzere ve boyunlar üzere düştüler. Ve bu hal üzere bir müddet devam ettim, nihayet gençlik çağı geçip gidince, bu işe rağbetle bâis harekete geçti ve fikirlerin bakire kızlarına hitaben hutbe irad etmek üzere kalktı. Azmimin eteğini, himmet baldırından sıvadım ve telif evlerine kapılarından girdim. Câmiu'l-Cevâmi‘ türü eserlerin imamları arasında mihrabında kıyam ettim. Hikmet sahalarında kalem dilini açık ve vâzıh bir ifadeyle, yakın ve parlak bir işaretle salıverdim. Bunu, bu ilmin mertebelerinde fikirleri yükselmiş büyüklerin sözlerinden ve harcayan (١ – (د) nüshasında: «من» şeklinde geçmektedir) akıllıların işaretlerinden özetledim.
افترع ذروتَه، ولا تبوَّأ خلالَه، ولا تفيَّأ ظلالَه، فهو دُرَّةٌ لم تُثْقَب، ومُهرةٌ لم تُركَب، وللَّه درُّ القائل:أعيا فحولَ العلم حَلُّ رموز ما … أبداه في الأبوابِ من أسرارِفازوا من الأوراقِ منه بما جَنَوا … منها، ولم يَصِلوا إلى الأثمارما زال بِكرًا لم يُفَضَّ خِتامُه … وعُراه ما حُلَّت عنِ(١) الأزرارِحُجِبَت معانيه التي أوراقُها … ضُرِبَت على الأبواب كالأستارمِن كلِّ بابٍ حين يُفتَح بعضُه … يَنْهار منه العلمُ كالأنهارِلا غَرْوَ أن أمسى البخاريْ للورى … مثلَ البحارِ لمنشأ الأمطارِخضعتْ له الأقرانُ فيه إذ بدا … خرُّوا على الأذقان والأكوارِولم أَزَلْ على ذلك مدَّةً من الزَّمان، حتَّى مضى عصر الشَّباب وبان، فانبعث الباعث إلى ذلك راغبًا، وقام خطيبًا لبنات أبكار الأفكار خاطبًا، فشمَّرتُ ذيل العزم عن ساق الحزم، وأتيتُ بيوت التَّصنيف من أبوابها، وقمتُ في جامع جوامع التَّأليف بين أئمَّته بمحرابها، وأطلقتُ لسان القلم في ساحات الحِكَم بعبارةٍ صريحةٍ واضحةٍ، وإشارةٍ قريبةٍ لائحةٍ، لخَّصتُها من كلامِ الكُبَرَاء، الذين رَقَتْ في معارج علوم هذا الشَّأن أفكارُهم، وإشاراتِ الألبَّاء الذين أنفقوا(١) في (د): «من».
Ömürlerini onun nâdir bulunan parçalarını derlemeye hasrettim; parmakla gösterilen fukahânın[1] kavillerini anlamak için gayret sarfettim, bu hususta telif edilmiş dîvânları mütâlaa ettim, bu sahanın zirvesine ulaşmış şeyhlere müracaat ederek onlarla müzakere ettim ve bu ummânın incilerine dalan mahir âlimlerle münazara ettim. İzaha ihtiyaç duyulduğunda, bu ilmin ulemâsı nezdinde aşikâr olan hususları dahi zapt etmekten ve istifadeyi tekrardan çekinmedim; hâssa ve avâma fayda vermek niyetiyle, lütuf ve ihsan sahibi Allah'ın sevabını umarak. İşte sana bir şerh ki, bu câmiin şerefelerinden onun parlak nurları aksetmiştir; hatibi yüksek minberden kalpleri ve kulakları kesen kesin delillerle hutbe vermiştir. Güzelliği parlamış, yıldızların ışığı onun yanında sönmüştür. Nasıl olmasın ki, Fettâh olan Allah'ın lütfuyla üzerine nur saçılmıştır! Doğrusu ben, Hafız Ebû Bekr el-Berkânî'nin dediği gibi derim: "Benim onda payım ancak, onu, maksada uygun bir heves olarak görmemdir." Ve şu beyitle O'nun hakkında salavat yazıp sevabını umarım: "Ümîd ederim mükâfâtını, yazdığım salavâtın, seyyid-i müctebâ Ahmed'e." Hülâsa: Ben ancak onların nurlarının parıltılarından iktibas eden, onların faziletlerinin hayrına talip olan bir kimseyim.
[1] (bazı nüshalarda: «الفقهاء»)
[2] (bazı nüshalarda: «الفوائد»)
على اقتناص شوارده أعمارَهم، وبذلتُ الجهد في تفهُّم أقاويل الفهماء(١) المشار إليهم بالبنان، وممارسة الدَّواوين المؤلَّفة في هذا الشَّان، ومراجعة الشُّيوخ الذين حازوا قَصَبَ السَّبق في مضماره، ومباحثة الحذَّاق الذين غاصوا على جواهر الفرائد(٢) في بحاره، ولم أتحاشَ عن الإعادة في الإفادة عند الحاجة إلى البيان، ولا في ضبط الواضح عند علماء هذا الشأن، قصدًا لنفع الخاصِّ والعامِّ، راجيًا ثواب ذي الطَّوْل والإنعام.فدونَك شرحًا قد أشرقت عليه من شرفات هذا الجامع أضواء نوره اللَّامع، وصدع خطيبه على منبره السَّامي بالحجج القواطع القلوب والمسامع، أضاءت بهجته، فاختفت منه كواكب الدَّراري، وكيف لا وقد فاض عليه النُّور من فتح الباري! على أنَّني أقول كما قال الحافظ أبو بكرٍ البَرقانيُّ:وما ليَ فيهِ سوى أنَّني … أَُراه هوًى وافق المقصداوأرجو الثَّواب بكتب الصَّلاةِ … على السَّيِّد المُصطفَى أحمداوبالجملة: فإنَّما أنا من لوامع أنوارهم مقتبِسٌ، ومن فواضل فضائلهم ملتمِسٌ، وخدمت(١) في (د) و (ص): «الفقهاء».(٢) في (د): «الفوائد».
O'nun vesilesiyle nebevî baplar [açılır] ve Mustafavî huzur [hâsıl olur]; beni kabul ve ikbâl tacıyla taçlandırmasını, hâl ve meâlde rızâ mükâfatıyla ödüllendirmesini recâ ederek ona «İrşâdü's-Sârî li-Şerhi Sahîh-i Buhârî» ismini verdim. Allah'tan tevfik ve irşad niyaz ederim; sırât-ı sedâda sülûk için ve tekâmül hususunda bana yardım etmesini dilerim. Zira O, bana yetendir ve ne güzel vekîldir. İşte bu, makâsıdın vesîlelerini ihtivâ eden bir mukaddimedir ki sâlik ve kāsıd onunla irşâda hidâyet bulur. Fâsılları câmi‘dir; bu şerhin kavâidinin fürûuna usûl mesâbesindedir.
به الأبواب النَّبويَّة، والحضرة المُصطَفويَّة، راجيًا أن يُتوِّجني بتاج القبول والإقبال، ويجيزني بجائزة الرِّضا في الحال والمآل، وسمَّيته:«إرشاد السَّاري لشرح صحيح البخاري»واللهَ أسأل التَّوفيق والإرشاد إلى سلوك طريق السَّداد، وأن يعينَني على التَّكميل، فهو حسبي ونِعْمَ الوكيل.وهذه مقدِّمةٌ مشتملةٌ على وسائل المقاصد، يهتدي بها إلى الإرشاد السَّالك والقاصد، جامعةٌ لفصولٍ، هي لفروعِ قواعد هذا الشَّرح أصولٌ.
BİRİNCİ BÖLÜM
Geçmişte ve Günümüzde Ehl-i Hadis'in Fazileti ve Şerefi
Şöyle derim: Allah teâlâdan, açıklama ve beyan hususunda başarıya ulaştırmada yardım dileyerek.
الفصل الأوّلفي فضيلة أهل الحديث وشرفهم في القديم والحديثأقول مستمدًّا من الله تعالى الإعانة على التَّوفيق للإيضاح والإبانة:
İbn Mes‘ûd (r.a.) rivâyet etmiştir: Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Allah, sözümü işitip onu ezberleyen, belleğinde muhafaza eden ve (başkalarına) tebliğ eden kimsenin yüzünü güzelleştirsin. Zira nice fıkıh taşıyıcısı vardır ki, onu kendisinden daha fakih olana ulaştırır.» Bunu İmam Şâfiî ve Beyhakî rivâyet etmiştir.
رُوِّينا عن ابن مسعودٍ رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «نضَّر اللهُ امرءًا سمع مقالتي، فحفظها ووعاها وأدَّاها، فَرُبَّ حامل فقهٍ إلى مَنْ هو أفقه منه» رواه الشَّافعيُّ والبيهقيُّ،
Keza Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Resûlullah'ın (s.a.v.): «Allah, bizden bir şey işitip işittiği gibi tebliğ eden kimsenin yüzünü ağartsın; nice tebliğ eden vardır ki duyandan daha iyi kavrar» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Tirmizî bu hadisin hasen-sahih olduğunu söylemiştir. Yine Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.)'den rivayetle, Nebî (s.a.v.) Veda Haccı'nda şöyle buyurmuştur: «Allah, sözümü işitip onu belleten kişinin yüzünü ağartsın; nice fıkıh taşıyıcısı vardır ki fakih değildir…» hadisini rivayet etmiştir ki bunu Bezzâr hasen bir isnadla, İbn Hibbân da Sahîh'inde Zeyd b. Sâbit (r.a.) hadisinden rivayet etmiştir. Aynı şekilde Muâz b. Cebel, Nu'mân b. Beşîr, Cubeyr b. Mut'im, Ebü'd-Derdâ, Ebû Kırâsafa ve diğer sahâbeden (r.anhum) de rivayet edilmiş olup, Münzirî'nin belirttiği gibi bazı isnadları sahihtir. Resûlullah'ın «naddara» lafzı, dâd harfi şeddeli ve şeddesiz olarak okunabilir; 'nudra' ise güzellik ve parlaklık demektir.
وكذا أبو داود والتِّرمذيُّ بلفظ: «نضَّر اللهُ امرءًا سمع منَّا شيئًا فبلَّغه كما سمعه، فَرُبَّ مُبلَّغٍ أوعى من سامعٍ»، وقال التِّرمذيُّ: حسنٌ صحيحٌ، وعن أبي سعيدٍ الخدريِّ رضي الله عنه، عن النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم أنَّه قال في حجَّة الوداع: «نضَّر اللهُ امرءًا سمع مقالتي فوعاها، فَرُبَّ حامل فقهٍ ليس بفقيهٍ … » الحديثَ، رواه البزَّار بإسنادٍ حسنٍ، وابن حبَّان في «صحيحه» من حديث زيد بن ثابتٍ رضي الله عنه، وكذا رُوِي من حديث معاذ بن جبلٍ والنُّعمان بن بشيرٍ وجُبير بن مُطعمٍ وأبي الدَّرداء وأبي قِرصافة، وغيرهم من الصَّحابة رضي الله عنهم، وبعض أسانيدهم صحيحٌ، كما قاله المنذريُّ، وقوله: «نضَّر الله» بتشديد الضَّاد المُعجمَة وتُخفَّف، والنُّضْرة: الحُسْن والرَّونق.
Mânâ şudur: Allah teâlâ onu, neşe ve sürûr ile tahsis etmiştir; zira o, ilmin tazeliği ve sünnetin ihyâsı yolunda gayret göstermiş, bu sebeple de duasında kendisine, muâmeledeki hâline münasip bir karşılık verilmiştir. Ayrıca, işittiğini ezberleyip hiçbir değişiklik yapmaksızın olduğu gibi eda eden kimse, sanki mânâyı tâze ve diri kılmış gibidir. Burada ilim değil de fıkıh zikredilmiş olması, nakledicinin ilimden tamamen hâlî olmadığına işaret içindir; çünkü fıkıh, kıyaslardan istinbât edilen ilimlerin inceliklerine dair bir ilimdir. Eğer “âlim değildir” denilmiş olsaydı, bu onun cehlini gerektirirdi.
والمعنى: خصَّه الله تعالى بالبهجة والسُّرور؛ لأنَّه سعى في نَضارة العلم وتجديد السُّنَّة، فجازاه في دعائه له بما يُناسب حالَه في المُعامَلة. وأيضًا: فإنَّ مَنْ حفظ ما سمعه وأدَّاه كما سمعه من غير تغييرٍ كأنَّه جعل المعنى غضًّا طريًّا، وخُصَّ الفقه بالذِّكر دون العلم؛ إيذانًا بأنَّ الحامل غيرُ عارٍ عن العلم، إذ الفقه علمٌ بدقائق العلوم المُستنبَطة من الأقيسة، ولو قال: غير عالم لَزِم جهله،
Ve onun (s.a.v.) şu sözü: «Rübbe» aslında taklîl (azlık) ifade etmek için vaz'edilmiş, hadiste ise takthîr (çokluk) anlamında istiâre yoluyla kullanılmıştır. Ve onun şu sözü: «Kendisinden daha fakih olana (kadar).»
وقوله: «رُبَّ» وُضِعَت للتَّقليل، فاستُعيرَت في الحديث للتَّكثير، وقوله: «إلى من هو أفقه منه»
Rübbe harfinin medhulüne ait bir sıfat olup, bu sıfat sayesinde onun cevabından müstağni kalınmıştır. Yani: رُبَّ حامل فقهٍ أدَّاه إلى مَنْ هو أفقه منه (Nice fıkıh taşıyıcısı, onu kendisinden daha fakih olana ulaştırmıştır.)
صفةٌ لمدخول «رُبَّ» استُغنِي بها عن جوابها، أي: رُبَّ حامل فقهٍ أدَّاه إلى مَنْ هو أفقه منه
Kendisine yüklenen mesuliyeti taşıyan kimsenin, bu mesuliyetin gereğini idrak edememesi mümkün değildir. İbn Abbâs (r.a.)’tan rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: Resûlullah (s.a.v.) şöyle duâ etti: «Allah’ım! Halifelerime merhamet eyle!» Bunun üzerine biz: «Ey Allah’ın Resûlü! Halifelerin kimlerdir?» diye sorduk. Şöyle buyurdu: «Benim hadislerimi rivâyet eden ve onları insanlara öğretenlerdir.» Taberânî bu hadisi el-Mu‘cemü’l-Evsat’ta rivayet etmiştir. Şüphe yok ki sünnetleri Müslümanlara onlara nasihat olmak üzere ulaştırmak, enbiyâ (salât ve selâm onların üzerine olsun) efendilerimizin vazifelerindendir. Kim bu vazifeyi yerine getirirse, kendisinden tebliğ edenin halifesi olur. Enbiyâ (aleyhimüsselâm) için düşmanlarını ihmal edip onlara nasihatte bulunmamaları ne derece yakışmazsa, hadis tâlibi ve sünnet nâkili kimselerin de sünneti dostlarına verip düşmanlarına vermemeleri aynı şekilde yakışmaz. Sünnet âlimine düşen, en büyük gayretini hadisin neşrine hasretmesidir. Zira Nebî (s.a.v.) kendisinden tebliğ etmeyi emretmiş ve şöyle buyurmuştur: «Benden, bir âyet dahi olsa tebliğ ediniz.» Buhârî (rahimehullah) bu hadisi rivayet etmiştir. Muzhirî şöyle demiştir: Yani, az dahi olsa hadislerimi benden tebliğ ediniz. Beydâvî (rahimehullah) şöyle demiştir: «Bir âyet dahi olsa» buyurmuş, «bir hadis dahi olsa» dememiştir; çünkü hadisin tebliğ edilmesi emri, evleviyet yoluyla bundan anlaşılmaktadır. Zira âyetler, yaygınlıkları ve hâmilerinin çokluğu ile birlikte, Allah Teâlâ onların zayi olmaktan ve tahrif edilmekten korunmasını üstlenmiştir. Söz burada sona ermektedir. Eimme-i İslâm’ın İmâmı Mâlik (rahimehullah) şöyle buyurmuştur: Bana ulaştığına göre âlimler, kıyamet gününde ilimlerini tebliğ edip etmedikleri hususunda sorguya çekilecekler; tıpkı enbiyânın (aleyhimüssalâtü vesselâm) sorguya çekileceği gibi. Süfyân es-Sevrî de şöyle demiştir: Hadis ilmi(1) ile meşgul olmaktan daha faziletli bir amel bilmiyorum. (1) (d) ve (m) nüshalarında «taleb» yazılıdır.
لا يفقه ما يفقهه المحمول إليه، وعن ابن عبَّاس رضي الله عنهما قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «اللهمَّ ارحم خلفائي»، قلنا: يا رسول الله، ومَنْ خلفاؤك؟ قال: «الذين يروون أحاديثي ويعلِّمونها النَّاس»، رواه الطَّبرانيُّ في «الأوسط»، ولا ريبَ أنَّ أداء السُّنن إلى المسلمين نصيحةً لهم مِن وظائف الأنبياء صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، فمَنْ قام بذلك كان خليفةً لمن يبلِّغ عنه، وكما لا يليق بالأنبياء عليهم السلام أن يهملوا أعاديهم ولا ينصحوهم، كذلك لا يحسن بطالب الحديث وناقل السُّنن أن يمنحها صديقه ويمنعها عدوَّه، فعلى العالم بالسُّنَّة أن يجعل أكبرَ همِّه نشرَ الحديث، فقد أمر النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم بالتَّبليغ عنه، حيث قال: «بلِّغوا عنِّي ولو آيةً» الحديثَ، رواه البخاريُّ رحمه الله، قال المُظْهِريُّ: أي: بلِّغوا عنِّي أحاديثي ولو كانت قليلةً. قال البيضاويُّ رحمه الله: قال: «ولو آيةً» ولم يقل: ولو حديثًا؛ لأنَّ الأمر بتبليغِ الحديثِ يُفهَم منه بطريق الأولويَّة، فإنَّ الآياتِ مع انتشارها وكثرةِ حَمَلَتِها، تكفَّل الله تعالى بحفظها وصونها عن الضَّياع والتَّحريف. انتهىَ.وقال إمام الأئمَّة مالكٌ رحمه الله تعالى: بلغني أنَّ العلماء يُسأَلون يوم القيامة عن تبليغهم العلم كما يُسألُ الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وقال سفيان الثَّوريُّ: لا أعلم عملًا أفضل من علم(١) الحديث لمن(١) في (د) و (م): «طلب».