es-Savâiku'l-Mürsele ale'l-Cehmiyye ve'l-Muattıla – Dâru'l-Âsıme neşri (İbn Kayyim el-Cevziyye)
Kısım: Fırak ve Reddiyeler
Kitap: es-Savâiku'l-Mürsele fi'r-Redd ale'l-Cehmiyye ve'l-Muattıla
Müellif: Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb b. Sa‘d Şemseddîn İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 751/1350-1351)
Tahkik Eden: Alî b. Muhammed ed-Duhaylullah
Yayınevi: Dâru'l-Âsıme, Riyad, Suudi Arabistan Krallığı
Baskı: Birinci Baskı, 1408/1987-1988
Cilt Sayısı: 4 [Eser numaralandırması matbu nüshaya uygundur]
Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
الصواعق المرسلة على الجهمية والمعطلة - ط العاصمة (ابن القيم) القسم: الفرق والردود الكتاب: الصواعق المرسلة في الرد على الجهمية والمعطلة المؤلف: محمد بن أبي بكر بن أيوب بن سعد شمس الدين ابن قيم الجوزية (ت ٧٥١هـ)المحقق: علي بن محمد الدخيل الله الناشر: دار العاصمة، الرياض، المملكة العربية السعودية الطبعة: الأولى، ١٤٠٨هـعدد الأجزاء: ٤[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Birinci Cilt: Mukaddime… es-Savâiku'l-Mürsele ale'l-Cehmiyye ve'l-Muattıla – İbn Kayyim el-Cevziyye
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla ve O'ndan yardım dilerim. Rabbim, lütfunla kolaylaştır, ey Kerîm. Allah, efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbının tamamına salât ve selâm eylesin.
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Âkıbet, takvâ sahiplerinindir. Zulmedenlerden başkasına düşmanlık yoktur. Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur. O, celâl sıfatlarıyla vasıflanan, kemâl nitelikleriyle nitelenen, isim ve sıfatlarının hakikatlerinin nefyedilmesi (inkârı) suretiyle kemâline aykırı olan şeyden -ki bu, O'nu noksanlıklarla vasıflandırmayı ve mahlûklara benzetmeyi gerektirir- münezzehtir. Çünkü isimlerinin hakikatlerini nefyetmek, ta‘tîl ve teşbîh içerir. Hakikatlerini, O'ndan başkasının hak etmediği kemâl veçhiyle ispat etmek ise tevhidin ve tenzîhin ta kendisidir. İşte muattıl, ma'bûdun kemâlini inkâr edendir ve mümessil.
المجلد الأولمقدمة…الصواعق المرسلة على الجهمية والمعطلةابن قيم الجوزية بسم الله الرحمن الرحيم وبه أستعينرب يسر بفضلك يا كريم وصلى الله على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه وسلم أجمعين.الحمد لله رب العالمين والعاقبة للمتقين ولا عدوان إلا على الظالمين وأشهد ألا إله إلا الله وحده لا شريك له الموصوف بصفات الجلال المنعوت بنعوت الكمال المنزه عما يضاد كماله من سلب حقائق أسمائه وصفاته المستلزم لوصفه بالنقائص وشبه المخلوقين فنفي حقائق أسمائه متضمن للتعطيل والتشبيه وإثبات حقائقها على وجه الكمال الذي لا يستحقه سواه هو حقيقة التوحيد والتنزيه فالمعطل جاحد لكمال المعبود والممثل.
Allah'ı kullara benzeten (müşebbihe) ile muvahhid arasındaki fark: Muvahhid, O'nun isimlerinin hakikatlerini ve sıfatlarının kemâlini beyan eder. İşte tevhid değirmeninin ekseni (çevresinde döndüğü kutup) budur. Muattıl (Allah'ı sıfatlardan soyutlayan) bir yokluğa ibadet eder; mümessil (Allah'ı yaratılmışlara benzeten) bir puta ibadet eder; muvahhid ise hiçbir şey kendisine benzemeyen bir Rabbe ibadet eder. O'nun el-Esmâü'l-Hüsnâ'sı ve yüce sıfatları vardır; rahmeti ve ilmi her şeyi kuşatmıştır. Ve şehadet ederim ki Muhammed (s.a.v.) O'nun kulu, resulü, vahyinin emini, mahlûkatı arasından seçtiği ve kulları üzerindeki hüccetidir. O, âlemlere rahmet olarak gönderilmiş O'dur ve O'na tâbi olan müminler üzerinde tamamladığı nimetidir. Allah onu, peygamberlerin gelmediği bir dönemde, kitapların unutulduğu ve yolların silindiği bir zamanda gönderdi. Artık yeryüzü halkı, başlarına azabın inmesini hak etmişti. Celâli yüce olan Cebbâr (Allah) onlara bakıp onlara gazap etmişti; Arapları ve Acemleri –Ehl-i Kitap'tan kalan birkaç kişi hariç– hepsine buğzetti. O dönemde ümmetler ya Rahmân'a ortak koşan müşrikler ya da putlara tapan kimselerdi.
مشبه له بالعبيد والموحد مبين لحقائق أسمائه وكمال أوصافه وذلك قطب رحى التوحيد فالمعطل يعبد عدما والممثل يعبد صنما والموحد يعبد ربا ليس كمثله شيء له الأسماء الحسنى والصفات العلى وسع كل شيء رحمة وعلما وأشهد أن محمدا عبده ورسوله وأمينه على وحيه وخيرته من خلقه وحجته على عباده فهو رحمته المهداة إلى العالمين ونعمته التي أتمها على أتباعه من المؤمنين أرسله على حين فترة من الرسل ودروس من الكتب وطموس من السبل وقد استوجب أهل الأرض أن ينزل بساحتهم العذاب وقد نظر الجبار جل جلاله إليهم فمقتهم عربهم وعجمهم إلا بقايا من أهل الكتاب وكانت الأمم إذ ذاك ما بين مشرك بالرحمن عابد للأوثان.
Ve ateşe tapan, haçlara tapan yahut güneşe, aya ve yıldızlara tapan kimse, Allah el-Hayy el-Kayyûm'u inkâr eden kâfirdir; yahut sapıklık çölünde şaşkın, hayret içindedir. Şeytan onu ayartmış ve hidayet ile iman yolunu ona kapatmıştır. Böylece maruf, onun nezdinde kendi irade ve rızasına uygun olan şey; münker ise hevâsına aykırı olandır. Rahman onu terk etmiş, hüsran kendisine yoldaş olmuştur. Hevâsıyla işitir ve görür, Mevlâsıyla değil; kendi nefsi ve şeytanıyla yakalar ve yürür, Allah ile değil. Hidayet kapısı ona kapanmıştır; Rabbinin bilgisine ve rızasının peşinden gitmeye ulaşmaktan engellenmiştir. Yeryüzü halkı ya şaşkın hayret içinde, ya dünyanın kölesi olup ona hasret çeken, ya şeytana boyun eğen bir cahil, ya inkârcı, ya da Rahman'a ortak koşan müşriktir. Yeryüzünü küfrün, şirkin, cehaletin ve inadın karanlığı kaplamış; küfrün imamları ve fesat askerleri ona hâkim olmuştur. Her kavim, kendi görüşlerinin karanlıklarına dayanmış ve Allah hakkında kulları arasında batıl sözleri ve hevâlarıyla hüküm vermişlerdir. Batıl pazarı revaçta, kıyamı vardır; hak pazarı ise kesad üzeredir, ikâme olunmaz. Yeryüzünde batıl orduları her tarafta saldırıya geçmiştir.
وعابد للنيران وعابد للصلبان أو عابد للشمس والقمر والنجوم كافر بالله الحي القيوم أو تائه في بيداء ضلالته حيران قد استهواه الشيطان وسد عليه طريق الهدى والإيمان فالمعروف عنده ما وافق إرادته ورضاه والمنكر ما خالف هواه قد تخلى عنه الرحمن وقارنه الخذلان يسمع ويبصر بهواه لا بمولاه ويبطش ويمشي بنفسه وشيطانه لا بالله فباب الهدى دونه مسدود وهو عن الوصول إلى معرفة ربه واتباع مرضاته مصدود فأهل الأرض بين تائه حيران وعبد للدنيا فهو عليها لهفان ومنقاد للشيطان جاهل أو جاحد أو مشرك بالرحمن فالأرض قد غشيتها ظلمة الكفر والشرك والجهل والعناد وقد استولى عليها أئمة الكفر وعساكر الفساد وقد استند كل قوم إلى ظلمات آرائهم وحكموا على الله بين عباده بمقالاتهم الباطلة وأهوائهم فسوق الباطل نافقة لها القيام وسوق الحق كاسدة لا تقام فالأرض قد صالت جيوش الباطل في أقطارها
Ve onun çevreleri ve o devletin kendisi için devam edeceğini ve Allah'ın askerleri ve hizbi konusunda onda bir ümit olmadığını zannetti. Böylece Allah Resûlünü gönderdi; halbuki yeryüzü halkı onun risâletine göklerin yağmurundan ve kendilerinden karanlıkların yoğunluğunu gideren güneşin nurundan daha muhtaçtı. Zira onun risâletine olan ihtiyaçları bütün ihtiyaçların üstündedir ve ona olan zaruretleri bütün zaruretlerden önce gelir. Çünkü kalpler için ne hayat, ne nimet, ne lezzet, ne sevinç, ne emniyet, ne de huzur vardır; ancak Rablerini, kendisine ibadet edilen Zâtı ve kendilerini yoktan var edeni isimleri, sıfatları ve fiilleriyle tanımaları ve O'nun onlara her şeyden daha sevgili olması ve çabalarının O'na yaklaştıracak ve rızasına yakınlaştıracak şeylerde olması sayesinde olur. Beşerî akılların bunu teferruatıyla bilip idrak etmeye tek başına güç yetirmesi imkânsızdır. Bunun üzerine Azîz ve Rahîm olan Allah'ın rahmeti, peygamberleri bununla tanıtıcılar, O'na davet ediciler, kendilerine icabet edenleri müjdeleyiciler, muhalefet edenleri de uyarıcılar olarak göndermeyi gerektirdi. Ve davetlerinin anahtarı ve risâletlerinin özünü, mabud olan Allah'ı (sübhânehû) isimleri, sıfatları ve fiilleriyle tanımak kıldı. Zira risâletin bütün talepleri bu bilgi üzerine bina edilir. Ve gerçekten korku, ümit, sevgi, itaat ve kulluk; kendisinden korkulan, ümit edilen, sevilen, itaat edilen ve ibadet edilen Zât'ın bilgisine tabidir.
ونواحيها وظنت أن تلك الدولة تدوم لها وأنه لا مطمع بجند الله وحزبه فيها فبعث الله رسوله وأهل الأرض أحوج إلى رسالته من غيث السماء ومن نور الشمس الذي يذهب عنهم حنادس الظلمات فحاجتهم إلى رسالته فوق جميع الحاجات وضرورتهم إليها مقدمة على جميع الضرورات فإنه لا حياة للقلوب ولا نعيم ولا لذة ولا سرور ولا أمان ولا طمأنينة إلا بأن تعرف ربها ومعبودها وفاطرها بأسمائه وصفاته وأفعاله ويكون أحب إليها مما سواه ويكون سعيها في ما يقربها إليه ويدنيها من مرضاته ومن المحال أن تستقل العقول البشرية بمعرفة ذلك وإدراكه على التفصيل فاقتضت رحمة العزيز الرحيم أن بعث الرسل به معرفين وإليه داعين ولمن أجابهم مبشرين ومن خالفهم منذرين وجعل مفتاح دعوتهم وزبدة رسالتهم معرفة المعبود سبحانه بأسمائه وصفاته وأفعاله إذ على هذه المعرفة تنبني مطالب الرسالة جميعها وإن الخوف والرجاء والمحبة والطاعة والعبودية تابعة لمعرفة المرجو المخوف المحبوب المطاع المعبود.
İlâhî davetin anahtarı, Allah teâlâyı bilmek olduğundan, O’na (sübhânehû) en güzel şekilde davet eden (s.a.v.) Muâz b. Cebel’i –ki onu Yemen’e göndermişti– şöyle buyurdu: “Sen kitap ehli bir kavme gideceksin. Onları davet edeceğin ilk şey, Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın Resulü olduğuna şehadet etmek olsun. Allah’ı tanıdıklarında (bunu kabul ettiklerinde) onlara Allah’ın gece ve gündüzde beş vakit namazı farz kıldığını bildir.” Hadisin kalanını da zikretti. Bu hadis Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim’de yer almakta olup bu lafız Müslim’e aittir.
Peygamberlerin (salât ve selâm üzerlerine olsun) davetinin temeli, Allah’ı (sübhânehû) isimleri, sıfatları ve fiilleriyle tanımaktır. Sonra bunu iki büyük asıl takip eder:
Birincisi: O’na ulaştıran yolun tanıtılmasıdır ki bu, emir ve nehiylerini ihtiva eden şeriatıdır.
İkincisi: Sâliklere (yola girenlere) O’na ulaştıktan sonra kendileri için olan, tükenmeyen nimetin ve kesilmeyen göz aydınlığının tanıtılmasıdır.
Bu iki asıl, birinci asla tabidir ve onun üzerine bina edilmiştir.
İnsanların Allah’ı en iyi tanıyanı, O’na ulaştıran yola en çok uyanı ve onları en iyi tanıyanıdır.
ولما كان مفتاح الدعوة الإلهية معرفة الرب تعالى قال أفضل الداعين إليه سبحانه لمعاذ بن جبل وقد أرسله إلى اليمن إنك ستأتي قوما أهل كتاب فليكن أول ما تدعوهم إليه شهادة ألا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله فإذا عرفوا الله فأخبرهم أن الله قد فرض عليهم خمس صلوات في اليوم والليلة وذكر باقي الحديث وهو في الصحيحين وهذا اللفظ لمسلمفأساس دعوة الرسل صلوات الله وسلامه عليهم معرفة الله سبحانه بأسمائه وصفاته وأفعاله ثم يتبع ذلك أصلان عظيمانأحدهما: تعريف الطريق الموصلة إليه وهي شريعته المتضمنة لأمره ونهيهالثاني: تعريف السالكين ما لهم بعد الوصول إليه من النعيم الذي لا ينفد وقرة العين التي لا تنقطعوهذان الأصلان تابعان للأصل الأول ومبنيان عليه فأعرف الناس بالله أتبعبهم للطريق الموصل إليه وأعرفهم
Sâliklerin O'nun huzuruna varış anındaki halleri hakkındadır. İşte bu sebeple Allah sübhânehû, kullarından dilediğine emrinden bir ruh ilka eder [Gāfir 15] —ki bu Kur'an'da iki yerde zikredilir— ve Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: "İşte böylece sana emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu bir nur kıldık ki onunla kullarımızdan dilediğimize hidayet ederiz." [eş-Şûrâ 52] Binaenaleyh O'nun getirdiği şeyin dışında ruh yoktur; onunla aydınlanmanın dışında nur da yoktur. İşte O, hayat, nur, ismet, şifa, necât ve emndir. Allah sübhânehû ve teâlâ, Resûlünü hidayet ve hak din ile göndermiştir. O halde O'nun getirdiğinin dışında hidayet yoktur ve Allah, bir kimsenin kendisiyle dinlendiği dini, ancak O'nun dinine mutabık olduğu takdirde kabul eder. Sübhânehû ve teâlâ, kendisini kulların vasfettiği şeylerden tenzih etmiş, ancak resullerin vasfettiği şeyler müstesnadır. Şöyle buyurmuştur:
بحال السالكين عند القدوم عليه ولهذا سمى الله سبحانه ما أنزل على رسوله روحا لتوقف الحياة الحقيقية عليه ونورا لتوقف الهداية عليه قال الله تبارك وتعالى: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} [غافر١٥] في موضعين من كتابه وقال عز وجل {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الْأِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا} [الشورى٥٢]فلا روح إلا فيما جاء به ولا نور إلا في الاستضاءة به فهو الحياة والنور والعصمة والشفاء والنجاة والأمن والله سبحانه وتعالى أرسل رسوله بالهدى ودين الحق فلا هدى إلا فيما جاء به ولا يقبل الله من أحد دينا يدينه به إلا أن يكون موافقا لدينه وقد نزه سبحانه وتعالى نفسه عما يصفه به العباد إلا ما وصفه به المرسلون فقال:
«Sübhân, ey Rabbimizin, o İzzet sahibi Rabbin, (onların) nitelendirmelerinden münezzehtir» (Sâffât, 160) âyeti hakkında Selef’ten birden çok âlim şöyle demiştir: «Onlar resullerdir.» Allah Subhânehu ve Teâlâ buyurdu ki: «Sübhân, senin Rabbin, o İzzet sahibi Rabbin, (onların) nitelendirmelerinden münezzehtir. Gönderilen elçilere selâm olsun. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.» (Sâffât, 180-182) Böylece Allah Teâlâ, kendisini halkın kendisine isnat ettiği niteliklerden tenzih ettikten sonra, elçilere selâm göndermiştir; zira onlar (elçiler) O’nu her türlü noksanlık ve ayıptan uzak olarak nitelendirmişlerdir. Ardından, kemâl-i hamde lâyık olan sıfatlarda tek olduğu için kendisine hamd etmiştir. İşte buradan hareketle Ehl-i Sünnet İmamı Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî —Allah ruhunu takdis eylesin, kabrini nurlandırsın— kitabının hütbesinde (önsözünde) şöyle demiştir: «Hamd, kendisini nasıl vasfetti ise öyle olan ve halkının kendisini vasfettiğinin üstünde olan Allah’a mahsustur.» Bu kelâmında İmam Şâfiî, Allah’ın sıfatlarının ancak sem‘an (nakil/vahiy yoluyla) alındığını, halkın re’yleriyle alınmadığını; O’nun vasıflarının halkın vasıflamalarının üstünde olduğunu sabit kılmıştır. Bu söz, Allah’ın kendisi için sabit kıldığı kemal sıfatlarının ispatını; O’nu ayıplardan, noksanlıklardan ve teşbihten tenzih etmeyi; ve O’nun kendini nasıl vasfetti ise ancak o şekilde vasfedileceğini ihtiva etmektedir.
{سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ} [الصافات ١٦٠]قال غير واحد من السلف هم الرسل وقال الله سبحانه وتعالى: {سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} فنزه نفسه عما يصفه به الخلق ثم سلم على المرسلين لسلامة ما وصفوه به من النقائص والعيوب ثم حمد نفسه على تفرده بالأوصاف التي يستحق عليها كمال الحمدومن ها هنا أخذ إمام أهل السنة محمد بن إدريس الشافعي قدس الله روحه ونور ضريحه خطبة كتابه حيث قال: الحمد لله الذي هو كما وصف نفسه وفوق ما يصفه به خلقه فأثبت في هذه الكلمة أن صفاته إنما تتلقى بالسمع لا بآراء الخلق وأن أوصافه فوق ما يصفه به الخلق فتضمنت هذه الكلمة إثبات صفات الكمال الذي أثبته لنفسه وتنزيهه عن العيوب والنقائص والتمثيل وأن ما وصف به نفسه فهو الذي يوصف به
Hayır, mahlûkatın O'nu vasfettiği şey değildir. Sonra şöyle dedi: Hamd, öyle bir Allah'a mahsustur ki O'nun nimetlerinden herhangi bir nimetin şükrü, ancak yine O'ndan bir nimetle eda edilir. Bu nimet, geçmiş nimetlerinin şükrünü ifa edene, onu eda etmesi sebebiyle, şükrünü yerine getirmesi vacip olan yeni bir nimet yükler. İşte bu kadarda, şükür fiilinin ancak şükredene olan nimeti sayesinde olduğunu ispat etmiştir. Bu da gösterir ki o (Allah ona rahmet etsin) sıfatları ve kaderi ispat eden bir kimsedir. İslam'ın öncüleri ve ilk nesil (selef) bu yol üzere gitmiş; sonra onların izinden tâbiîn gelmiş; onlardan sonra gelenler de onların yoluna tabi olmuştur. Birinci, sonrakine bunu vasiyet eder; sonraki de öncekinden örnek alır. Onlar bu hususta nebîlerine (s.a.v.) uymakta ve onun yolunda yürümektedirler.
لا ما وصفه به الخلق ثم قال: والحمد لله الذي لا يؤدى شكر نعمة من نعمه إلا بنعمة منه توجب على مؤدى شكر ماضي نعمه بأدائها نعمة حادثة يجب عليه شكره بها فأثبت في هذا القدر أن فعل الشكر إنما هو بنعمته على الشاكر وهذا يدل على أنه رحمه الله مثبت للصفات والقدر وعلى ذلك درج بزل الإسلام والرعيل الأول ثم فرق على أثرهم التابعون وتبعهم على منهاجهم اللاحقون يوصي بها الأول الآخر ويقتدي فيه اللاحق بالسابق وهم في ذلك بنبيهم مقتدون وعلى منهاجه سالكون
Allah teâlâ şöyle buyurdu: "De ki: İşte bu benim yolumdur; ben ve bana tâbi olanlar basîret üzere Allah'a davet ederiz." [Yûsuf 108] Artık bu (âyetteki 'meni'ttebeanî' ifadesi), eğer 'ed'û' fiilindeki zamire atfedilmişse, bu onun tâbi olanlarının Allah'a davet eden kimseler olduğuna delildir. Eğer müstakil zamire atfedilmişse, bu da onun tâbi olanlarının, onun getirdiği şeyler hususunda başkaları olmaksızın basîret ehli olduklarını açıkça ifade eder. Tahkike göre bu atıf her iki manayı da ihtiva eder. Binaenaleyh onun tâbi olanları, Allah'a davet eden basîret ehlidirler. Yüce Allah, kendisine indirilenin Rabbin katından hak olduğunu, ricâlin ârâı olmadığını bilerek gören kimselere şahitlik etmiş ve şöyle buyurmuştur: "Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu ve Azîz, Hamîd olan Allah'ın yoluna ilettiğini görürler." [Sebe' 6] Ve şöyle buyurmuştur: "Hiç Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi olur mu?" [Ra'd 19] Artık kimin nezdinde Resûlullah'ın getirdiği hakikatler ile ricâlin ârâı çelişir de o, ricâlin ârâını onun (getirdiklerinin) önüne geçirir yahut onda tereddüt eder yahut bu durum onun ilminin kemâline halel getirirse...
قال الله تعالى {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} [يوسف١٠٨]فمن اتبعني إن كان عطفا على الضمير في أدعو إلى الله فهو دليل أن أتباعه هم الدعاة إلى الله وإن كان عطفا على الضمير المنفصل فهو صريح أن أتباعه هم أهل البصيرة فيما جاء به دون من عداهم.والتحقيق أن العطف يتضمن المعنيين فأتباعه هم أهل البصيرة الذين يدعون إلى الله وقد شهد سبحانه لمن يرى أن ما جاء به من عند الله هو الحق لا آراء الرجال بالعلم فقال تعالى {وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} [سبأ٦] وقال تعالى {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى} [الرعد١٩] فمن تعارض عنده حقائق ما جاء به وآراء الرجال فقدمها عليه أو توقف فيه أو قدحت في كمال معرفته
O kimsenin (sözde) imanı ise, Allah'ın kendilerine ilim şehadetinde [ilimle nitelendirdiği] bulunduğu kimselerden değildir; onun ehl-i ilimden olduğunu söylemek dahi caiz olmaz. Hal böyle iken, o nasıl basiret üzere Allah'a davet eden kimse olabilir? Oysa Allah, (bu davetçiyi) 'nurlu bir kandil' (sirâcün münîr) ve 'dosdoğru yola iletici' olarak vasfetmiş; yine kendisiyle indirilen nura (Kur'an'a) uyanların, başkası değil ancak onların felâh bulacağını bildirmiştir. Yine (Allah), ihtilafa düşenlerin aralarında çekiştikleri her meselede onu (Resûlullah'ı) hakem kılmayan, onun hükmüne boyun eğmeyen ve bundan dolayı içinde hiçbir sıkıntı duymayan kimsenin mümin olmadığını beyan etmiştir. Çünkü o (münafık/muhalif) kimseye göre Resûlullah (s.a.v.), ümmete Allah'ı, O'nun isimlerini ve sıfatlarını, hakkı zâhirinin hilafına koyarak [hakkı zâhirine aykırı şekilde tevil ederek] haber vermiştir. Yine ona göre hidayet, (bu nasların) hakikatlerinin dışına çıkarılıp garip dil kullanımlarına ve zorlama tevillere hamledilmesindedir. Ona göre (nasların) hakikatleri dalâlet, teşbih ve ilhaddır; hidayet ve ilim ise (nasların) mecazında ve hakikatlerinden çıkarılmasındadır. Ümmetin bu hususta şaşkınların reylerine ve aşırı gidenlerin akıllarına havale edilmesi (gerekir). Nitekim o (kimse) şöyle der: 'Size Allah'tan ve O'nun yüce sıfatlarından bir şey haber verdiğim zaman, onun hakikatine inanmayın; ondan muradımı ricalin (kişilerin) görüşlerinden ve akıllarından alın.' Zira hidayet ve ilim işte bunda (onların reyindedir). Din, tevilcilerin tevillerine havale edildiği takdirde bozulur/iptal olur.
وإيمانه به لم يكن من الذين شهد الله لهم بالعلم ولا يجوز أن يسمى بأنه من أهل العلم فكيف يكون الداعي إلى الله على بصيرة الذي وصفه الله بأنه سراج منير وبأنه هاد إلى صراط مستقيم وبأن من اتبع النور الذي أنزل معه فهو المفلح لا غيره وأن من لم يحكمه في كل ما ينازع فيه المتنازعون وينقاد لحكمه ولا يكون عنده حرج منه فليس بمؤمن لأن الرسول عنده قد أخبر الأمة عن الله وأسمائه وصفاته بما الحق في خلاف ظاهره والهدى في إخراجه عن حقائقه وحمله على وحشي اللغات ومستكرهات التأويل وأن حقائقه ضلال وتشبيه وإلحاد والهدى والعلم في مجازه وإخراجه عن حقائقه وإحالة الأمه فيه على آراء المتحيرين وعقول المتهوكين فيقول إذا أخبرتكم عن الله وصفاته العلى بشيء فلا تعتقدوا حقيقته وخذوا معرفة مرادي به من آراء الرجال ومعقولها فإن الهدى والعلم فيه والدين إذا أحيل على تأويلات المتأولين انتقضت
Bunların hepsini saran [bir durumdur]. Dalâlet ehli taifelerden hiçbir taife, kendi mezhebi üzere nasları te’vil etmeyi dilemez ki, buna bir yol bulmasın ve der ki: ‘Biz de sizin te’vil ettiğiniz gibi te’vil ettik. Naslar, bizim te’vil ettiğimiz şeyi de sizin te’vil ettiğiniz şeyi de haber vermiştir. Öyleyse sizi te’vilinizde ecirli kılan ve bizi te’vilimizde veballi kılan nedir? Sizi te’vile sevk eden şey, ‘aklîdir’ diye iddia ettiğiniz şeydir. Bizde de onun benzeri, ondan daha kuvvetlisi veya ondan aşağısı vardır.’ Bunun tamamı, müte’villerin te’vili câiz olan ile olmayan arasını ayırmaktaki aczini beyan ederken gelecektir. Maksat şudur: Allah sübhânehû, kendisi ve ümmeti için dinlerini kemale erdirdiğini ve nimetini üzerlerine tamamladığını haber vermiştir. Bu hâlde, kulların kendisi için yaratıldığı, peygamberlerin bununla gönderildiği, kitapların bununla indirildiği, kıblenin bunun üzerine dikildiği ve milletin bunun üzerine tesis edildiği en önemli şeyi –ki bu, Allah’a iman, O’nu bilme, O’nun isimlerini, sıfatlarını ve fiillerini bilme kapısıdır– hak ile bâtılının birbirine karıştığı müştebih bir halde bırakması muhaldir. Bu konuda hak olanı söylemeyip, aksine zahiri bâtıl olan bir söz söylemesi ve hakkın zahirinden çıkarılması [gerektiğini ima etmesi] de muhaldir. Resullerin en faziletlisi ve kitapların en yücesi, bunu en mükemmel şekilde tanımlamaya, en kapsamlı beyanla açıklamaya ve son derece izah etmeye kâfi gelmezse – nefislerin bunu bilmeye şiddetli ihtiyacı varken – bu nasıl olur?
عراه كلها ولا تشاء طائفة من طوائف أهل الضلال أن تتأول النصوص على مذهبها إلا وجدت السبيل إليه وقالت لمن فتح لها باب التأويل إنا تأولنا كما تأولتم والنصوص أخبرت بما تأولناه كما أخبرت بما تأولتموه فما الذي جعلكم في تأويلكم مأجورين وجعلنا عليه مأزورين والذي قادكم إلى التأويل ما تقولون إنه معقول فمعنا نظيره أو أقوى منه أو دونه وسيأتي تمام هذا في بيان عجز المتأولين عن الفرق بين ما يسوغ تأويله وما لا يسوغوالمقصود أن الله سبحانه قد أخبر أنه أكمل له ولأمته به دينهم وأتم عليهم به نعمته ومحال مع هذا أن يدع أهم ما خلق له الخلق وأرسلت به الرسل وأنزلت به الكتب ونصبت عليه القبلة وأسست عليه الملة وهو باب الإيمان به ومعرفته ومعرفة أسمائه وصفاته وأفعاله ملتبسا مشتبها حقه بباطله لم يتكلم فيه بما هو الحق بل تكلم بما ظاهره الباطل والحق في إخراجه عن ظاهره وكيف يكون أفضل الرسل وأجل الكتب غير واف بتعريف ذلك على أتم الوجود مبين له بأكمل البيان موضح له غاية الإيضاح مع شدة حاجة النفوس إلى معرفته ومع
Bu (marifetullah), nefislerin kazandığı en üstün şey ve kalplerin elde ettiği en yüce mertebedir. Resullerin efdalinin ümmetine idrar adabını, cima adabını, yemek ve içmek adabını öğretip de Rableri ve ibadet ettikleri Zât hakkında dilleriyle söyleyecekleri ve kalplerinin inanacağı hususları öğretmeyi terk etmesi ise muhâlin en açık olanıdır. Hâlbuki O Zât'ın bilinmesi marifetlerin gayesi, O'na ulaşmak en yüce talep ve O'na hiçbir ortağı olmaksızın ibadet etmek en yakın vesiledir. Böyleyken onlara O'nun hakkında zâhiri bâtıl ve ilhâd olan şeyleri haber verir; kendilerine haber verdiği şeyleri anlama hususunda onları mekruh te'villere ve münker mecazlara havale eder; sonra da hakkı bilme konusunda onları akıllarının hükmettiği ve reylerinin gerektirdiği şeye havale eder. Bütün bunlara rağmen O, "Sizi gecesi gündüzü gibi olan bembeyaz (apaçık) bir yol üzere bıraktım; benden sonra ondan sapan mutlaka helak olur" buyurmuş ve yine "Allah bir peygamber göndermişse, o peygamberin ümmetini ... üzerine delâlet etmesi muhakkak kendisi üzerine bir haktır" buyurmuştur.
كونه أفضل ما اكتسبته النفوس وأجل ما حصلته القلوب ومن أبين المحال أن يكون أفضل الرسل قد علم أمته آداب البول قبله وبعده ومعه وآداب الوطء وآداب الطعام والشراب ويترك أن يعلمهم ما يقولونه بألسنتهم وتعتقده قلوبهم في ربهم ومعبودهم الذي معرفته غاية المعارف والوصول إليه أجل المطالب وعبادته وحده لا شريك له أقرب الوسائل ويخبرهم فيه بما ظاهره باطل وإلحاد ويحيلهم في فهم ما أخبرهم به على مستكرهات التأويلات ومستنكرات المجازات ثم يحيلهم في معرفة الحق على ما تحكم به عقولهم وتوجبه أراؤهم هذا وهو القائل: "تركتكم على البيضاء ليلها كنهارها لا يزيغ عنها بعدي إلا هالك" وهو القائل "ما بعث الله من نبي إلا كان حقا عليه أن يدل على أمته على
Onlara öğrettiği en hayırlı şey ve onları kendileri için bildiği en şerden sakındırması. Ebû Zerr (r.a.) dedi ki: “Resûlullah (s.a.v.) vefat ettiğinde, gökyüzünde kanatlarını çeviren hiçbir kuş yoktu ki onun hakkında bize bir ilim bildirmiş olmasın.” Ömer b. el-Hattâb (r.a.) dedi ki: “Resûlullah (s.a.v.) bir kere ayağa kalkıp bize bir hutbe irad etti ve yaratılışın başlangıcından cennet ehlinin cennetteki menzillerine ve cehennem ehlinin cehennemdeki menzillerine girene kadar her şeyi anlattı. Bunu ezberleyen ezberledi, unutan unuttu.” Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Resûlullah (s.a.v.) onlara öğle namazını kıldırdı, sonra onlara hutbe verdi nihayet ikindi vakti girdi; ikindi namazını kıldırdı, sonra onlara hutbe verdi nihayet güneş battı. Olmuş ve olacak hiçbir şeyi (anlatmadan) bırakmadı.
خير ما يعلمه لهم وينهاهم عن شر ما يعلمه لهم" وقال أبو ذر لقد توفي رسول الله وما طائر يقلب جناحيه في السماء إلا ذكرنا منه علماوقال عمر بن الخطاب قام فينا رسول الله مقاما فذكر بدء الخلق حتى دخل أهل الجنة منازلهم وأهل النار منازلهم حفظ ذلك من حفظه ونسيه من نسيه ذكره البخاري وصلى بهم رسول الله صلاة الظهر ثم خطبهم حتى حضرت العصر فصلى العصر ثم خطب بهم حتى غربت الشمس فلم يدع شيئا كان ولا يكون
Âdem'in yaratılışından kıyamet kopana kadar, Allah onlara bunu haber verdi; onu hıfzeden hıfzetti, unutan unuttu. Öyleyse, Allah'a, Resûlüne ve dinine karşı kalbinde saygı bulunan bir kimse, nasıl olur da Resûlullah'ın (s.a.v.) bu büyük meseleyi açıklamaktan geri durduğunu, bu hususta doğruyu söylemediğini, bilakis söylediğinin zâhiren yanlış olduğunu vehm edebilir? Aksine iman, ancak bu beyanın Resûl tarafından en mükemmel ve en açık şekilde yapıldığına, ondan sonra söyleyecek bir söze veya tevil edecek bir tevile yer bırakmadığına inanmakla tamam olur. Hem ümmetin en hayırlısı, en faziletlisi, en bilgilisi, her türlü fazilet, hidayet ve marifette en önde gidenlerinin bu bapta kusur edip tefrite düşmeleri veya sınırı aşıp ifrata varmaları muhaldir. Ancak onların yolundan çıkanlar, işte bu iki hastalıkla imtihan edilmişlerdir ve iki sapıklıktan birine sevk edilmişlerdir. İslâm'ın özü, iman topluluğu ve dinin koruyucuları, bu bapta hakkı söyleyenler, ona inananlar ve ona davet edenlerdir.
من خلق آدم إلى قيام الساعة حتى أخبرهم به حفظه من حفظه ونسيه من نسيه.فكيف يتوهم من لله ولرسوله ودينه في قلبه وقار أن يكون رسول الله قد أمسك عن بيان هذا الأمر العظيم ولم يتكلم فيه بالصواب بل تكلم بما ظاهره خلاف الصواب بل لا يتم الإيمان إلا باعتقاد أن بيان ذلك قد وقع من الرسول على أتم الوجوه وأوضحه غاية الإيضاح ولم يدع بعده لقائل مقالا ولا لمتأول تأويلا ثم من المحال أن يكون خير الأمة وأفضلها وأعلمها وأسبقها إلى كل فضل وهدى ومعرفة قصروا في هذا الباب فجفوا عنه أو تجاوزوا فغلوا فيه وإنما ابتلي من خرج عن منهاجهم بهذين الداءين وهدوا لأحد الإنحرافين وبزل الإسلام وعصابة الإيمان وحماة الدين هم الذين كانوا في هذا الباب قائلين بالحق معتقدين له داعين إليه