el-Fevâkihü'd-Devânî alâ Risâleti İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî (en-Neferâvî). Bölüm: Mâlikî Fıkhı. Kitap: el-Fevâkihü'd-Devânî alâ Risâleti İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî. Müellif: Ahmed b. Gânim (veya Guneym) b. Sâlim İbn Mühennâ, Şihâbüddîn en-Neferâvî el-Ezherî el-Mâlikî (ö. 1126). Yayınevi: Dâru'l-Fikr. Baskı: Baskı numarası yok. Yayın Tarihi: 1415 (1995). Cilt sayısı: 2. [Kitabın numaralandırması basılı nüshaya uygundur.] Sayfanın üst kısmında «Risâle-i İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî» yer almakta olup, onu bir ayraçla ayrılan şerhi en-Neferâvî'nin «el-Fevâkihü'd-Devânî» adlı eseri takip etmektedir. Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
الفواكه الدواني على رسالة ابن أبي زيد القيرواني (النفراوي) القسم: الفقه المالكي الكتاب: الفواكه الدواني على رسالة ابن أبي زيد القيرواني المؤلف: أحمد بن غانم (أو غنيم) بن سالم ابن مهنا، شهاب الدين النفراوي الأزهري المالكي (ت ١١٢٦هـ) الناشر: دار الفكر الطبعة: بدون طبعةتاريخ النشر: ١٤١٥هـ - ١٩٩٥معدد الأجزاء: ٢[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]«رِسَالَة ابْنِ أَبِي زَيْدٍ الْقَيْرَوَانِيِّ» بأعلى الصفحة يليها - مفصولا بفاصل - شرحها «الفواكه الدواني» للنفراويتاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
[Kitabın Mukaddimesi] Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Efendimiz Muhammed'e, âline ve sahâbesine salât ü selâm olsun. Ebû Muhammed Abdullah b. Ebî Zeyd el-Kayrevânî -Allah ondan râzı olsun ve onu hoşnut etsin- dedi ki: Hamd, insanı nimetiyle başlatan Allah'a mahsustur.
—[el-Fevâkihü'd-Devânî]—
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd, celâl ve ikrâm sâhibi olan yüce Allah'a mahsustur; ki O, bize İslâm nimetini lutfetmiş, ahkâmın sınırlarını ve alâmetlerini beyân etmiş, bu dinde helâl ile haramı birbirinden ayırmıştır. Allah'tan başka ilâh olmadığına şehâdet ederim; O, Vâhid'dir, Ehad'dir, Ferd'dir, Samed'dir; nihâyeti olmayan, eşten, ortaktan ve çocuktan münezzehtir. Yine şehâdet ederim ki efendimiz ve nebîmiz Muhammed, O'nun kulu ve Resûlüdür; nebîlik ve risâletin hâtemiyle mümtaz olmuştur. Allah ona, âline ve ashâbına her zaman salât ü selâm eylesin.
Emmâ ba‘d: Zayıf ve hakîr kul, kavî ve latîf olan Mevlâ'sına muhtaç olan Ahmed b. Guneym b. Sâlim en-Niferâvî -belden Niferâvî, memleketten Ezherî, mezheben Mâlikî- der ki: İmam Ebû Muhammed'in 'Bâkûretü's-Sa‘d' ve 'Zübdetü'l-Mezheb' diye anılan risâlesiyle halkın meşguliyeti çok artmıştır; zira bu risâle, İbnü'l-Cellâb'ın tefrî‘inden sonra mezhepte ortaya çıkan ilk muhtasar olup her iki tarafta da eser ve bereketi görülmüştür. Üzerine pek çok şârih gelmiş, fakat bu şerhlerin hiçbiri diğerinden müstağnî kalmamıştır. Ben de, inşallah, onun geniş lutfuyla, ihtiyaç duyulan hususları kuşatan bir şerh yazmak istedim; öyle ki, ister şeyh ister talebe olsun, bu şerhle iktifâ ettiğinde başkasına muhtaç kalmasın. Ona 'el-Fevâkihü'd-Devânî alâ Risâleti İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî' adını verdim. Allah'tan, lütfuyla ihsân ederek, bu şerhi yazarken bana ihlâs vermesini niyâz ederim; tâ ki bu, O'nun katında kurtuluşa vesîle olsun. Bizim âciz olduğumuza ve işin O'ndan gelip O'na döndüğüne kanaat getirerek bu şerhte mezc (metin-şerh iç içe) usûlünü kullandım ve şöyle dedim: Allah'tan yardım dileyerek… Muhakkak ki O, hayır ve cömertliğin taşkın kaynağıdır.
Müellifin 'Bism' sözü: Onunla başladı; çünkü kitaplara besmele ile başlamak müstehaptır; bu, semavî kitaplara -ki en şereflisi Kur'an'dır- uymak içindir. Nitekim Allâme Ebû Bekr et-Tûnisî, her milletin âlimlerinin, Allah'ın bütün kitaplarına 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile başladığı hususunda icmâ ettiklerini söylemiştir. Bunu teyid eden haber: «Bismillâhirrahmânirrahîm her kitabın anahtarıdır» hadisi ile Yûsuf b. Ömer'in şu sözüdür: 'O, Allah'ın kelimelerinin başlangıcıdır; zira rivayete göre Âdem'e indirilmiş, sonra kaldırılıp ondan sonra gelenlere, nihâyet Muhammed (s.a.v.)'e indirilmiştir.' Müelliflerin Kur'an'a uyarak besmele çekmeleri ihtiraz (kaçınma) için değil, Kur'an'ın indirilen kitapların en şereflisi olmasındandır. İnsanlar her zaman en şerefliye uymayı sürdürmüşlerdir. Ayrıca şu hadisle amel edilmiştir: «Her önemli iş ki besmele ile veya 'Bismillâh' ile veya 'el-Hamdülillâh' ile veya bir hamd ile ya da Allah'ı anarak başlanmazsa, o iş kısık (bereketsiz) veya kesik veya kopuktur.» Yani bereketi az veya kesiktir. Bu rivayetler arasında tearuz yoktur; çünkü mukayyed olan, mutlak olana hamledilir. Bu ifadelerden herhangi biriyle başlamak maksadı hasıl eder; zira gaye Allah'a senâ etmektir ve bu, mutlak bir zikirle elde edilir.
Denilemez ki: 'Kâide bu hamlin aksinedir; çünkü usûlcülerin nezdinde maruf olan, mutlakın mukayyede hamlidir, nitekim zıhar ve katl âyetlerinde olduğu gibi; zıhardaki mutlak rakabe, katl keffâretindeki mü'min rakabe ile kayıtlanmıştır.' Biz deriz ki: Usûlcülerin kâidesi, kaydın tek olmasıyla şartlıdır. Kayıtlar çok olup farklılık arz ettiğinde mutlaka rücû edilir veya besmele hadisi hakikî başlangıca hamledilir -ki o, bir şeyi kendisinden önce hiçbir şey bulunmayacak şekilde ilk amel kılmaktır-. Hamdala hadisi ise izâfî başlangıca hamledilir -ki o, asıl maksadın önünde olan şeydir; böylece besmeleden sonra gelenle de doğrulanmış olur-. Besmele hadisinin kuvveti ve Azîz Kitab'ın bu minval üzere gelmesi sebebiyle bu hamlin tersi yapılmamıştır. Veya rivayetlerden maksat, başlayan kişiyi bu rivayetlerden biriyle amel etmekte muhayyer kılmaktır; çünkü iki haber tearuz edip de öncelik veya nesih bilinmezse, usûlde olduğu gibi, bunlardan biriyle amel etmekte muhayyer olunur. Bu cevabı Mürşid eş-Şîrâzî zikretmiştir. Hâfız İbn Hacer'in dediği ise her ikisiyle ameli durdurmaktır. İşte bu tearuz, cevaba muhtaçtır.
[مُقَدِّمَة الْكتاب]بسم الله الرحمن الرحيم وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ الْقَيْرَوَانِيُّ رضي الله عنه وَأَرْضَاهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ الْإِنْسَانَ بِنِعْمَتِهِ.ــ[الفواكه الدواني] بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْعَظِيمِ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، الْمَانِّ عَلَيْنَا بِنِعْمَةِ الْإِسْلَامِ، وَالْمُبَيِّنِ لَنَا مَعَالِمَ حُدُودِ الْأَحْكَامِ، مُفَرِّقًا لَنَا فِيهِ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ، الْوَاحِدُ الْأَحَدُ، الْفَرْدُ الصَّمَدُ، الَّذِي لَيْسَ لِنِهَايَتِهِ أَمَدٌ، الْمُنَزَّهُ عَنْ الصَّاحِبَةِ. وَالشَّرِيكِ وَالْوَلَدِ، وَأَشْهَدُ أَنَّ سَيِّدَنَا وَنَبِيَّنَا مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، مَنْ بِخَتْمِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ انْفَرَدَ، صلى الله عليه وسلم وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ فِي كُلِّ أَمَدٍ.(وَبَعْدُ) : فَيَقُولُ الْعَبْدُ الْحَقِيرُ الضَّعِيفُ، وَالْمُفْتَقِرُ إلَى مَوْلَاهُ الْقَوِيِّ اللَّطِيفِ، أَحْمَدُ بْنُ غُنَيْمِ بْنِ سَالِمٍ النَّفْرَاوِيُّ بَلَدًا، الْأَزْهَرِيُّ مَوْطِنًا الْمَالِكِيُّ مَذْهَبًا، قَدْ كَثُرَ اشْتِغَالُ النَّاسِ بِرِسَالَةِ الْإِمَامِ أَبِي مُحَمَّدٍ الْمُلَقَّبَةِ بِبَاكُورَةِ السَّعْدِ وَبِزُبْدَةِ الْمَذْهَبِ، لِمَا ظَهَرَ فِي الْخَافِقَيْنِ مِنْ أَثَرِهَا وَبَرَكَتِهَا، لِأَنَّهَا أَوَّلُ مُخْتَصَرٍ ظَهَرَ فِي الْمَذْهَبِ بَعْدَ تَفْرِيعِ ابْنِ الْجَلَّابِ وَكَثُرَتْ الشُّرَّاحُ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَكُنْ يُسْتَغْنَى بِوَاحِدٍ مِنْهَا عَنْ غَيْرِهِ، أَرَدْت أَنْ أَضَعَ عَلَيْهَا شَرْحًا مُشْتَمِلًا إنْ شَاءَ اللَّهُ بِفَضْلِهِ الْعَمِيمِ عَلَى مَا يَحْتَاجُ إلَيْهِ، بِحَيْثُ إنَّ الشَّيْخَ أَوْ الطَّالِبَ يَسْتَغْنِي بِهِ عِنْدَ الِاقْتِصَارِ عَلَيْهِ وَسَمَّيْته: (الْفَوَاكِهُ الدَّوَانِي عَلَى رِسَالَةِ ابْنِ أَبِي زَيْدٍ الْقَيْرَوَانِيِّ) .وَأَسْأَلُ اللَّهَ الْمَانَّ بِفَضْلِهِ أَنْ يَرْزُقَنِي الْإِخْلَاصَ بِوَضْعِهِ لِيَكُونَ مُوجِبًا لِلْفَوْزِ لَدَيْهِ لِلْقَطْعِ بِعَجْزِنَا وَالْعِلْمِ بِأَنَّ الْأَمْرَ مِنْهُ وَإِلَيْهِ، وَسَلَكْت فِيهِ صَنْعَةَ الْمَزْجِ لِيَسْهُلَ تَنَاوُلُهُ، فَقُلْت مُسْتَعِينًا بِاَللَّهِ إنَّهُ مُفِيضُ الْخَيْرِ وَالْجُودِ.قَوْلُهُ: (بِسْمِ) ابْتَدَأَ بِهَا لِأَنَّهُ يُسْتَحَبُّ الِابْتِدَاءُ بِهَا اقْتِدَاءً بِالْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ الَّتِي أَشْرَفُهَا الْقُرْآنُ لِمَا قَالَهُ الْعَلَامَةُ أَبُو بَكْرٍ التُّونُسِيُّ مِنْ إجْمَاعِ عُلَمَاءِ كُلِّ مِلَّةٍ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ افْتَتَحَ جَمِيعَ كُتُبِهِ بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَيَشْهَدُ لَهُ خَبَرُ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَاتِحَةُ كُلِّ كِتَابٍ» ، وَقَوْلُ يُوسُفَ بْنِ عُمَرَ أَنَّهَا مَبْدَأُ كَلِمَاتِ اللَّهِ لِمَا وَرَدَ مِنْ أَنَّهَا أُنْزِلَتْ عَلَى آدَمَ ثُمَّ رُفِعَتْ وَأُنْزِلَتْ عَلَى مَنْ بَعْدَهُ حَتَّى أُنْزِلَتْ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم، فَقَوْلُ الْمُؤَلِّفِينَ اقْتِدَاءً بِالْقُرْآنِ لَيْسَ لِلِاحْتِرَازِ بَلْ لِأَنَّهُ أَشْرَفُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، وَلَمْ تَزُلْ النَّاسُ تَقْتَدِي بِالْأَشْرَفِ وَعَمَلًا بِخَبَرِ «كُلِّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَوْ بِاسْمِ اللَّهِ أَوْ بِالْحَمْدِ لِلَّهِ أَوْ بِحَمْدٍ أَوْ لَا يُفْتَتَحُ بِذِكْرِ اللَّهِ فَهُوَ أَقْطَعُ أَوْ أَبْتَرُ أَوْ أَجْذَمُ» أَيْ قَلِيلُ الْبَرَكَةِ أَوْ مَقْطُوعُهَا، وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ لِأَنَّ الْمُقَيَّدَ مِنْهَا يُحْمَلُ عَلَى الْمُطْلَقِ، فَكُلُّ لَفْظٍ اُبْتُدِئَ بِهِ مِنْهَا يُحَصِّلُ الْمَقْصُودَ، لِأَنَّ الْغَرَضَ الثَّنَاءُ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ يَحْصُلُ بِمُطْلَقِ ذِكْرٍ.وَلَا يُقَالُ: الْقَاعِدَةُ عَكْسُ هَذَا الْحَمْلِ لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ كَمَا فِي آيَتَيْ الظِّهَارِ وَالْقَتْلِ، فَإِنَّهُمْ حَمَلُوا الرَّقَبَةَ الْمُطْلَقَةَ فِي الظِّهَارِ عَلَى الْمُقَيَّدَةِ فِي كَفَّارَةِ الْقَتْلِ بِالْمُؤْمِنَةِ. لِأَنَّا نَقُولُ: قَاعِدَةُ الْأُصُولِيِّينَ مَشْرُوطَةٌ بِكَوْنِ الْقَيْدِ وَاحِدًا، وَأَمَّا إذَا تَعَدَّدَتْ الْقُيُودُ وَتَخَالَفَتْ فَيُرْجَعُ لِلْمُطْلَقِ أَوْ يُحْمَلُ حَدِيثُ الْبَسْمَلَةِ عَلَى الْبَدْءِ الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ جَعْلُ الشَّيْءِ أَوَّلُ عَمَلٍ يُعْمَلُ بِحَيْثُ لَمْ يَسْبِقْهُ شَيْءٌ.وَحَدِيثُ الْحَمْدَلَةِ عَلَى الْإِضَافِيِّ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ أَمَامَ الْمَقْصُودِ بِالذَّاتِ فَيَصَدَّقُ بِمَا بَعْدَ الْبَسْمَلَةِ، وَلَمْ يُعْكَسْ لِقُوَّةِ حَدِيثِ الْبَسْمَلَةِ وَلِمُوَافَقَةِ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ الْوَارِدِ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ، أَوْ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ الرِّوَايَاتِ تَخْيِيرُ الْبَادِئِ فِي الْعَمَلِ بِرِوَايَةٍ مِنْهَا، لِأَنَّ الْخَبَرَيْنِ إذَا تَعَارَضَا وَلَمْ يُعْلَمْ سَبْقٌ وَلَا نَسْخٌ فَإِنَّهُ يُخَيَّرُ فِي الْعَمَلِ بِأَحَدِهِمَا كَمَا فِي الْأُصُولِ، ذَكَرَ هَذَا الْجَوَابَ مُرْشِدُ الشِّيرَازِيِّ، وَاَلَّذِي قَالَهُ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّهُ يُوقَفُ عَنْ الْعَمَلِ بِهِمَا، وَهَذَا التَّعَارُضُ الْمُحْتَاجُ
el-Fevâkihü’d-Devânî’de bu cevaplar, ‘Bismillâh’ ve ‘bilhamdi lillâh’taki ‘bâ’ harfinin, ‘başlamak için’ (liyübdea) anlamında sıla (bağlaç) olarak yorumlanmasına bina edilmiştir. Eğer bu ‘bâ’ istiâne (yardım dileme) veya teberrükî musâhabe (bereket için beraberlik) veya mülâbese (bulaşma) anlamında kılınırsa, o zaman bir tearuz (çelişki) söz konusu olmaz; çünkü bir şeyle istiâne, başka bir şeyle istiâneye mâni değildir. ‘Bâl’ kelimesinin anlamı ‘hâl ve şân’dır; ‘aktau’, ‘cezm’ ve ‘ebter’ ise ‘noksan, bereketi az olan’ demektir. Bunun teşbîh-i belîğ babından olması sahih olur; teşbîh-i belîğ, teşbîh edatının hazfedildiği ‘Zeyd eşektir’ veya ‘aslandır’ gibi bir benzetmedir; yani noksanlıkta ‘eczem’ veya ‘ebter’ gibi. Çünkü sağlam bir kişiye nisbetle ‘eczem’ (eli kesik) noksandır; kuyruklu koyun ise kuyruğu kesilmişe nisbetle tamdır. Bu, mânevî noksanlığın hissî noksanlığa benzetilmesi babındandır; çünkü hissî olan nefse yakındır, çabuk idrak edilir. Resûlullah (s.a.v.) bu sebeple onu benzetmiştir. Emri ‘zî’l-bâl’ (şanı olan işler) ile kayıtlamıştır; bu, şanı olmayan, yani süflî ve önemsiz işleri dışarıda bırakmak içindir. Bu tür işlerde besmele çekilmez, çünkü onlara ehemmiyet verilmez veya verilse bile şer‘an verilmez; dolayısıyla haram işte besmele caiz olmaz, hatta haramdır; mekruh işte ise mekruhtur. Denilirse ki: Besmele ve hamdele ‘zî’l-bâl’ (şanlı) işlerdendir; öyleyse onlar da besmeleye muhtaçtır, bu durumda silsile uzar gider. Buna iki cevap verilir: Birincisi: Maksat, bizzat kendisi kastedilen, başka bir şeye vesile olmayan iştir. İkincisi –ki daha güzeldir– denir ki: Besmele ve hamdeleden her biri, başkasına bereket sağladığı ve onun noksanını giderdiği gibi, kendisinin de bereketlenmesi gerekir; tıpkı kırk koyundan bir koyunun kendini ve başkasını zekâtla temizlemesi gibi. Bu cevabın daha güzel olmasının sebebi, vesile olan işte (abdest gibi) besmelenin istenmesidir. Denilirse ki: Besmele ve hamdele ile başlanan pek çok iş tamamlanmamakta, pek çok iş ise tersine olmaktadır. Cevap şudur: Hadisteki ‘tamamlıktan’ maksat, işin şer‘an muteber olması, yani müstehap unsurları içermesi ve bereketi sağlamasıdır; tamamlığının bulunmaması, şer‘an muteber olmaması demektir. Öyleyse ‘tamamlık’tan maksat mânâca tamam olmak, ‘tamam olmamak’tan maksat ise mânâca noksan olmaktır; hissî olarak kâmil olsa bile. Denilirse ki: ‘Muhakkak ki o Süleyman’dandır ve muhakkak ki o ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’dir’ (Neml, 30) âyeti hadise itiraz teşkil eder; çünkü Süleyman (a.s.) Besmele’yi başa koymamıştır. Zira onun Belkıs’a gönderdiği mektubun şekli şöyledir: ‘Abdullah b. Dâvud’dan Sebe melikesi Belkıs’a… Bismillâhirrahmânirrahîm… Selâm hidâyete tâbi olanlara… Bana karşı büyüklenmeyin ve bana teslim olmuş olarak gelin’ (Neml, 31). Sonra onu misk ile kapatıp mührüyle mühürlemiş, ardından hüdhüde: ‘Kitabımı al, şunu onlara –yani Belkıs’a ve kavmine– bırak’ demiştir. Oysa mektup bizzat şanlı işlerdendir. Buna birkaç yönden cevap verilir: En güzeli –ki biz bununla iktifa ederiz– şudur: Belkıs kâfir olduğu için Süleyman, Allah isminin mektubun başında görüldüğünde onun tarafından tahkir edilmesinden korkmuş; bu sebeple kendi ismini başa koyarak Allah’ın ismini koruma altına almıştır. Denilirse ki: Hadisin gereği, ‘Allah’ın adıyla’ anlamında ‘Bismillâh’ yerine ‘Billâh’ denilmesidir ki ‘Allah’ın adıyla başlamak’ ifadesi doğru olsun. Neden ‘Bismillâh’ denilmiş de hadisin gereği olarak ‘Billâh’ denilmemiştir? Buna Şeyhülislam ve diğerleri şu cevabı vermiştir: Her hüküm bir isim üzerine vârid olduğunda, hakikatte onun medlûlü (delâlet ettiği şey) üzerine vârid olmuş demektir; ‘Darabe fiil-i mâzîdir’ ifadesindeki gibi bir karîne olmadıkça. Çünkü ‘Zeyd’in ismini zikrettim’ denildiğinde, ‘isim’ lafzını zikrettiği anlaşılmaz; bilakis Zeyd lafzını zikrettiği anlaşılır; zira Zeyd lafzı, ‘ismi Zeyd’ ifadesinin medlûlüdür. Nitekim lafzın medlûlü, ona delâlet eden şeydir ki o da Zeyd lafzıdır. Aynı şekilde ‘Bismillâh ebedeü’ (Allah’ın adıyla başlıyorum) sözünün mânası, ‘Allah isminin medlûlü ile başlıyorum’ yani Allah lafzı ile başlıyorum demektir; sanki ‘Billâhi ebedeü’ demiş gibidir. ‘Billâh’ denilmeyip de ‘Bismillâh’ denilmesinin sebebi, teberrük ve istiânenin O’nun isminin zikriyle olması veya yemin (ahlâf) ile teyemmün (teberrük) arasını ayırmak içindir. Ayrıca müsemmâ (isimlendirilen) son derece yüce olduğunda, onun kendisi değil, ismi, hazreti ve cenabı zikredilir; nitekim ‘Yüce meclise selâm olsun, yüce huzura selâm olsun’ denir. ‘Darabe fiil-i mâzîdir’ sözümüzde ise fiillik hükmü, ‘darb’ın bizzat kendisi üzerine vârid olmuştur; medlûlü olan hadese (olaya) ve zamana değil; çünkü hükmün medlûl üzerine vârid olması imkânsızdır; zira fiillik ancak lafzın niteliğidir, hadise ve zamanın değil. Lûgatte ‘isim’, müsemmâya delâlet eden şeydir; örfte ise tek başına bir mânaya delâlet eden, zamana delâleti olmayan kelimedir. Basralılara göre ‘isim’ ‘semüv’ (yükseklik) kökünden türemiştir; çünkü isim, müsemmâsını yüceltir ve onu izhar eder. Kûfelilere göre ise ‘sima’ (alamet) kökünden türemiştir. Bu itibarla isim, kendisinden bazı harfler hazfedilmiş üç harfli isimlerdendir. Basralılara göre ‘vâv’ onun lâm-ı fiilidir; çünkü aslı onlara göre ‘semev’dir. Kûfelilere göre ise ‘fâ’ (ilk harf) ‘vav’dır; çünkü asılları ‘vesm’dir. Buna göre ‘ism’in vezni ya ‘if’al’ veya ‘if’al’dir. İştikaktaki ihtilafın faydası, Bârî Teâlâ’nın sıfatlarında ortaya çıkar: Basralıların görüşüne göre Allah’ın sıfatları kadîmdir; Kûfelilerin görüşüne göre ise hâdis olur. Denilmez ki: Bu, Kûfelilerin Mutezile olmasını gerektirir; çünkü deriz ki: Mezhebin lâzımı (gereği) mezhebin kendisi değildir, sahih görüş budur; kaldı ki bu, lafzın gereğidir. İsmin ayn-ı müsemmâ mı yoksa gayrı mı olduğu konusunda ihtilaf vardır; bir de ‘ne ayn ne gayrı’ görüşü vardır. Hak olan görüş tafsil yapmaktır: Eğer isimden lafız kastedilmişse, o müsemmâdan gayrıdır; çünkü lafız seslerden ve harflerden oluşur, müsemmâ ise böyle değildir. Eğer isimden kastedilen……
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] لِتِلْكَ الْأَجْوِبَةِ مَبْنِيٌّ عَلَى حَمْلِ الْبَاءِ فِي بِسْمِ اللَّهِ وَفِي بِالْحَمْدِ لِلَّهِ صِلَةً لِيُبْدَأَ.وَأَمَّا إنْ جُعِلَتْ لِلِاسْتِعَانَةِ أَوْ لِلْمُصَاحَبَةِ التَّبَرُّكِيَّةِ أَوْ لِلْمُلَابَسَةِ فَلَا تَعَارُضَ، لِأَنَّ الِاسْتِعَانَةَ بِشَيْءٍ لَا تُنَافِي الِاسْتِعَانَةَ بِغَيْرِهِ، وَمَعْنَى الْبَالِ الْحَالُ وَالشَّأْنُ، وَمَعْنَى أَقْطَعُ وَأَجْذَمُ وَأَبْتَرُ نَاقِصٌ قَلِيلُ الْبَرَكَةِ، وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، وَهُوَ مَا حُذِفَتْ مِنْهُ أَدَاةُ التَّشْبِيهِ نَحْوُ زَيْدٌ حِمَارٌ أَوْ أَسَدٌ أَيْ كَأَجْذَمَ أَوْ كَأَبْتَرَ فِي النَّقْصِ، لِأَنَّ الشَّخْصَ الْأَجْذَمَ نَاقِصٌ بِالنِّسْبَةِ لِلسَّلِيمِ، وَالشَّاةُ ذَاتُ الذَّنَبِ كَامِلَةٌ بِالنِّسْبَةِ لِمَقْطُوعَتِهِ، فَهُوَ مِنْ بَابِ تَشْبِيهِ النَّقْصِ الْمَعْنَوِيِّ بِالْحِسِّيِّ، لِأَنَّ الْحِسِّيَّ قَرِيبٌ لِلنَّفْسِ تُدْرِكُهُ سَرِيعًا فَشَبَّهَ صلى الله عليه وسلم بِهِ لِذَلِكَ، وَقَيَّدَ الْأَمْرَ بِذِي الْبَالِ لِلِاحْتِرَازِ عَنْ الْأُمُورِ غَيْرِ ذَاتِ الْبَالِ وَهِيَ سَفَاسِفُ الْأُمُورِ وَمُحَقِّرَاتِهَا، فَلَا تُطْلَبُ فِيهَا بَسْمَلَةٌ لِعَدَمِ الِاهْتِمَامِ بِهَا أَوْ يُهْتَمُّ بِهَا لَا شَرْعًا، فَلَا يَجُوزُ فِيهَا تَسْمِيَةٌ بَلْ تَحْرُمُ فِي الْمُحَرَّمِ وَتُكْرَهُ فِي الْمَكْرُوهِ.فَإِنْ قِيلَ: الْبَسْمَلَةُ وَالْحَمْدَلَةُ مِنْ الْأُمُورِ ذَوَاتِ الْبَالِ فَتَحْتَاجُ إلَى الْبَسْمَلَةِ وَيَتَسَلْسَلُ الْأَمْرُ.أُجِيبَ بِجَوَابَيْنِ: أَحَدِهِمَا: أَنَّ الْمُرَادَ الْأَمْرُ الَّذِي يُقْصَدُ فِي ذَاتِهِ بِحَيْثُ لَا يَكُونُ وَسِيلَةً لِغَيْرِهِ.ثَانِيهِمَا: وَهُوَ الْأَحْسَنُ أَنْ يُقَالَ كُلٌّ مِنْ الْبَسْمَلَةِ وَالْحَمْدَلَةِ، كَمَا يُحَصِّلُ الْبَرَكَةَ لِغَيْرِهِ وَيَمْنَعُ نَقْصَهُ كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يُحَصِّلَ الْبَرَكَةَ لِنَفْسِهِ كَالشَّاةِ مِنْ الْأَرْبَعِينَ تُزْكِي نَفْسَهَا وَغَيْرَهَا، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ أَحْسَنَ؛ لِأَنَّ الْوَسِيلَةَ قَدْ تُطْلَبُ فِيهَا الْبَسْمَلَةُ كَالْوُضُوءِ.فَإِنْ قِيلَ: كَثِيرٌ مِنْ الْأُمُورِ يُبْدَأُ فِيهِ بِالْبَسْمَلَةِ وَالْحَمْدَلَةِ وَلَا يَتِمُّ وَكَثِيرٌ بِالْعَكْسِ.فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّمَامِ فِي الْحَدِيثِ كَوْنُهُ مُعْتَبَرًا شَرْعًا بِاشْتِمَالِهِ عَلَى مَا يُسْتَحَبُّ فِيهِ وَيُحَصِّلُ الْبَرَكَةَ، وَيُعْدِمُ تَمَامُهُ عَدَمَ اعْتِبَارِهِ فِي الشَّرْعِ، فَالْمُرَادُ بِتَمَامِهِ تَمَامُهُ فِي الْمَعْنَى، وَبِعَدَمِ تَمَامِهِ نَقْصِهِ فِي الْمَعْنَى وَإِنْ كَمُلَ فِي الْحِسِّ.فَإِنْ قِيلَ: يُشْكِلُ عَلَى الْحَدِيثِ {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} [النمل: ٣٠] فَإِنَّهُ لَمْ يُصَدِّرْ اسْمَ اللَّهِ لِأَنَّ صُورَةَ الْكِتَابِ الَّذِي أَرْسَلَهُ سُلَيْمَانُ عليه السلام لِبِلْقِيسَ: مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دَاوُد إلَى بِلْقِيسَ مَلِكَةِ سَبَأٍ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ السَّلَامُ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى {أَلا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} [النمل: ٣١] ثُمَّ طَبَّقَهُ بِالْمِسْكِ وَخَتَمَهُ بِخَاتَمِهِ ثُمَّ قَالَ لِلْهُدْهُدِ: اذْهَبْ بِكِتَابِي، هَذَا فَأَلْقِهِ إلَيْهِمْ أَيْ إلَى بِلْقِيسَ وَقَوْمِهَا مَعَ أَنَّ الْكِتَابَ مِنْ ذَوَاتِ الْبَالِ.فَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحْسَنِهَا وَعَلَيْهِ نَقْتَصِرُ أَنَّ بِلْقِيسَ لَمَّا كَانَتْ كَافِرَةً خَافَ سُلَيْمَانُ أَنْ تُهِينَ اسْمَ اللَّهِ إذَا رَأَتْهُ مُصَدَّرًا بِهِ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ فَصَدَّرَ سُلَيْمَانُ اسْمَهُ لِيَكُونَ وِقَايَةً لِاسْمِهِ تَعَالَى.فَإِنْ قِيلَ: مُقْتَضَى الْحَدِيثِ أَنْ يُقَالَ بِاَللَّهِ بَدَلَ بِسْمِ اللَّهِ حَتَّى يَصْدُقَ عَلَيْهِ لَفْظُ الِابْتِدَاءِ بِاسْمِ اللَّهِ فَلِمَاذَا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ بِاَللَّهِ عَمَلًا بِمُقْتَضَى الْحَدِيثِ؟ فَالْجَوَابُ مَا قَالَهُ شَيْخُ الْإِسْلَامِ وَغَيْرُهُ: أَنَّ كُلَّ حُكْمٍ وَرَدَ عَلَى اسْمٍ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ وَارِدٌ عَلَى مَدْلُولِهِ إلَّا لِقَرِينَةٍ كَضَرَبَ فِعْلُ مَاضٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إذَا قِيلَ: ذَكَرْت اسْمَ زَيْدٍ فَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ ذَكَرَ لَفْظَ اسْمٍ بَلْ أَنَّهُ ذَكَرَ لَفْظَ زَيْدٍ لِأَنَّهُ مَدْلُولُ اسْمِ زَيْدٍ، إذْ مَدْلُولُ اللَّفْظِ الدَّالُ عَلَيْهِ وَهُوَ لَفْظُ زَيْدٍ، فَكَذَا قَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ أَبْتَدِئُ مَعْنَاهُ أَبْتَدِئُ بِمَدْلُولِ اسْمِ اللَّهِ وَهُوَ لَفْظُ اللَّهِ فَكَأَنَّهُ قَالَ بِاَللَّهِ أَبْتَدِئُ، وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ بِاَللَّهِ لِأَنَّ التَّبَرُّكَ وَالِاسْتِعَانَةَ بِذِكْرِ اسْمِهِ أَوْ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْيَمِينِ أَيْ الْحَلِفِ وَالتَّيَمُّنِ أَيْ التَّبَرُّكِ، وَلِأَنَّ الْمُسَمَّى إذَا كَانَ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ لَا يُذْكَرُ بَلْ اسْمُهُ وَحَضْرَتُهُ وَجَنَابُهُ، كَمَا يُقَالُ: سَلَامٌ عَلَى الْمَجْلِسِ الْعَالِي وَعَلَى الْحَضْرَةِ الْعَالِيَةِ، وَقَوْلُنَا ضَرَبَ فِعْلٌ مَاضٍ فَإِنَّ الْحُكْمَ بِالْفِعْلِيَّةِ فِيهِ إنَّمَا هُوَ وَارِدٌ عَلَى ضَرْبِ نَفْسِهِ لَا عَلَى مَدْلُولِهِ مِنْ الْحَدَثِ وَالزَّمَنِ بِقَرِينَةِ امْتِنَاعِ وُرُودِهِ عَلَيْهِ، إذْ الْفِعْلِيَّةُ الْمَحْكُومُ بِهَا إنَّمَا يَتَّصِفُ بِهَا اللَّفْظُ لَا الْحَدَثُ وَالزَّمَانُ.وَالِاسْمُ لُغَةً مَا دَلَّ عَلَى مُسَمًّى، وَعُرْفًا مَا دَلَّ مُفْرَدًا عَلَى مَعْنًى بِنَفْسِهِ غَيْرُ مُتَعَرِّضٍ بِبَيِّنَتِهِ لِلزَّمَانِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ مِنْ السُّمُوِّ وَهُوَ الْعُلُوُّ لِأَنَّهُ يُعْلِي مُسَمَّاهُ وَيُظْهِرُهُ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ مُشْتَقٌّ مِنْ السِّمَةِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ فَهُوَ مِنْ الْأَسْمَاءِ الثُّلَاثِيَّةِ الْمَحْذُوفَةِ مِنْهَا، وَأَوْ هِيَ لَامُهُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لِأَنَّ أَصْلَهُ عِنْدَهُمْ سَمَوَ، وَفَاؤُهُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ لِأَنَّ أَصْلَهُ عِنْدَهُمْ وَسْمٌ، فَوَزْنُ اسْمٍ إمَّا افْعَ أَوْ اعْلَ، وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ فِي الِاشْتِقَاقِ تَظْهَرُ فِي صِفَاتِ الْبَارِئِ سبحانه وتعالى، فَعَلَى كَلَامِ الْبَصْرِيِّينَ تَكُونُ صِفَاتُهُ تَعَالَى قَدِيمَةً، وَعَلَى كَلَامِ الْكُوفِيِّينَ تَكُونُ حَادِثَةً.وَلَا يُقَالُ: يَلْزَمُ عَلَى هَذَا كَوْنُ الْكُوفِيِّينَ مُعْتَزِلَةً.لِأَنَّا نَقُولُ: لَازِمُ الْمَذْهَبِ لَيْسَ بِمَذْهَبٍ عَلَى الصَّوَابِ عَلَى أَنَّ هَذَا مُقْتَضَى اللَّفْظِ.وَجَرَى خِلَافٌ فِي كَوْنِ الِاسْمِ عَيْنَ الْمُسَمَّى أَوْ غَيْرَهُ أَوْ وَلَا، وَالْحَقُّ التَّفْصِيلُ وَهُوَ أَنَّهُ إنْ أُرِيدَ اللَّفْظُ فَغَيْرُ الْمُسَمَّى لِأَنَّهُ يَتَأَلَّفُ مِنْ أَصْوَاتٍ وَحُرُوفٍ وَالْمُسَمَّى لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .[el-Fevâkihü’d-Devânî] Bir şeyin zâtı (ذَاتُ الشَّيْءِ) ise müsemmânın aynıdır; ancak bu mânâda meşhur olmamıştır. Şayet isimden sıfat kastedilmiş olsaydı, o takdirde isim de sıfatın kısımlarına ayrılırdı. Bu durumda, el-Hâlık ve er-Râzık gibi (sıfatlarda) vâhid ve kadîm olan (ilâh) için ayn-ı müsemmâ olur; el-Hayy, es-Semî‘ ve diğer zâtî sıfatlar gibi (sıfatlarda) ise ne ayn olur ne de gayr. (Allah lafzı) Vücûdu vâcib olan, bütün medihlere lâyık bulunan zât için bir alemdir (özel isim); bu itibarla cüz’îdir. “Vâcibü’l-vücûd” vb. ifademiz ise mevzû‘un-lehin (yani bu ismin konulduğu zâtın) ta‘yînidir. Bu sebeple “Vâcibü’l-vücûd küllîdir, dolayısıyla mevzû‘un-leh muayyen olmaz; o hâlde ‘Lâ ilâhe illallâh’ tevhidi ifade etmez” denilemez. O (Allah lafzı) ma‘rifelerin en bilinenidir; ayrıca ekser ehl-i ilme göre İsm-i A‘zam’dır. Dualarının kabul olunmaması, birçok kimsenin, helâl yemek de dâhil olmak üzere duanın şartlarını bir araya getirememelerindendir. Bu isimle O’ndan (Teâlâ) başkası adlandırılmamıştır. Rivayet edilir ki cebbârlardan biri çocuğuna “Allah” lafzını koymaya azmetmiş, bunun üzerine yer onu yutmuş; bir rivayette de üzerine ateş inip onu yakmıştır. Bu celâl lafzının terkib edildiği aslının ne olduğu hususunda ihtilâf edilmiştir. Kûfelilere göre aslı tenvinli “lâhin”dir; “lehâ yelîhü lehven ve lâhen” fiilinin mastarıdır; mânâsı “gizlendi yahut yükseldi” demektir. Çünkü O Teâlâ, gözlerin idrâkinden mahcûb (gizli) ve her şeyden ve kendisine yakışmayan şeylerden müte‘âlî (yüce)dir. Sonra bu kelimeye elif-lâm (harf-i ta‘rif) dâhil edilmiş, idgam yapılmış ve tafhîm (kalın okuma) ile “Allah” şekline dönüşmüştür. Bu görüşe göre lafız gayr-ı müştakttır. Basralılara göre ise aslı tenvinli “ilâh”tır. Buna göre o bir vasıftır; zira mef‘ûl mânâsındaki ism-i mef‘ûl gibidir; nitekim müellifin ileride gelecek sözleri de buna delâlet etmektedir. Mânâsı “ma‘bûd” (kendisine ibadet edilen) demektir. Bu görüşe göre müştakttır. Sonra buna “el” takısı girmiş, “el-ilâh” olmuş; ardından hemze hazfedilip idgam ve tafhîm yapılmıştır. (Bu görüşe göre) “el” takısı girmeden önceki mânâsı, mutlak olarak ma‘bûda ıtlak edilir. “El” takısı girdikten sonra ise yüce zâta galebe yoluyla alem (özel isim) hâline gelir. Ancak idgam ve haziften önceki bu galebe tahkîkîdir; idgam ve haziften sonraki ise takdîrîdir. İkisi arasındaki fark şudur: Tahkîkî galebe, lafzın fiilen galebe çaldığı fertlerin dışındakilere ıtlak edilmesidir. Takdîrî galebe ise lafzın, takdîrî olarak var olabilecek pek çok ferdin üzerine ıtlak edilmeye elverişli olması, ancak lafzın kullanıldığı fertten başkasının bulunmamasıdır; celâl lafzında olduğu gibi. Zira Bârî Teâlâ’nın zâtı birdir ve galebenin hakikati, lafzın bazı müsemmâlarına tahsis edilmesidir; bu tahsis ya tahkîken ya da takdîren olur. Esas itibariyle “Allah”ın aslının “ilâh” olduğu ve bunun bir vasıf olduğu, yani Basralıların görüşü benimsendiğinde, bu ismin hangi fiilden türetildiği hususunda ihtilâf edilmiştir: “Elehe ye’lehü elâheten ve ulûheten” fiilinden; “ibadet etti” mânâsındadır. “Elehe” fiilinden; “hayret etti” mânâsındadır; zira akıllar O’nun ma‘rifetinde hayrete düşer. Yahut “Elhemtü ilâ fülânin” yani “Ona sükûn buldum” ifadesinden; çünkü kalpler O’nun zikriyle mutmain olur, ruhlar O’nun ma‘rifetine sükûn bulur. Ya da “Elehe” fiilinden; “bir işten boşalıp ona yöneldi” mânâsındadır. Beydâvî’de de belirtildiği gibi başka görüşler de vardır. Takrir ettiğimiz bu izahtan anlaşılmaktadır ki, iştikak edip etmeme hususundaki ihtilâf, bazı müelliflerin ifadelerinde ve dillerde dolaştığı gibi celâl lafzının bizzat kendisiyle değil, onun aslıyla ilgilidir. Üstâd Ebü’l-Kâsım el-Kuşeyrî, Allah Teâlâ’nın bütün isimlerinin (müminler tarafından) “tehalluk” (ahlâklanma) veya “taalluk” (bağlanma) için salih olduğunu, ancak celâl lafzının yalnızca taalluk için sahih olduğunu nakletmiştir. Taallukun mânâsı: O’na güvenmek, tevekkül etmek ve O’na muhtaç olmaktır. Tehallukun mânâsı ise: Sıfatla muttasıf olmaktır. Nitekim er-Rahmân, el-Halîm gibi isimlerin mânâsı ile bazı müminlerin muttasıf olması mümkündür; meselâ “Falanca halîmdir” yahut “Onda rahmet vardır” denir. (er-Rahmân) Yani rahmet ve in‘amda nihâyet dereceye ulaşmış olan; çünkü O, nimetlerin büyüklerini (celâil-i ni‘am) ihsan edendir. (er-Rahîm) Nimetlerin inceliklerini (dekâik-i ni‘am) ihsan edendir. er-Rahmân ve er-Rahîm, “rahime” fiilinden mübalağa için bina edilmiş sıfat-ı müşebbehelerdir; tıpkı “alime”den “alîm”in gelmesi gibi. Bunlar, Allah’ın Ğafûr, Şekûr gibi diğer mübalağa sıfatları gibi kesret mânâsında mecaz olarak kullanılmışlardır; ve fakat hakikatte mübalağa yoktur. Çünkü hakiki mübalağa, bir şeye hak ettiğinden fazlasını isnat etmektir; bu ise ancak ziyade ve noksan kabul eden şeylerde sahih olur. Allah Teâlâ’nın sıfatları ise gâyelerine ulaştıkları için bundan münezzehtir. “Sıfat-ı müşebbehe ancak lâzım fiillerden türetilir; oysa ‘rahime’ müte‘addîdir” denilmesin. Çünkü deriz ki: Müte‘addî fiil, kendisiyle medh veya zemm kastedildiğinde lâzım kılınır; tıpkı garîze (tabiat) fiili statüsünde değerlendirilir. Bu durumda fiil, ayn (‘ayn) harfinin ötresiyle “fa‘ule” veznine nakledilir, sonra bundan sıfat-ı müşebbehe türetilir; yahut da fiil, lâzım mertebesine indirilir. Lâzım mertebesine indirilen (tenzîl) ile lâzım kılınan (ca‘l) arasındaki fark şudur: Birincisi, mef‘ûle müte‘addîdir, ancak mef‘ûlüne itibar edilmez; zikredilmez ve takdir edilmez. İkincisi ise müte‘addî değildir. Rahmân ve Rahîm’den anlaşılan rahmet, lügatte kalpteki bir rikkat (yumuşaklık) ve in‘itâftır (şefkatle yöneliş); bu da tafaddul ve ihsanı gerektirir. Bu mânâ ise Allah Teâlâ hakkında muhâldir. Bu sebeple O’nun hakkında bu mânâyı başlangıca (mebde‘) değil, gâyeye (sonuca) hamletmek vâciptir. Şöyle ki: Tafaddul ve ihsan rahmetin gâyesidir; rikkat ise onun başlangıcıdır. Allah’ın bu kabilden alınan diğer bütün isimleri de O’nun hakkında ancak gâyeleri itibarıyla alınır ki onlar fiillerdir; başlangıçlar itibarıyla değil ki onlar infiâllerdir (edilgen hallerdir). Binaenaleyh rahmet, O’nun hakkında –zâtî sıfat olduğu görüşüne göre– tafaddul iradesidir; fiilî sıfat olduğu görüşüne göre ise bizzat tafadduldür. Bu itibarla o, ihsan mânâsında veya ihsan iradesi mânâsında mecâz-ı mürseldir (sebebin isminin müsebbebe ıtlakı); yahut da istiâre-i temsîliyyedir. İstiâre-i temsîliyye, benzetme yönünün birden çok şeyden çıkarıldığı istiâredir; öyle ki, Allah Teâlâ’nın durumu, teb‘asına şefkat edip onlara acıyan ve böylece iyiliği herkesi kuşatan bir hükümdarın durumuna benzetilir. Bu benzetmeden hareketle (rahmet) ismi Allah’a ıtlak edilir ve onun gâyesi olan ihsan veya ihsan iradesi kastedilir. Buradan hareketle er-Rahmân’ın, beyân ilminde uzun sürecek bir ihtilâf bulunmakla birlikte, mecaz olduğu; hakikat mânâsının bulunmadığı anlaşılır. (Besmelede) “Allah” lafzının “er-Rahmân ve er-Rahîm”e takdim edilmesinin sebebi, “Allah”ın isim olmasıdır; diğer ikisi ise isim değildir. Zât, sıfatlara takdim edilir. “er-Rahmân”ın “er-Rahîm”e takdim edilmesine gelince…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] ذَاتُ الشَّيْءِ فَهُوَ عَيْنُ الْمُسَمَّى لَكِنَّهُ لَمْ يَشْتَهِرْ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَأَمَّا لَوْ أُرِيدَ بِالِاسْمِ الصِّفَةُ لَانْقَسَمَ انْقِسَامَهَا فَيَكُونُ عَيْنُ الْمُسَمَّى فِي الْوَاحِدِ وَالْقَدِيمِ وَغَيْرِهِ فِي كَالْخَالِقِ وَالرَّازِقِ، وَيَكُونُ لَا عَيْنًا وَلَا غَيْرًا فِي نَحْوِ الْحَيِّ وَالسَّمِيعِ وَسَائِرِ صِفَاتِ الذَّاتِ.(اللَّهُ) عَلَمٌ عَلَى الذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسْتَحِقِّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ فَهُوَ جُزْئِيٌّ، وَقَوْلُنَا: الْوَاجِبُ الْوُجُودِ إلَخْ تَعْيِينٌ لِلْمَوْضُوعِ لَهُ، فَلَا يُقَالُ: إنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ كُلِّيٌّ فَلَا يَكُونُ الْمَوْضُوعُ لَهُ مُعِينًا، فَلَا تُفِيدُ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ التَّوْحِيدَ وَهُوَ أَعْرَفُ الْمَعَارِفِ وَالِاسْمُ الْأَعْظَمُ أَيْضًا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَعَدَمُ الِاسْتِجَابَةِ لِكَثِيرِينَ لِعَدَمِ اسْتِجْمَاعِهِمْ شُرُوطَ الدُّعَاءِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا أَكْلُ الْحَلَالِ لَمْ يَتَسَمَّ بِهِ غَيْرُهُ تَعَالَى، وَيُقَالُ: إنَّ بَعْضَ الْجَبَّارِينَ عَزَمَ أَنْ يُسَمِّيَ وَلَدَهُ بِلَفْظِ اللَّهِ فَابْتَلَعَتْهُ الْأَرْضُ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ عَلَيْهِ نَارٌ فَأَحْرَقَتْهُ.وَاخْتُلِفَ فِي أَصْلِ لَفْظِ الْجَلَالَةِ الَّذِي تَرَكَّبَتْ مِنْهُ، فَقِيلَ: أَصْلُهُ لَاهٍ بِالتَّنْوِينِ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ مَصْدَرُ لَاهٍ يَلِيهِ لَيْهًا وَلَاهَا إذَا احْتَجَبَ أَوْ ارْتَفَعَ؛ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَحْجُوبٌ عَنْ إدْرَاكِ الْأَبْصَارِ وَمُرْتَفِعٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ وَعَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ، ثُمَّ أُدْخِلَ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ وَأُدْغِمَ وَفُخِّمَ فَصَارَ اللَّهَ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ غَيْرُ مُشْتَقٍّ.وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ إلَهٌ بِالتَّنْوِينِ فَيَكُونُ وَصْفًا لِأَنَّهُ اسْمُ مَفْعُولٍ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدُ وَمَعْنَاهُ الْمَعْبُودُ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ مُشْتَقًّا، ثُمَّ أُدْخِلَتْ عَلَيْهِ أَلْ فَصَارَ الْإِلَهُ، ثُمَّ حُذِفَتْ الْهَمْزَةُ وَأُدْغِمَ وَفُخِّمَ، وَمَعْنَاهُ قَبْلَ دُخُولِ أَلْ عَلَيْهِ يُطْلَقُ عَلَى الْمَعْبُودِ مُطْلَقًا، وَبَعْدَ دُخُولِهَا يَصِيرُ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الذَّاتِ الْعَلِيَّةِ، لَكِنْ قَبْلَ الْإِدْغَامِ وَالْحَذْفِ غَلَبَتْهُ تَحْقِيقِيَّةٌ وَبَعْدَهُمَا تَقْدِيرِيَّةٌ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ التَّحْقِيقِيَّةَ اللَّفْظُ أُطْلِقَ بِالْفِعْلِيِّ عَلَى غَيْرِ مَا غَلَبَ فِيهِ مِنْ الْأَفْرَادِ، وَالتَّقْدِيرِيَّة اللَّفْظُ فِيهَا صَالِحٌ لِإِطْلَاقِهِ عَلَى أَفْرَادٍ كَثِيرَةٍ عَلَى تَقْدِيرِ وُجُودِهَا، لَكِنْ لَمْ يُوجَدْ إلَّا الْفَرْدُ الْمُسْتَعْمَلُ فِيهِ اللَّفْظُ كَلَفْظِ الْجَلَالَةِ، فَإِنَّ ذَاتَ الْبَارِّي وَاحِدَةٌ وَحَقِيقَةُ الْغَلَبَةِ قَصْرُ اللَّفْظِ عَلَى بَعْضِ مُسَمَّيَاتِهِ إمَّا تَحْقِيقًا أَوْ تَقْدِيرًا، وَعَلَى أَنَّ أَصْلَ اللَّهِ إلَهٌ وَهُوَ قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ وَإِنَّهُ وَصْفٌ، فَاخْتُلِفَ فِيمَا اُشْتُقَّ مِنْهُ فَقِيلَ مِنْ أَلِهَ يَأْلَهُ أَلَاهَةً وَأُلُوهَةً بِمَعْنَى عَبَدَ، وَقِيلَ مِنْ أَلِهَ إذَا تَحَيَّرَ؛ لِأَنَّ الْعُقُولَ تَتَحَيَّرُ فِي مَعْرِفَتِهِ، أَوْ مِنْ أَلْهَمْت إلَى فُلَانٍ أَيْ سَكَنْت إلَيْهِ لِأَنَّ الْقُلُوبَ تَطْمَئِنُّ بِذَكَرِهِ وَالْأَرْوَاحَ تَسْكُنُ إلَى مَعْرِفَتِهِ، أَوْ مِنْ أَلِهَ إذَا فَرَغَ مِنْ أَمْرٍ نَزَلَ إلَيْهِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ كَمَا فِي الْبَيْضَاوِيِّ، فَعُلِمَ مِمَّا قَرَّرَنَا أَنَّ الْمُخْتَلَفَ فِيهِ بِالِاشْتِقَاقِ وَعَدَمِهِ إنَّمَا هُوَ أَصْلُ لَفْظِ الْجَلَالَةِ لَا لَفْظِهَا، خِلَافًا لِمَا جَرَى عَلَيْهِ الْأَلْسِنَةُ وَفِي عِبَارَةِ كَثِيرٍ مِنْ الْمُؤَلِّفِينَ، وَنَقْلِ الْأُسْتَاذِ أَبُو الْقَاسِمِ الْقُشَيْرِيُّ أَنَّ جَمِيعَ أَسْمَائِهِ تَعَالَى صَالِحَةٌ لِلتَّخَلُّقِ بِهَا أَوْ التَّعَلُّقِ إلَّا لَفْظَ الْجَلَالَةِ فَإِنَّهُ لَا يَصِحُّ إلَّا لِلتَّعَلُّقِ، وَمَعْنَى التَّعَلُّقِ الِاعْتِمَادُ وَالتَّوَكُّلُ عَلَيْهِ وَالِافْتِقَارُ إلَيْهِ، وَمَعْنَى التَّخَلُّقِ.الِاتِّصَافُ فَإِنَّ نَحْوَ الرَّحْمَنِ وَالْحَلِيمِ يُمْكِنُ أَنْ يَتَّصِفَ بِمَعْنَاهُمَا بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ نَحْوُ فُلَانٌ حَلِيمٌ أَوْ عِنْدَهُ رَحْمَةٌ.(الرَّحْمَنِ) أَيْ الْبَالِغُ فِي الرَّحْمَةِ وَالْإِنْعَامِ لِأَنَّهُ الْمُنْعِمُ بِجَلَائِلِ النِّعَمِ (الرَّحِيمِ) الْمُنْعِمِ بِدَقَائِقِ النِّعَمِ، وَالرَّحْمَنُ وَالرَّحِيمُ صِفَتَانِ مُشَبَّهَتَانِ بُنِيَتَا لِلْمُبَالَغَةِ مِنْ رَحِمَ كَالْعَلِيمِ مِنْ عَلِمَ، وَاسْتُعْمِلَتَا مَجَازًا فِي الْكَثْرَةِ كَسَائِرِ صِفَاتِ اللَّهِ الَّتِي عَلَى صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ كَغَفُورٍ وَشَكُورٍ وَلَا مُبَالَغَةَ فِيهَا، لِأَنَّ الْمُبَالَغَةَ الْحَقِيقِيَّةَ إثْبَاتُك لِلشَّيْءِ أَكْثَرَ مِمَّا يَسْتَحِقُّهُ، وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ إلَّا فِيمَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنَّقْصَ، وَصِفَاتُهُ تَعَالَى مُنَزَّهَةٌ عَنْ ذَلِكَ لِبُلُوغِهَا الْغَايَةَ، وَلَا يُقَالُ: الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ إنَّمَا تُصَاغُ مِنْ اللَّازِمِ وَرَحِمَ مُتَعَدٍّ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْفِعْلُ الْمُتَعَدَّى إذَا أُرِيدَ بِهِ الْمَدْحُ أَوْ الذَّمُّ يُجْعَلُ لَازِمًا بِمَنْزِلَةِ فِعْلِ الْغَرِيزَةِ، فَيُنْقَلُ إلَى بَابِ فَعُلَ بِضَمِّ الْعَيْنِ ثُمَّ تُشْتَقُّ مِنْهُ الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ أَوْ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ مَا نَزَلَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ وَمَا جُعِلَ لَازِمًا أَنَّ الْأَوَّلَ مُتَعَدٍّ لِلْمَفْعُولِ لَكِنْ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ مَفْعُولِهِ فَلَا يُذْكَرُ وَلَا يُقَدَّرُ، وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ غَيْرُ مُتَعَدٍّ وَالرَّحْمَةُ الْمَفْهُومَةُ مِنْ رَحْمَنٍ وَرَحِيمٍ لُغَةً رِقَّةٌ فِي الْقَلْبِ وَانْعِطَافٌ تَقْتَضِي التَّفَضُّلَ وَالْإِحْسَانَ، وَهَذَا الْمَعْنَى مُحَالٌ فِي حَقِّهِ تَعَالَى، فَيَجِبُ حَمْلُهُ فِي حَقِّهِ تَعَالَى عَلَى الْغَايَةِ لَا عَلَى الْمَبْدَأِ، فَالتَّفَضُّلُ وَالْإِحْسَانُ غَايَةُ الرَّحْمَةِ وَالرِّقَّةُ مَبْدَؤُهَا، وَكَذَا سَائِرُ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ نَحْوِ ذَلِكَ إنَّمَا تُؤْخَذُ فِي حَقِّهِ بِاعْتِبَارِ الْغَايَاتِ الَّتِي هِيَ أَفْعَالٌ دُونَ الْمَبَادِئِ الَّتِي هِيَ انْفِعَالَاتٌ، فَالرَّحْمَةُ فِي حَقِّهِ إرَادَةُ التَّفَضُّلِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهَا صِفَةُ ذَاتٍ أَوْ نَفْسِ التَّفَضُّلِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهَا صِفَةُ فِعْلٍ، فَهِيَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي الْإِحْسَانِ أَوْ فِي إرَادَتِهِ بِإِطْلَاقِ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ أَوْ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ، وَهِيَ مَا يَكُونُ وَجْهُ الشَّبَهِ فِيهَا مُنْتَزَعًا مِنْ عِدَّةِ أُمُورٍ، بِأَنْ يُمَثَّلَ حَالُهُ تَعَالَى بِحَالِ مَلِكٍ عَطَفَ عَلَى رَعِيَّتِهِ وَرَقَّ لَهُمْ فَعَمَّهُمْ مَعْرُوفُهُ فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ الِاسْمُ وَأُرِيدَ غَايَتُهُ الَّتِي هِيَ الْإِحْسَانُ أَوْ إرَادَتُهُ، وَمِنْ هُنَا يُؤْخَذُ أَنَّ الرَّحْمَنَ مَجَازٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ عَلَى نِزَاعٍ بَيْنَهُمْ مِنْ فَنِّ الْبَيَانِ يَطُولُ ذِكْرُهُ.وَإِنَّمَا قُدِّمَ اللَّهُ عَلَى الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لِأَنَّهُ اسْمٌ.بِخِلَافِهِمَا، وَالذَّاتُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الصِّفَاتِ، وَقَدَّمَ الرَّحْمَنَ عَلَى الرَّحِيمِ
.**[el-Fevâkih ed-Divânî]** şu sebeplerden ötürü: Bunlardan biri, [er-Rahmân'ın] el-Bâri'e mahsus olmasıdır; er-Rahîm ise böyle değildir. Hâss olan, âmm olana takdim edilir. Elif-lâm ile marife olan hâss lafza gelince, "Lâ zilte rahmânen" [daima rahmân olasın] sözü itiraz olarak ileri sürülemez; çünkü buradaki murat, "Lâ zilte zâ rahmetin" [daima rahmet sahibi olasın] demektir; yani İbn Mâlik'in dediği gibi, muzâfın hazfedilmiş halidir. Bu cevaba itiraz edilmiştir: Bu, kâfirlerin küfürdeki taannütlerindendir; zira bu [iddia] teslim edilemez. Bir diğer sebep: [er-Rahmân'ın] er-Rahîm'den daha beliğ/mübalağalı olmasıdır. Çünkü binadaki fazlalık, manadaki fazlalığa delalet eder; nitekim "kataa" ve şeddeli "kattaa" fiillerinde olduğu gibi. Buna, "hazerin" ve "hâzirin" kelimeleriyle itiraz edilemez; çünkü bu [kaide] ekserîdir veya isimlik türünün aynı olmasıyla kayıtlıdır; "hazer" sıfat-ı müşebbehe olup mübalağa sîgalarındandır, "hâzir" ise ism-i fâildir. er-Rahmân'ın mübalağalı oluşu ya keyfiyet itibarıyladır ki bu, onun delalet-i tazammuniyesinin (yani rahmetin) ferdî [kapsayıcılığı]dır; ya da keyfiyet itibarıyladır ki bu da onun delalet-i tazammuniyesinin (rahmetin) kuvveti ve zatındaki azametidir. Bir diğer sebep: Denilmiştir ki [er-Rahmân] alemdir veya alem gibi olmuştur; zira kendisinden başkası bu sıfatla vasıflanamaz; çünkü bu sıfat, rahmeti her şeyi kuşatan zat içindir ve bu, yaratılmışların hiçbiri hakkında doğru değildir. Bir diğer sebep: Daha önce geçtiği üzere er-Rahîm'in manası, nimetlerin incelikleriyle nimetlendirendir. Böylece [ayette] er-Rahmân'dan sonra, celîl/ büyük nimetlerle nimetlendiren zikredilmiş; bu, onun için bir tetimme ve redif (ardıl) olsun diyedir. Besmele işte bu isimlere tahsis edilmiştir; tâ ki ârif bilsin ki, işlerin bütününde kendisinden yardım istenmeye layık olan, bütün nimetlerin; acil ve âcil, celîl ve hakir olanlarının Mevlâsı olan hakiki Mabud'dur. Besmele'deki "ba" harfi hakkında ihtilaf edilmiştir: Denilmiştir ki zâiddir, hiçbir şeye taalluk etmez. Buna göre "ism" kelimesi takdiren merfû bir mübtedadır; haberi ise hazfedilmiş olup takdiri "Bismillah ile başlanır" veya "O'nun adıyla yardım istenir" şeklindedir. Doğru görüş ise, [bu "ba"nın] aslî olduğu, mahzuf bir fiile veya isme taalluk ettiği; bu taalluk edenin hâs veya âmm, mukaddem veya muahhar olabileceğidir. Böylece sekiz vecih ortaya çıkar. Bunlardan birincisi, [taalluk edenin] hâs ve muahhar bir fiil olmasıdır. Fiil olmasının evleviyyeti ise şundandır: Asıl olan, amelin fiillere ait olmasıdır. Ayrıca isim takdirinde, fazladan izmâr (gizleme) bulunur; çünkü muzâf ve muzâfun ileyh gizlenir; eğer cer-mecrur haber yapılmazsa bir haber takdirine ihtiyaç duyulur. Hâsılı, [isim takdirinde] üç şeye ihtiyaç vardır; oysa fiil ve fâili sadece iki kelimedir. [Taalluk edenin] hâs olmasının sebebi: Herhangi bir işe başlayan kimse, besmeleyi kendisine başlangıç kıldığı fiili zımnen takdir eder. [Taalluk eden fiilin] "er-Rahmân" ve "er-Rahîm"den sonra gelmesi (muahhar olması) ise şundandır: Burada amelin (mef'ulün) takdimi daha beliğdir; nitekim "İyyâke na'budu" [Fatiha: 5] ayetinde olduğu gibi. Çünkü bu [takdim] daha önemlidir ve ihtisasa daha çok delalet eder. Zira müşrikler, kendi ilahlarının adlarıyla başlar ve "Bismi'l-Lât", "Bismi'l-Uzzâ" derlerdi. Muvahhidin kastı, ihtimam ve onlara reddiye için, Allah'ın ismini başlangıca tahsis etmektir. O halde takdimin nüktesi, nahivcilere göre ihtimam, beyan âlimlerine göre ise ihtisas ifade etmesidir. Beyan âlimleri buna hasr (tahsis) derler. Murat şudur: Nahivcilerin maksad-ı aslîsi ihtimamdır; beyan âlimlerininki ise hasrdır. Bu durum, iki grubun birbirine muhalefet ettiği manasına gelmez; bilakis her birinin maksad-ı aslîsi farklıdır. İhtimam ile hasr arasındaki fark şudur: Hasr, ortak koşma iddiasında bulunana veya aksini iddia edene reddiyeyi gerektirir. Oysa ihtimam böyle değildir; reddetmeyi gerektirmez. Çünkü insan bazen bir şeye ihtimam gösterir, fakat kimseye reddiye yapmaz. "Bismillah"ın başlangıca tahsisi ve Allah'ın isimleri arasından buna hasredilmesine gelince: Buradaki ihtisasın manası, telifi (sözü/besmeleyi) onun adına tahsis etmek, başkasının adına değil, demektir. Hâsılı buradaki ihtisasın manası, telifi, sadece O'nun adıyla teberrük veya istiâneye hasretmektir; Lât veya Uzzâ adıyla teberrük veya istiâneye değil. Bu, "ferdin hasrı" (kasru'l-efrâd) kabilindendir. Çünkü bu ifade ile, ortak koşma itikadında olan kimse muhatap alınır. Kâfirler ise, ilahlarının adlarıyla teberrük için başlarlardı; ihtisas için değil. Yoksa onlar, Allah'ın adıyla teberrükün doğruluğunu ikrar ettikleri için böyle yapmıyorlardı; nitekim "Onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz" [Zümer: 3] demişlerdir. Ferdin hasrı (kasru'l-efrâd) ile kalbin hasrı (kasru'l-kalb) arasındaki teslim edilmiş fark şudur: Birincisinde, ortak koşma itikadında olan kimse muhatap alınır; kalbin hasrında ise aksini iddia eden kimse muhatap alınır. Burada takdimi ["İyyâke" lafzına] kayıtlamamızın sebebi, "İkra' bismi rabbike" [Alak: 1] ayetinden ihtiraz içindir. Zira [Alak suresinde] amilin (fiilin) takdimi daha beliğ ve daha uygundur. Çünkü makam, amilin takdimini gerektirir. Şöyle ki: Bu ayet, nazil olan ilk sure veya bir surenin ilk ayetidir. Bu durumda kıraat emri daha önemli hale gelmiştir; her ne kadar zatında Allah'ı anmak daha önemli olsa da. Ancak, ârızî (sonradan olan) önem, zâtî öneme takdim edilmeyi hak eder; çünkü ârızî önemi gözetmekte, zâtî önemde bulunmayan bir belâgat vardır. Zira kelamın belâgati, muktezâ-yı hâle mutabakat [durumun gereğine uygunluk]tır. Veya denilmiştir ki: "Bismi rabbike" [Alak suresindeki] ikinci "ikra'" fiiline mef'ûliyet alakasıyla taalluk eder; fiil kendi başına müteaddî olduğu halde tekrar ifade etmek için içine "ba" harfi girmiştir. Birinci "ikra'" fiilinin ise mef'ûlü yoktur; çünkü o, lâzım fiil mertebesine indirilmiştir. Manası: "Kıraati/okumayı vücuda getir" şeklindedir; tıpkı "Falan kimse verir" (yani verme fiilini icra eder) ifadesi gibi. Şayet denilirse: O taalluk eden şeyi (âmili) hazfetmenin hükmü nedir? Vâcib midir, câiz midir? Cevap şöyle verilir: Eğer o [âmil] hâs ise ve ona delalet eden bir karîne varsa, hazfi câizdir. Buradaki karîne ise, telife (söze) başlamak ve ayrıca mananın anlaşılmasıyla birlikte kullanımın çokluğudur. Buna karşılık, eğer [âmil] hâs ise fakat ona delalet eden bir karîne yoksa, zikredilmesi vâcibtir. Çünkü ancak bilinen şey hazfedilir. Ammâ eğer [âmil] "kâin" veya "müstakırr" gibi âmm bir lafız ise, onu ihtiyarî olarak zikretmek câiz değildir; bu durumda itiraz vârid olmaz. Nitekim şair: "Fe-ente ledâ buhbûhati'l-hevni kâinun" [Sen, vaktin tam ortasında (ferahlık içinde) bulunansın] demiştir. Şayet denilirse: Böyle bir ifadede câr ve mecrûrun (cerr eden harf ve mecrur ismin) i‘rabdaki mahalli nedir? Cevap şöyledir: Bunun tafsilatı şudur: Eğer âmil, Küfelilerin dediği gibi bir fiil takdir edilirse, mahalli, mef'ûliyet veya o fiilin fâilinden hâl olmak üzere nasb olur; takdiri: "Eüellifu müteberriken ev müste‘înen bismillâhi’r-rahmani’r-rahîm" [Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla teberrük ederek veya yardım dileyerek telif ediyorum] şeklindedir. Eğer [takdir edilen şey bir]
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] لِأُمُورٍ: مِنْهَا اخْتِصَاصُهُ بِالْبَارِئِ بِخِلَافِ الرَّحِيمِ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَالْمُخْتَصُّ الْمُعَرَّفُ بِالْأَلْفِ وَاللَّامِ فَلَا يَرِدُ لَا زِلْت رَحْمَانًا، أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ لَا زِلْت ذَا رَحْمَةٍ، فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ كَمَا قَالَهُ ابْنُ مَالِكٍ، وَاعْتَرَضَ الْجَوَابَ بِأَنَّهُ مِنْ تَعَنُّتِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ فَإِنَّهُ غَيْرُ مُسَلَّمٌ.وَمِنْهَا أَبْلَغِيَّتَهُ دُونَ الرَّحِيمِ لِأَنَّ زِيَادَةَ الْبِنَاءِ تَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ الْمَعْنَى كَمَا فِي قَطَعَ وَقَطَّعَ بِالتَّشْدِيدِ وَلَا يَنْتَقِضُ بِحَذَرٍ وَحَاذِرٍ، لِأَنَّ هَذَا أَكْثَرِيٌّ أَوْ مَشْرُوطٌ بِاتِّحَادِ نَوْعِ الِاسْمِيَّةِ، وَحَذِرٌ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ، وَحَاذِرٌ اسْمُ فَاعِلٍ، وَأَبْلَغِيَّةُ الرَّحْمَنِ إمَّا بِاعْتِبَارِ الْكَمِّيَّةِ الَّتِي هِيَ إفْرَادُ مَدْلُولِهِ التَّضَمُّنِيِّ وَهُوَ الرَّحْمَةُ، وَإِمَّا بِاعْتِبَارِ الْكَيْفِيَّةِ الَّتِي هِيَ قُوَّةُ مَدْلُولِهِ التَّضَمُّنِيِّ وَعَظَمَتُهُ فِي نَفْسِهِ.وَمِنْهَا أَنَّهُ قِيلَ: إنَّهُ عَلَمٌ أَوْ صَارَ كَالْعَلَمِ مِنْ حَيْثُ إنَّهُ لَا يُوصَفُ بِهِ غَيْرُهُ؛ لِأَنَّهُ وَصْفٌ لِمَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ، وَهَذَا لَا يَصْدُقُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ الْمَخْلُوقَاتِ.وَمِنْهَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ الرَّحِيمَ مَعْنَاهُ الْمُنْعِمُ بِدَقَائِقِ النِّعَمِ، فَذَكَرَ بَعْدَ الرَّحْمَنِ الْمُنْعِمَ بِالْجَلَائِلِ لِيَكُونَ كَالتَّتِمَّةِ وَالرَّدِيفِ لَهُ، وَإِنَّمَا اخْتَصَّتْ الْبَسْمَلَةُ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ لِيَعْلَمَ الْعَارِفُ أَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لَأَنْ يُسْتَعَانَ بِهِ فِي مَجَامِعِ الْأُمُورِ هُوَ الْمَعْبُودُ الْحَقِيقِيُّ الَّذِي هُوَ مَوْلَى النِّعَمِ كُلِّهَا عَاجِلِهَا وَآجِلِهَا جَلِيلِهَا وَحَقِيرِهَا.وَاخْتُلِفَ فِي الْبَاءِ مِنْ بِسْمِ اللَّهِ فَقِيلَ: زَائِدَةٌ فَلَا تَتَعَلَّقُ بِشَيْءٍ، وَعَلَيْهِ فَاسْمٌ مُبْتَدَأٌ مَرْفُوعٌ تَقْدِيرًا وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ اسْمُ اللَّهِ مُبْتَدَأٌ بِهِ أَوْ مُسْتَعَانٌ بِهِ، وَالصَّوَابُ أَنَّهَا أَصْلِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ يَصِحُّ كَوْنُهُ اسْمًا أَوْ فِعْلًا خَاصًّا أَوْ عَامًّا مُقَدَّمًا أَوْ مُؤَخَّرًا، فَهَذِهِ ثَمَانِيَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوْلَى مِنْهَا كَوْنُهُ فِعْلًا خَاصًّا مُؤَخَّرًا.أَمَّا أَوْلَوِيَّةُ كَوْنِهِ فِعْلًا فَلِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْعَمَلِ لِلْأَفْعَالِ، وَلِمَا فِي تَقْدِيرِ الِاسْمِ مِنْ زِيَادَةِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّهُ يُضْمَرُ الْمُضَافُ وَالْمُضَافُ إلَيْهِ، وَمُتَعَلَّقُ الْجَارِ وَالْمَجْرُورِ إنْ جُعِلَ خَبَرًا، وَإِنْ لَمْ يُجْعَلْ الْمَجْرُورُ خَبَرًا يَحْتَاجُ إلَى تَقْدِيرِ خَبَرٍ، فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ يَحْتَاجُ إلَى ثَلَاثِهِ أُمُورٍ بِخِلَافِ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ فَإِنَّهُمَا كَلِمَتَانِ، وَكَوْنُهُ خَاصًّا لِأَنَّ كُلَّ شَارِعٍ فِي شَيْءٍ يُضْمِرُ مَا تُجْعَلُ التَّسْمِيَةُ مَبْدَأٌ لَهُ وَكَوْنُهُ مُؤَخَّرًا عَنْ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ هَهُنَا أَوْقَعُ كَمَا فِي {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} [الفاتحة: ٥] لِأَنَّهُ أَهَمُّ وَأَدَلُّ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَبْدَءُونَ بِأَسْمَاءِ آلِهَتِهِمْ فَيَقُولُونَ: بِاسْمِ الْلَاتِ بِاسْمِ الْعُزَّى، فَقَصْدُ الْمُوَحِّدِ تَخْصِيصُ اسْمِ اللَّهِ بِالِابْتِدَاءِ لِلِاهْتِمَامِ وَالرَّدِّ عَلَيْهِمْ، فَنُكْتَةُ التَّقْدِيمِ الِاهْتِمَامُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ وَإِفَادَةُ الِاخْتِصَاصِ وَيُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْحَصْرِ عِنْدَ الْبَيَانِيِّينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذَّاتِ لِلنَّحْوِيِّينَ الِاهْتِمَامُ، وَالْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ لِلْبَيَانِيِّينَ الْحَصْرُ، فَلَا يُنَافِي أَنَّ كُلًّا مِنْ الْفَرِيقَيْنِ لَا يُخَالِفُ غَيْرَهُ فِيمَا يَدَّعِيهِ بَلْ لِكُلٍّ مَقْصُودٌ بِالذَّاتِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الِاهْتِمَامِ وَالْحَصْرِ أَنَّ الْحَصْرَ يَقْتَضِي الرَّدَّ عَلَى مُدَّعِي الشَّرِكَةِ أَوْ الْعَكْسِ بِخِلَافِهِ الِاهْتِمَامُ لَا يَقْتَضِي رَدًّا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُهْتَمُّ وَلَا يَرُدُّ عَلَى أَحَدٍ، وَأَمَّا اخْتِصَاصُ بِسْمِ اللَّهِ بِالِابْتِدَاءِ وَحَمْلُهُ مِنْ بَيْنِ أَسْمَاءِ اللَّهِ مُخْتَصًّا بِهِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ هُنَا جَعَلَ التَّأْلِيفَ مُخْتَصًّا بِهِ دُونَ غَيْرِهِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ هُنَا جَعَلَ التَّأْلِيفَ مَقْصُورًا عَلَى التَّبَرُّكِ أَوْ الِاسْتِعَانَةِ بِاسْمِهِ تَعَالَى، لَا التَّبَرُّكُ أَوْ الِاسْتِعَانَةُ بِاسْمِ الْلَاتِ أَوْ الْعُزَّى وَهُوَ مِنْ بَابِ قَصْرِ الْأَفْرَادِ، لِأَنَّهُ يُخَاطَبُ بِهِ مَنْ يَعْتَقِدُ الشَّرِكَةَ، وَالْكُفَّارُ إنَّمَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِأَسْمَاءِ آلِهَتِهِمْ لِلتَّبَرُّكِ لِلِاخْتِصَاصِ لَا لِاعْتِرَافِهِمْ بِصِحَّةِ التَّبَرُّكِ بِاسْمِهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِمْ: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [الزمر: ٣] .وَمُسَلَّمُ الْفَرْقِ بَيْنَ قَصْرِ الْأَفْرَادِ وَالْقَلْبِ بِأَنَّ الْأَوَّلَ يُخَاطَبُ بِهِ مَنْ يَعْتَقِدُ الشَّرِكَةَ، وَالْقَلْبُ يُخَاطَبُ بِهِ مَنْ يَدَّعِي الْعَكْسَ، وَقَيَّدْنَا التَّقْدِيمَ بِهَا هُنَا لِلِاحْتِرَازِ عَنْ نَحْوِ {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ} [العلق: ١] فَإِنَّ تَقْدِيمَ الْعَامِلِ فِيهِ أَوْقَعُ وَأَبْلَغُ، لِأَنَّ الْمَقَامَ يَقْتَضِي تَقْدِيمَ الْعَامِلِ لِمَا قِيلَ مِنْ أَنَّهَا أَوَّلُ سُورَةٍ أَوْ أَوَّلُ آيَةٍ مِنْ سُورَةٍ نَزَلَتْ، فَكَانَ الْأَمْرُ بِالْقِرَاءَةِ أَهَمَّ وَإِنْ كَانَ ذِكْرُ اللَّهِ أَهَمَّ فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّ الْأَهَمِّيَّةَ الْعَارِضَةَ تُقَدَّمُ مُرَاعَاتُهَا عَلَى الذَّاتِيَّةِ، لِأَنَّ الْعَارِضَةَ فِي مُرَاعَاتِهَا بَلَاغَةٌ لَيْسَتْ لِلذَّاتِيَّةِ، لِأَنَّ بَلَاغَةَ الْكَلَامِ مُطَابِقَةٌ لِمُقْتَضَى الْحَالِ، أَوْ أَنَّ بِسْمِ رَبِّك مُتَعَلِّقٌ بِاقْرَأْ الثَّانِي تَعَلُّقَ الْمَفْعُولِيَّةِ وَدَخَلَتْ فِيهِ الْبَاءُ مَعَ تَعُدِّي الْفِعْلِ بِنَفْسِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّكْرِيرِ، وَاقْرَأْ الْأَوَّلُ لَا مَفْعُولَ لَهُ لِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَمَعْنَاهُ أُوجِدُ الْقِرَاءَةَ نَحْوَ: فُلَانٌ يُعْطِي.فَإِنْ قِيلَ: مَا حُكْمُ حَذْفِ ذَلِكَ الْمُتَعَلِّقِ هَلْ الْوُجُوبُ أَوْ الْجَوَازُ؟ فَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: إنْ كَانَ خَاصًّا وَدَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ مَا جَازَ حَذْفُهُ، وَالْقَرِينَةُ عَلَيْهِ هُنَا هِيَ الشُّرُوعُ فِي التَّأْلِيفِ وَأَيْضًا كَثْرَةُ الِاسْتِعْمَالِ مَعَ فَهْمِ الْمَعْنَى، بِخِلَافِ مَا لَوْ كَانَ خَاصًّا وَلَمْ تَدُلَّ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ فَيَجِبُ ذِكْرُهُ لِأَنَّهُ لَا يُحْذَفُ إلَّا مَا عُلِمَ، وَأَمَّا إنْ كَانَ عَامًّا نَحْوُ: كَائِنٌ أَوْ مُسْتَقِرٌّ فَلَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ اخْتِيَارًا فَلَا يَرِدُ.فَأَنْتَ لَدَى بُحْبُوحَةِ الْهَوْنِ كَائِنٌ.فَإِنْ قِيلَ: مَا مَحَلُّ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي مِثْلِ هَذَا؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ فِيهِ تَفْصِيلًا مُحَصَّلُهُ إنْ قُدِّرَ الْعَامِلُ فِعْلًا كَمَا يَقُولُهُ الْكُوفِيُّونَ كَانَ مَحَلُّهُ نَصْبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ أَوْ عَلَى الْحَالِيَّةِ مِنْ فَاعِلِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَالتَّقْدِيرُ أُؤَلِّفُ مُتَبَرِّكًا أَوْ مُسْتَعِينًا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَكَذَا لَوْ قُدِّرَ
el-Fevâkihü'd-Devânî'den]: Basralı dilbilimcilerin kabul ettiği üzere hazfedilen masdar, mübteda olarak takdir edilir; bunu bizzat mübteda ve habere ta‘lik ederler. Haber ise mahzuftur; takdiri: “İbtidâî besmele sâbittir/hâsıldır” şeklindedir. Şu itiraz yöneltilemez: “Masdarın hazfi ve amelini bırakması gerekir; zira zarf ve mecrurun amillerinin hazfiyle geniş tasarruf caizdir.” Halbuki amelde masdarın zikredilmesi şartı, ancak onun fiil yerine geçerek niyâbet yoluyla amel etmesi hâlinde geçerlidir; burada ise amel, içinde fiil kokusu bulunması sebebiyledir. İşte bu sebeple, onu (amel edeni) fiilden önce takdim etmek, muhakkiklere göre caizdir; menedenlerin hilâfına. Zikir ve takdim şartı ancak fiile hamledilerek amel ettiği durumda söz konusudur. Aynı şekilde, mahzuf bir habere taalluk ettiği takdir edilse de durum böyledir. Şayet onun bizzat haberin kendisi veya “kâin” ile birlikte haber kılınması durumunda, mahalline ref‘ veya nasb ile hükmedilmesi caiz olur. Ref‘ ile hüküm, onun haber mahallinde olması sebebiyledir; nasb ile hüküm ise mahzuf olan “kâin”in mamûlü olması sebebiyledir. Arapçaya en ufak bir vukûfiyeti olan bunu anlar.
Lafza-i celâl (Allah), sahih görüşe göre kendisine muzâf olan ismin cerriyledir. “Er-Rahmân”, Allah’ın sıfatı olmak üzere na‘ttır; “er-Rahîm” de böyledir. “Er-Rahmân”ın ism-i alem olduğu görüşüne göre ise o, beyân veya bedel olur; “er-Rahîm” ise Allah’ın değil, onun na‘tı olur; aksi takdirde bedelin na‘ttan önce gelmesi gerekir ki bu caiz değildir. Ayrıca “er-Rahmân”ın ism-i alem olmasına rağmen manasına bakılarak Allah’a na‘t kılınması da caizdir; nitekim Şeyhülislâm, Besmele metninde şöyle buyurmuştur: “Bu irap, Arap dilinde ve kıraatte kullanılmaktadır.” Burada, mevsûfun bilinmesi sebebiyle na‘tın kat‘ı caiz olup “er-Rahmân” ve “er-Rahîm” ref‘ veya nasb edilebilir. Hülâsa'da şöyle denilmiştir: “Kat‘ ettiğinde ref‘ veya nasb et; takdiri mübteda veya asla zâhir olmayacak bir nâsıb ile.”
Ortaya çıkan vecihler, üçün üçle çarpımından hâsıl olan dokuzdur: er-Rahmân'ın ref‘i, nasbı veya cerri—her üç durumda er-Rahîm'in de üç şekli. Bunlardan icmâen caiz olanı, ikisinin de cerr ile okunmasıdır. Ref‘lerinin veya nasblarının ikisi, yahut er-Rahîm'in nasbı veya ref‘iyle birlikte er-Rahmân'ın cerri, Arap dilbilgisi açısından caiz olmakla birlikte kıraat açısından caiz değildir. Buna mukabil, er-Rahmân'ın nasbı veya ref‘i ile birlikte onun cerri, İbn Ebî'r-Rabî'in yoluna göre, kat‘dan sonra ittibâ gerekmesi sebebiyle memnudur. Sâhibu'l-Basît'in sahih olanın cevaz olduğu yönündeki görüşüne göre ise men‘ söz konusu değildir. Hocalarımızın hocası Şeyh el-Üchûrî'nin şu nazmında söylediği —ki şöyledir: “Eğer er-Rahmân nasb veya ref‘ edilirse, er-Rahîm'in cerri kat‘iyen men‘olunmuştur. / Eğer er-Rahmân cerr edilirse, ikincide üç vecihi de caiz kabul et, beyânımı al.” — bu, iki yoldan birine göredir; o yol meşhur olduğu için. Aksi takdirde Şeyh, geniş bilgi sahibidir ve kulaklara gelen hususları çok daha kuşatıcıdır.
[Tetimme: Besmele hakkında söz, iki faydayı içermektedir:] Birincisi: Ulemânın şu sözü arasında bir tearuz yoktur: “Müellif, Kitâb-ı Azîz'e iktidâen kitabına besmele ile başlamıştır; zira o, sahâbenin icmâı ile kıraaten ve kitâbeten ona açılmıştır. Aynı şekilde sûrelerin başlarında da (Berâe sûresi müstesna) durum aynıdır. İmam Mâlik'in onun Fâtiha'dan ve hiçbir sûreden bir âyet olmadığı yönündeki sözü, ulemânın bu mevzulardaki ihtilâfı sebebiyledir. Şu itiraz edilemez: “Eğer o Kur’an olsaydı, inkâr edeni tekfir edilirdi.” Zira buna şöyle cevap verilir: “Eğer Kur’an'dan olmasaydı, onu ispat edenin tekfiri gerekirdi.” Tetâî'de şöyle denilmiştir: Mâlikî âlime şöyle cevap verilebilir: O, Kitâb-ı Azîz'in ona yazılışta başladığını kastetmiştir; bu da onun Kur’an olmasını gerektirmez. “Bu mevzulardaki” ifademiz, Neml sûresindeki âyeti hâriç tutmak içindir; zira o, kat‘î olarak bir âyettir.
İkincisi: İbn Mes‘ûd (r.a.)'dan rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kim Allah Teâlâ'nın kendisini on dokuz zebânîden kurtarmasını isterse, 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i okusun; Allah, her bir harfe karşılık ona her birinden bir cennet versin.” Yine rivayet edilir ki bir adam, Ömer (r.a.)'e şöyle yazdı: “Beni baş ağrısı tuttu, geçmiyor; bana bir ilaç gönder.” O da ona bir başlık/külah gönderdi. Adam onu başına koyduğunda baş ağrısı geçiyor, çıkardığında geri dönüyordu. Nihayet onu açtığında içinde “Bismillâhirrahmânirrahîm” yazılı olduğunu gördü. Besmele üzerine sözü uzattık; zira zikrettiklerimize ihtiyaç duyulduğu ve bazı âlimlerin, her müellif, müderris ve şeyhin huzurunda okuyan için—okunan fıkıh, hadis veya başka bir şey olsun—başlangıcın Peygamber (s.a.v.)'e salât ve hamdele ile olmasını müstehap görmeleri sebebiyledir. Bazı nüshalarda olduğu gibi, bunları besmelenin ardından zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: “Ve sallallahu” haber lafzıyla; murad ise taleptir; yani “Ey Allah’ım, tazimle birlikte olan rahmeti veya mutlak rahmeti indir.” Zira Allah'tan salât rahmettir; meleklerden istiğfardır; diğerlerinden ise tazarru ve hayır duadır. “Seyyidinâ” (efendimiz) yani, hayır hasletlerinin tümünde bizi aşan ve büyüğümüz demektir. “Sâde kavmehu yesûduhum siyâdete” ve o seyyiddir. Aslı “seyvid”dir, fe‘il vezninde; vav ve ya birleşmiş, birisi sükûnla geçmiş, vav ya‘ya çevrilmiş ve ya ya‘ya idgam edilmiştir. “Seyyid”, kendisini öfkenin rahatsız etmediği halim, kerim, mâlik, kendisine ihtiyaç duyulan kâmil şahıs için kullanılır. “Seyyidinâ” ifadesi, onun (s.a.v.) hakkında namaz ve diğer yerlerde kullanımının caiz olduğuna işarettir. et-Tahkîk'te şöyle denilmiştir: “Allah dışındakilerde kullanımı çoktur.” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ve seyyiden ve hasûran} [Âl-i İmrân 3/39] ve {Ve elfeyâ seyyidehâ} [Yûsuf 12/25]. Bu hususta ihtilaf edilmiştir.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] الْمَحْذُوفُ مَصْدَرًا مُبْتَدَأً عَلَى مَا يَقُولُهُ الْبَصْرِيُّونَ وَعَلَّقَاهُ بِنَفْسِ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ ابْتِدَائِي بِسْمِ اللَّهِ ثَابِتٌ أَوْ حَاصِلٌ وَلَا يُقَالُ: يَلْزَمُ حَذْفُ الْمَصْدَرِ وَإِبْقَاءُ عَمَلِهِ لِأَنَّهُ يُتَوَسَّعُ فِي الظَّرْفِ وَالْمَجْرُورِ بِحَذْفِ عَامِلِهِمَا، عَلَى أَنَّ اشْتِرَاطَ ذِكْرِ الْمَصْدَرِ فِي الْعَمَلِ إنَّمَا هُوَ فِي عَمَلِهِ بِطَرِيقِ النِّيَابَةِ عَنْ الْفِعْلِ فَمَا هُنَا عَمَلُهُ بِسَبَبِ مَا فِيهِ مِنْ رَائِحَةِ الْفِعْلِ، لِهَذَا يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ، وَاشْتِرَاطُ الذِّكْرِ وَالتَّقْدِيمِ إنَّمَا هُوَ عِنْدَ عَمَلِهِ بِالْحَمْلِ عَلَى الْفِعْلِ، وَكَذَا لَوْ قُدِّرَ تَعَلُّقُهُ بِخَبَرٍ مَحْذُوفٍ، وَأَمَّا لَوْ جُعِلَ نَفْسُ الْخَبَرِ أَوْ هُوَ مَعَ كَائِنٍ لَجَازَ الْحُكْمُ عَلَى مَحَلِّهِ بِالرَّفْعِ وَبِالنَّصْبِ، أَمَّا الْحُكْمُ بِالرَّفْعِ فَلِأَنَّهُ فِي مَحَلِّ الْخَبَرِ، وَأَمَّا بِالنَّصْبِ فَلِأَنَّهُ مَعْمُولٌ لِكَائِنِ الْمَحْذُوفِ، وَمَنْ لَهُ أَدْنَى مَعْرِفَةٍ بِالْعَرَبِيَّةِ يُدْرِكُ ذَلِكَ.وَلَفْظُ الْجَلَالَةِ مَجْرُورٌ بِالْمُضَافِ الَّذِي هُوَ اسْمٌ عَلَى الصَّحِيحِ، وَالرَّحْمَنُ نَعْتُ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ، وَالرَّحِيمُ كَذَلِكَ، وَأَمَّا عَلَى عِلْمِيَّةِ الرَّحْمَنِ فَيَكُونُ بَيَانًا أَوْ بَدَلًا، وَالرَّحِيمُ نَعْتٌ لَهُ لَا لِلَّهِ لِئَلَّا يَلْزَمَ تَقْدِيمُ الْبَدَلِ عَلَى النَّعْتِ وَهُوَ مُمْتَنِعٌ، وَيَجُوزُ أَيْضًا جَعْلُ الرَّحْمَنِ نَعْتًا لِلَّهِ مَعَ كَوْنِهِ عَلَمًا نَظَرًا لِمَعْنَاهُ كَمَا قَالَ شَيْخُ الْإِسْلَامِ فِي مَتْنِ الْبَسْمَلَةِ: وَهَذَا الْإِعْرَابُ مُسْتَعْمَلٌ عَرَبِيَّةً وَقِرَاءَةً، وَيَجُوزُ قَطْعُ النَّعْتِ هُنَا لِلْعِلْمِ بِالْمَنْعُوتِ فَيُرْفَعُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ أَوْ يُنْصَبَانِ قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:وَارْفَعْ أَوْ انْصِبْ إنْ قَطَعْت مُضْمَرًا … مُبْتَدَأً أَوْ نَاصِبًا لَنْ يَظْهَرَاوَالْأَوْجُهُ تِسْعَةٌ حَاصِلَةٌ مِنْ ضَرْبِ ثَلَاثَةٍ، وَهِيَ: رَفْعُ الرَّحْمَنِ أَوْ نَصْبُهُ أَوْ جَرُّهُ فِي الثَّلَاثَةِ فِي الرَّحِيمِ الْمُجْمَعِ عَلَى جَوَازِهِ مِنْهَا جَرُّ الْجَمِيعِ، وَأَمَّا رَفْعُهُمَا أَوْ نَصْبُهُمَا أَوْ نَصْبُ الرَّحِيمِ أَوْ رَفْعُهُ مَعَ جَرِّ الرَّحْمَنِ فَيَجُوزُ عَرَبِيَّةً لَا قِرَاءَةً بِخِلَافِ جَرِّهِ مَعَ نَصْبِ الرَّحْمَنِ أَوْ رَفْعِهِ فَيَمْتَنِعُ لِمَا يَلْزَمُ عَلَيْهِ مِنْ الِاتِّبَاعِ بَعْدَ الْقَطْعِ عَلَى طَرِيقَةِ ابْنِ أَبِي الرَّبِيعِ، وَأَمَّا عَلَى مَا قَالَهُ صَاحِبُ الْبَسِيطِ مِنْ أَنَّ الصَّحِيحَ الْجَوَازُ فَلَا مَنْعَ، وَمَا فِي نَظْمِ شَيْخِ مَشَايِخِنَا الْأُجْهُورِيِّ حَيْثُ قَالَ:إنْ يُنْصَبْ الرَّحْمَنُ أَوْ يَرْتَفِعَا … فَالْجَرُّ فِي الرَّحِيمِ قَطْعًا مُنِعَاوَإِنْ يَجُرُّ فَأَجِزْ فِي الثَّانِي … ثَلَاثَةَ الْأَوْجُهِ خُذْ بَيَانِيفَعَلَى إحْدَى الطَّرِيقَتَيْنِ لِشُهْرَتِهَا، وَإِلَّا فَالشَّيْخُ وَاسِعُ الِاطِّلَاعِ وَأَكْثَرُ إحَاطَةً بِمَا طَرَقَ الْأَسْمَاعَ.١ -تَتِمَّةٌ: فِي الْكَلَامِ عَلَى الْبَسْمَلَةِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى فَائِدَتَيْنِ: إحْدَاهُمَا لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ قَوْلِ الْعُلَمَاءِ، ابْتَدَأَ الْمُصَنِّفُ كِتَابَهُ بِالْبَسْمَلَةِ اقْتِدَاءً بِالْكِتَابِ الْعَزِيزِ فَإِنَّهُ مُفْتَتَحٌ بِهَا بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ قِرَاءَةً وَكِتَابَةً، وَكَذَا فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ خَلَا سُورَةَ بَرَاءَةٍ، وَبَيَّنَ قَوْلَ مَالِكٍ إنَّهَا لَيْسَتْ آيَةً مِنْ الْفَاتِحَةِ وَلَا مِنْ كُلِّ سُورَةٍ لِاخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِيهَا فِي تِلْكَ الْأَمَاكِنِ، وَلَا يُقَالُ: لَوْ كَانَتْ قُرْآنًا لَكَفَرَ جَاحِدُهَا، لِأَنَّهُ يُقَالُ عَلَيْهِ: لَوْ كَانَتْ مِنْ غَيْرِ الْقُرْآنِ لَكَفَرَ مُثْبِتُهَا.وَفِي التَّتَّائِيِّ: وَقَدْ يُجَابُ عَنْ الْمَالِكِيِّ بِأَنَّهُ أَرَادَ أَنَّ الْكِتَابَ الْعَزِيزَ ابْتَدَأَ بِهَا فِي الْكِتَابَةِ أَيْ وَهَذَا لَا يَسْتَلْزِمُ كَوْنُهَا قُرْآنًا، وَقَوْلُنَا فِي تِلْكَ الْأَمَاكِنِ لِلِاحْتِرَازِ عَنْهَا فِي آيَةِ النَّمْلِ فَإِنَّهَا آيَةٌ قَطْعًا ثَانِيَتُهُمَا: رُوِيَ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ رضي الله عنه عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ الزَّبَانِيَةِ التِّسْعَةَ عَشَرَ فَلْيَقْرَأْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَيَجْعَلُ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ جَنَّةً مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ.وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا كَتَبَ إلَى عُمَرَ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ -: إنَّ بِي صُدَاعًا لَا يَسْكُنُ فَابْعَثْ لِي دَوَاءً فَبَعَثَ إلَيَّ قَلَنْسُوَةً، فَكَانَ إذَا وَضَعَهَا عَلَى رَأْسِهِ سَكَنَ صُدَاعُهُ وَإِذَا رَفَعَهَا عَادَ الصُّدَاعُ إلَيْهِ، فَفَتَحَهَا فَإِذَا فِيهَا: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَإِنَّمَا أَطَلْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا لَمَسِّ الْحَاجَةِ إلَى مَا ذَكَرْنَا وَلِمَا اسْتَحَبَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْبُدَاءَةَ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبِالْحَمْدَلَةِ لِكُلِّ مُصَنِّفٍ وَمُدَرِّسٍ وَقَارِئٍ بَيْنَ يَدَيْ شَيْخِهِ سَوَاءٌ كَانَ الْمَبْدُوءُ أَوْ الْمَقْرُوءُ فِقْهًا أَوْ حَدِيثًا أَوْ غَيْرَهُمَا ذَكَرَهُمَا عَقِبَ الْبَسْمَلَةِ عَلَى مَا فِي بَعْضِ النُّسَخِ فَقَالَ: (وَصَلَّى اللَّهُ) بِلَفْظِ الْخَبَرِ وَالْمُرَادُ الطَّلَبُ أَيْ أَنْزِلْ يَا اللَّهُ الرَّحْمَةَ الْمَقْرُونَةَ بِالتَّعْظِيمِ أَوْ مُطْلَقَهَا، لِأَنَّ الصَّلَاةَ مِنْ اللَّهِ الرَّحْمَةُ وَمِنْ الْمَلَائِكَةِ الِاسْتِغْفَارُ وَمِنْ غَيْرِهِمْ التَّضَرُّعُ وَالدُّعَاءُ بِخَيْرٍ (عَلَى سَيِّدِنَا) أَيْ فَائِقُنَا وَعَظِيمُنَا فِي سَائِرِ خِصَالِ الْخَيْرِ مِنْ سَادَ قَوْمَهُ يَسُودُهُمْ سِيَادَةً وَهُوَ سَيِّدٌ وَأَصْلُهُ سَيْوِدٌ عَلَى وَزْنِ فَيْعِلْ اجْتَمَعَتْ الْوَاوُ وَالْيَاءُ وَسَبَقَتْ إحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ قُلِبَتْ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ، وَيُطْلَقُ السَّيِّدُ عَلَى الْحَلِيمِ الَّذِي لَا يَسْتَفِزُّهُ الْغَضَبُ، وَعَلَى الْكَرِيمِ وَعَلَى الْمَالِكِ وَعَلَى الشَّخْصِ الْكَامِلِ الْمُحْتَاجِ إلَيْهِ، وَعَبَّرَ بِسَيِّدِنَا إشَارَةً إلَى جَوَازِ اسْتِعْمَالِهِ فِيهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا.قَالَ فِي التَّحْقِيقِ: وَاسْتِعْمَالُهُ فِي غَيْرِ اللَّهِ كَثِيرٌ، قَالَ تَعَالَى: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} [آل عمران: ٣٩] .{وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا} [يوسف: ٢٥] وَاخْتُلِفَ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] فِي إطْلَاقِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَعَنْ مَالِكٍ مَنْعُهُ وَقِيلَ يُكْرَهُ وَقِيلَ يَجُوزُ، وَلَا وَجْهَ لِمَنْعِ اسْتِعْمَالِهِ فِي غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَدْ «قَالَ عليه الصلاة والسلام فِي الْحَسَنِ: إنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَفِي سَعْدٍ: قُومُوا لِسَيِّدِكُمْ وَأَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ» .(مُحَمَّدٌ) بَدَلٌ أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ وَهُوَ عَلَمٌ مَنْقُولٌ مِنْ اسْمِ مَفْعُولِ الْفِعْلِ الْمُضَعَّفِ، سُمِّيَ بِهِ أَفْضَلُ الْخَلْقِ نَبِيُّنَا صلى الله عليه وسلم لِكَثْرَةِ خِصَالِهِ الْمَحْمُودَةِ، وَالْمُسَمِّي لَهُ جَدُّهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ رَجَاءَ أَنْ يَحْمَدَهُ أَهْلُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَحَقَّقَ اللَّهُ رَجَاءَهُ.(وَ) صَلَّى اللَّهُ عَلَى (آلِهِ) أَيْ أَتْقِيَاءِ أُمَّتِهِ عليه الصلاة والسلام كَمَا هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ رضي الله عنه لِتَعْمِيمِ الدُّعَاءِ كَمَا قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ وَجَمَاعَةٌ، بِخِلَافِ بَابِ الزَّكَاةِ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ أَقَارِبُهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَالْمُطَّلِبِ، وَآلُ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ مُشْتَقٌّ مِنْ آلَ يَئُولُ إذَا رَجَعَ إلَيْك بِقَرَابَةٍ وَنَحْوِهَا أَصْلُهُ أَوَلُ كَجَمَلٍ تَحَرَّكَتْ الْوَاوُ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا قُلِبَتْ أَلِفًا، وَقِيلَ أَصْلُهُ أَهْلٌ قُلِبَتْ الْهَاءُ هَمْزَةً ثُمَّ الْهَمْزَةُ أَلِفًا لِوُقُوعِهَا سَاكِنَةً بَعْدَ فَتْحَةٍ، وَيَشْهَدُ لِلْأَوَّلِ تَصْغِيرُهُ عَلَى أُوَيْلُ، وَالثَّانِي تَصْغِيرُهُ عَلَى أُهَيْلُ، وَلَا يُضَافُ إلَّا لِمَنْ لَهُ شَرَفٌ وَلَوْ بِاعْتِبَارِ الدُّنْيَا فَيَدْخُلُ آلُ فِرْعَوْنَ، فَلَا يُقَالُ آلُ الْإِسْكَافِيِّ وَنَحْوُهُ مِنْ أَصْحَابِ الْحِرَفِ الرَّذِلَةِ بِخِلَافِ هَلْ فَيُضَافُ إلَى كُلِّ شَيْءٍ وَأَضَافَهُ لِلضَّمِيرِ إشَارَةً لِلْجَوَازِ خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ.(وَ) صَلَّى اللَّهُ أَيْضًا عَلَى (صَحْبِهِ) اسْمُ جَمْعٍ لِصَاحِبٍ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ بِمَعْنَى الصَّحَابِيُّ وَجَمْعٌ لَهُ عِنْدَ الْأَخْفَشِ وَبِهِ جَزَمَ الْجَوْهَرِيُّ كَرَكْبٍ وَرَاكِبٍ، وَالصَّحَابِيُّ عُرْفًا كَمَا قَالَ ابْنُ حَجَرٍ مَنْ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مُؤْمِنًا بِهِ وَمَاتَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَالْمُرَادُ بِاللِّقَاءِ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ الْمُجَالَسَةِ وَالْمُمَاشَاةِ، وَوُصُولِ أَحَدِهِمَا إلَى الْآخَرِ وَإِنْ لَمْ يُكَالِمْهُ وَيَدْخُلُ فِيهِ رُؤْيَةُ أَحَدِهِمَا إلَى الْآخَرِ، سَوَاءٌ كَانَ اللِّقَاءُ بِنَفْسِهِ أَوْ بِغَيْرِهِ، وَالتَّعْبِيرُ بِاللِّقَاءِ أَوْلَى مِنْ قَوْلِ بَعْضِهِمْ: الصَّحَابِيُّ مَنْ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِأَنَّهُ يُخْرِجُ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ وَنَحْوَهُ مِنْ الْعُمْيَانِ وَهُمْ صَحَابَةٌ بِلَا تَرَدُّدٍ، وَقَوْلِي مُؤْمِنًا كَالْفَصْلِ يُخْرِجُ مَنْ حَصَلَ لَهُ اللِّقَاءُ فِي حَالِ كُفْرِهِ، وَقَوْلِي بِهِ فَصْلٌ ثَانٍ يُخْرِجُ بِهِ مَنْ لَقِيَهُ مُؤْمِنًا بِغَيْرِهِ مِنْ الْأَنْبِيَاءِ، لَكِنْ هَلْ يُخْرِجُ مَنْ لَقِيَهُ مُؤْمِنًا بِأَنَّهُ سَيُبْعَثُ وَلَمْ يُدْرِكْ الْبَعْثَةَ فِيهِ نَظَرٌ، وَاَلَّذِي مَالَ إلَيْهِ شَيْخُ الْإِسْلَامِ اعْتِبَارُ لَقِيَهُ بَعْدَ نُبُوَّتِهِ، وَنَقَلَ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَاعْتَبَرَ جَمَاعَةٌ التَّمْيِيزَ وَأَلْغَاهُ آخَرُونَ، وَجَزَمَ الْجَلَالُ بِعَدِّ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ عليه الصلاة والسلام مِنْ الصَّحَابَةِ، وَنُقِلَ عَنْ بَعْضِهِمْ عَدُّ الْخَضِرِ وَإِلْيَاسَ.قَالَ الذَّهَبِيُّ: عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ نَبِيٌّ وَصَحَابِيٌّ فَإِنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَهُوَ آخِرُ الصَّحَابَةِ مَوْتًا، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَشْتَرِطُ فِي اللَّقَى التَّعَارُفَ، وَقَدْ اعْتَبَرَهُ آخَرُونَ فَأَخْرَجُوهُمْ وَالْحَقُّ الدُّخُولُ، وَلَمَّا اُشْتُهِرَ عِنْدَ بَعْضِ الشُّيُوخِ كَرَاهَةُ إفْرَادِ الصَّلَاةِ عَنْ السَّلَامِ وَإِنْ كَانَ خَارِجَ الْمَذْهَبِ عَلَى مَا لِبَعْضِهِمْ جَمَعَ الْمُصَنِّفُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ بِالْعِطْفِ عَلَى صَلَّى اللَّهُ.(وَسَلَّمَ) أَيْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ، وَمَا قِيلَ مِنْ كَرَاهَةِ الصَّلَاةِ وَالسَّلَامِ عَلَى غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ فَذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِقْلَالِ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرِيَّةٌ لَفْظًا إنْشَائِيَّةٌ مَعْنًى قَصَدَ بِهَا التَّضَرُّعَ إلَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ يَرْحَمَ وَيُحْيِي نَبِيَّهُ، وَالْمُرَادُ بِرَحْمَتِهِ لِنَبِيِّهِ زِيَادَةُ تَكْرِمَةٍ لَهُ وَإِنْعَامٍ، وَبِالسَّلَامِ عَلَيْهِ تَأْمِينُهُ بِطَيِّبِ تَحِيَّةٍ وَإِعْظَامٍ، فَإِنْ قِيلَ مِمَّا يَجِبُ اعْتِقَادُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَفَاضَ عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم كُلَّ كَمَالٍ لِبَشَرٍ أَوْ مَلَكٍ حَتَّى لَمْ يَبْقَ كَمَالٌ مِنْهَا إلَّا وَقَدْ أُفِيضَ عَلَيْهِ فَأَيُّ شَيْءٍ يُطْلَبُ حُصُولُهُ لَهُ؟ فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ: مِنْهَا أَنَّ أَمْرَهُ سبحانه وتعالى إيَّانَا بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ مَحْضُ تَعَبُّدٍ.وَمِنْهَا: أَنَّ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ الشُّكْرِ لَهُ مِنَّا لِلْمُكَافَأَةِ لَهُ عليه الصلاة والسلام لِمَا فِي الْوُسْعِ.وَمِنْهَا: أَنَّ ذَلِكَ لِطَلَبِ كَمَالٍ فِي سَعَةِ كَرْمِهِ تَعَالَى، عَلَّقَ حُصُولَهُ عَلَى الصَّلَاةِ مَثَلًا لِأَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ جَمْعِهِ لِلْكَمَالَاتِ الْمُفَرَّقَةِ فِي الْمَلَكِ وَالْبَشَرِ أَنْ لَا يَكُونَ عِنْدَهُ تَعَالَى زِيَادَةٌ وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: الْكَامِلُ يَقْبَلُ الْكَمَالَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ فَائِدَةَ الصَّلَاةِ عَائِدَةٌ عَلَيْنَا بِسَبَبِهِ صلى الله عليه وسلم حَالَ حَيَاتِهِ وَبَعْدَ وَفَاتِهِ لِمَا وَرَدَ مِنْ أَنَّهُ إذَا صَلَّى عَلَيْهِ أَحَدُنَا صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا.١ -(تَتِمَّةٌ) الصَّلَاةُ عَلَيْهِ صلى الله عليه وسلم مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ فَوَائِدِهَا وَهِيَ أَنَّهَا مَقْبُولَةٌ مِنْ كُلِّ مُؤْمِنٍ لِمَا وَرَدَ مِنْ أَنَّ جِبْرِيلَ عليه السلام قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «إنَّ مِنْ الْأَعْمَالِ مَقْبُولًا وَمَرْدُودًا إلَّا الصَّلَاةَ عَلَيْك فَإِنَّهَا مَقْبُولَةٌ غَيْرُ مَرْدُودَةٍ» وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الدُّعَاءَ مَوْقُوفٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ حَتَّى يَبْدَأَهُ الدَّاعِي وَيَخْتِمَهُ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ صلى الله عليه وسلم: وَسُئِلَ الشَّيْخُ السَّنُوسِيُّ عَمَّا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَقْبُولَةً غَيْرَ مَرْدُودَةٍ هَلْ هُوَ صَحِيحٌ؟ فَأَجَابَ بِأَنَّهُ مُشْكِلٌ إذْ لَوْ قَطَعَ بِقَبُولِهَا لَقَطَعَ لِلْمُصَلِّي عَلَيْهِ صلى الله عليه وسلم بِحُسْنِ الْخَاتِمَةِ، وَيُجَابُ بِأَنَّ مَعْنَى الْقَطْعِ بِقَبُولِهَا إذَا خُتِمَ لِلْمُصَلِّي بِالْإِيمَانِ وَجَدَ حَسَنَتَهَا قَطْعًا مَقْبُولَةً مِنْ غَيْرِ رَيْبٍ، بِخِلَافِ سَائِرِ الْحَسَنَاتِ لَا وُثُوقَ بِقَبُولِهِمَا وَإِنْ مَاتَ صَاحِبُهَا عَلَى الْإِيمَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ قَبُولَهَا عَلَى الْقَطْعِ إذَا صَدَرَتْ مِنْ صَاحِبِهَا مَحَبَّةً فِي الْمُصْطَفَى فَيُقْطَعُ بِانْتِفَاعِهِ بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَلَوْ بِتَخْفِيفِ الْعَذَابِ عَنْهُ إنْ قَضَى عَلَيْهِ بِهِ وَلَوْ عَلَى سَبِيلِ الْخُلُودِ لِعِظَمِ مَحَبَّتِهِ صلى الله عليه وسلم، وَانْتِفَاعِ أَبِي لَهَبٍ بِسَقْيِهِ فِي نُقْرَةِ إيهَامِهِ وَتَخْفِيفِ عَذَابِهِ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ لِعِتْقِهِ مُبَشِّرَتَهُ بِوِلَادَتِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا حَصَلَ انْتِفَاعُهَا بِحُبٍّ طَبِيعِيٍّ وَكَانَ لِغَيْرِهِ تَعَالَى فَكَيْفَ بِحُبِّ الْمُؤْمِنِ لَهُ صلى الله عليه وسلم؟ انْتَهَى مِنْ كِفَايَةِ الْمُحْتَاجِ.وَلَهَا فَضَائِلُ لَا تُحْصَى فَمِنْهَا قَوْلُهُ صلى الله عليه وسلم: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَلْقَى اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .—[el-Fevâkihü'd-Devânî] “Râzı olan, Resûlullah (s.a.v.)’e çokça salât getirsin.” Yine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) şöyle buyurdu: “Bana çokça salât getirin; zira salât düğümleri çözer ve sıkıntıları giderir.” Çokluk ise, bazılarının dediğine göre en azı üç yüzdür. Fazileti meşhurdur; hatta rivayet edilmiştir ki soğuk suyun ateşi söndürdüğü gibi salât da günahları daha çok yok eder. Ve yine rivayet edilmiştir: “Bana selâm göndermek, köle azad etmekten daha faziletlidir.” Efendimiz Muhammed (s.a.v.)’e salât ve selâm getirmenin hükmü, ömürde bir defa vâciptir; aynı şekilde el-hamdü lillâh da. Bunun ötesinde olan ise müstehap veya sünnettir. Ömürde bir defa vâcip olan şeyler arasında istiğfâr, tehlîl, tesbîh, tekbîr, taavvuz ve havkale de vardır. Ümmü’l-Berâhîn şârihlerinden bazısı böyle söylemiştir. Buna, zikredilenlerin emir sîgasıyla gelmesiyle delil getirilmiştir; nitekim “tesbîh et, tekbîr getir, Allah’a sığın” gibi. Cuma günü ve gecesinde bu zikirlere teşvik pekişir; zira Cuma gecesi ve gününde onlar, diğer zamanlardaki hallerinden daha faziletlidir. Hatta denilmiştir ki: “O gece ona salât getirmek, o gece Kur’an okumaktan daha faziletlidir.” Keza onun anıldığı yerde, ona senâ edilirken, duanın sonunda ve kitabın sonunda salâta teşvik pekişir. Ancak salâtın sevabı, onu dua ve tahiyye niyetiyle söyleyene hâsıl olur; bu sebeple bir satıcı, malının güzelliğiyle başkasını etkilemek için salât getirirse sevap alamaz; çünkü o hâlde salât söylemesi mekruhtur. Nitekim hayvan keserken, aksırırken, hamamda, helâda, cima‘ sırasında, pis yerlerde, yemek ve içerken de mekruhtur. Özetle, salât bazen vâcip, bazen haram (mesela haram bir fiil sırasında söylenmesi gibi), bazen mekruh, bazen de müstehap olur; onda ibâha hâli bulunmaz. Bazı nâdir nüshalarda şu lafız sabittir: “Ebû Muhammed dedi:” Müellif bunu yazmıştır. Bu künye, tazim mertebesine ulaşan kimse için câizdir; ister erkek ister kadın, ister küçük ister büyük olsun. Tazim ifade ettiğinden, kâfir, mübdi‘ ve fâsık için künye kullanmak caiz olmaz; ancak kendisi ancak o künyeyle tanınıyorsa veya adıyla anılmasından fitne korkuluyorsa müstesnadır. Nitekim Abdüluzzâ’ya “Ebû Leheb” künyesi verilmiştir; zira o ancak bu künyeyle tanınır veya puta kulluk nisbeti olan adında kerâhet vardır. İblis’e de “Ebû Mürre”, “Ebü’l-Ğımr” ve “Ebû Kürdûs” künyeleri verilmiştir; isyandan önceki asıl ismi ise “Azâzîl”dir. “Kâle” ile ifade edilmiştir; zira söylenenin gerçekleştiği kesindir; “Allah’ın emri geldi” âyeti gibi. Çoğunluk, bu ibârenin talebelerin ilâvesi olduğu görüşündedir; çünkü müellif bunu kitabın sonunda zikredecektir. Buna göre bu ifade, yerinde kullanılmıştır; işte bu sebeple çoğu nüshada burada hazfedilmiştir. “Abdullah” müellifin adıdır; bu, bedel veya atf-ı beyândır. “B. Ebî Zeyd” – “ibn”in elifi hazfedilmiş, merfû‘dur; çünkü “Abdullah”ın sıfatıdır. “Ebû Zeyd” müellifin babasının künyesi olup, ismi Abdurrahmân’dır; bazıları ise isminin Abdullah b. Bilâl b. Abdurrahmân olduğunu söylemiştir. “el-Kayrevânî” – merfû‘ olarak “Abdullah”ın na‘tıdır. el-Kayrevânî, Mağrib’de meşhur bir belde olan Kayrevan’a nisbettir; müellif buraya nisbet edilmiştir; zira orası onun meskeni ve doğum yeridir. Allah ondan râzı olsun. Hicrî üç yüz on altı yılında doğmuş, üç yüz doksan altı yılında vefat etmiştir; bu durumda ömrü, bazı şârihlerin dediğine göre seksen yıldır. Müellifin menkıbeleri pek çok ve meşhurdur; bunlardan bazıları: ezberinin çokluğu, dindarlığı, verâ‘ ve zühdünün kemâlidir. Allah’ın kendisine geniş mal ve el açıklığıyla lütufta bulunduğu kimselerdendi. Denilir ki: Onun kitabını okuyan ve onunla amel eden kimse hakkında Allah, müellifte bulunan veya çoğunda bulunan güzel vasıfları onda da toplar. En büyük vasıflarından biri de senedinin yüksekliğidir; zira Sahnûn’dan bir vasıta ile, İbnü’l-Kāsım’dan iki vasıta ile, Mâlik’ten ise üç vasıta ile rivayet ederdi. Kendisine “Mâlik es-Sağîr” (Küçük Mâlik) ve “Mâlik’in Halîfesi” denilirdi. Hakkında “Mezhebin Kutbu” denilirdi. Kısacası müellif, bu kitabında mükellefin bilmesi gereken şeyleri toplamış büyük bir imamdır; bunlar: îmân akâidi, ibâdetlerin ahkâmı, muâmelât ve sünnet veya mendup olan edeplerdir. Müellif besmele ile hakiki bir başlangıç yapmıştır; bu, kendisinden önce hiçbir şey bulunmayan başlangıçtır. Hamdele ile de izâfî bir başlangıç yapmıştır; bu ise maksadın önünde bulunan, ondan önce bir şey olsun veya olmasın yapılan başlangıçtır. Şöyle demiştir: “el-Hamdü lillâh” yani mülk ve istihkak Allah’a aittir. “Hâlık” veya “Râzık” dememiştir; çünkü lafza-i celâl, isim ve sıfatların mânâlarını kendinde toplar. Zira O’na başkası izâfe edilir, O başkasına izâfe edilmez; mesela “er-Rahmân, Allah’ın ismidir” denilir, “Allah, er-Rahmân’ın ismidir” denilmez. Ayrıca, hamdin O’nun zâtına istihkakına işaret içindir; çünkü “el-hamdü li’l-hâlık” veya “li’r-râzık” deseydi, O’nun hamde istihkakının yalnızca hâlık veya râzık olmasından kaynaklandığı vehmedilebilirdi. İsim cümlesiyle ifade etmiş, fiil cümlesiyle (hamidtü veya nahmedu gibi) ifade etmemiştir; çünkü isim cümlesi üç fayda sağlar: Mevlâ’nın hamde istihkakına delalet, hamd lafzının kadîm ve hâdisi kapsaması, lafzın mutlak doğruluk ifade etmesi. Birinci faydanın açıklaması: “Hamidtü” veya “nahmeduhû” tamamen haberdir; mârifet aleti bulunmadığından Mevlâ’nın hamde istihkakına delalet etmez. İkinci faydanın açıklaması: “Hamidtü” veya “nahmedu” lafzı yalnızca hâdise delalet eder. Üçüncü faydanın açıklaması: “Hamidtü” veya “nahmedu” bir haberdir; eğer bu ondan sadır olmuşsa doğrudur, aksi halde yalandır. Hâlbuki “el-hamdü lillâh” sözü, ister hamdetmiş olsun ister olmasın, daima doğrudur. “el-Hamd”deki elif-lâm hakkında ihtilaf edilmiştir: Kimine göre cins içindir; bu lâm-ı hakikattır, kâideye göre hamdin Allah’a hasredilmesini ifade eder. Bu kâide: Mübteda marife olduğunda cins lâmı ile haber mahsur olur, aksi da aksidir. Cinsin Allah’a tahsisi, hamdin bütün fertlerinin Allah’a ait olmasını gerektirir. Kimine göre istiğrak, kimine göre de ahd içindir. İstiğrak olmasının mânâsı, dört mahmudun fertlerinin (ki bunlar iki kadîm ve iki hâdistir) Allah’a ait olduğuna delaletidir. Cins olmasının mânâsı ise, Mevlâ’nın senâ olan hamde istihkakına delaletidir. Çünkü hamd kadîm ise O’nun sıfatıdır, hâdis ise...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] رَاضٍ فَلْيُكْثِرْ مِنْ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم» .وَقَالَ أَيْضًا عليه الصلاة والسلام: «أَكْثِرُوا مِنْ الصَّلَاةِ عَلَيَّ فَإِنَّهَا تَحُلُّ الْعُقَدَ وَتَكْشِفُ الْكَرْبَ» وَالْكَثْرَةُ كَمَا قَالَ بَعْضٌ أَقَلُّهَا ثَلَاثُمِائَةٍ وَفَضْلُهَا مَشْهُورٌ حَتَّى وَرَدَ أَنَّهَا أَمْحَقُ لِلذُّنُوبِ مِنْ الْمَاءِ الْبَارِدِ لِلنَّارِ، وَوَرَدَ «إنَّ السَّلَامَ عَلَيَّ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ الرِّقَابِ» وَحُكْمُ الصَّلَاةِ وَالسَّلَامِ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم الْوُجُوبُ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً وَكَذَلِكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ مُسْتَحَبٌّ أَوْ سُنَّةٌ، وَمِمَّا هُوَ وَاجِبٌ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً الِاسْتِغْفَارُ وَالتَّهْلِيلُ وَالتَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَالتَّعَوُّذُ وَالْحَوْقَلَةُ، هَكَذَا قَالَ بَعْضُ شُرَّاحِ أُمِّ الْبَرَاهِينِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى ذَلِكَ بِوُرُودِ الْمَذْكُورَاتِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ نَحْوُ: فَسَبِّحْ وَكَبِّرْ فَاسْتَعِذْ بِاَللَّهِ، وَيَتَأَكَّدُ الْحَثُّ عَلَيْهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلَيْلَتَهَا لِأَنَّهَا فِي لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ وَيَوْمِهَا أَفْضَلُ مِنْ نَفْسِهَا فِي غَيْرِهِمَا حَتَّى قِيلَ: إنَّ الصَّلَاةَ عَلَيْهِ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ، كَمَا يَتَأَكَّدُ الْحَثُّ عَلَيْهَا عِنْدَ ذِكْرِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَفِي آخِرِ الدُّعَاءِ وَفِي آخِرِ الْكِتَابِ، وَلَكِنْ لَا يَحْصُلُ ثَوَابُهَا لِلْمُصَلِّي إلَّا إذَا قَالَهَا بِقَصْدِ الدُّعَاءِ وَالتَّحِيَّةِ، فَلَا يُثَابُ الْبَيَّاعُ عَلَيْهَا إذَا قَالَهَا لِيُعْجِبَ غَيْرَهُ مِنْ حُسْنِ بِضَاعَتِهِ؛ لِأَنَّهُ يُكْرَهُ لَهُ قَوْلُهَا فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، كَمَا تُكْرَهُ عِنْدَ الذَّبْحِ وَالْعُطَاسِ وَفِي الْحَمَّامِ وَالْخَلَاءِ وَعِنْدَ الْجِمَاعِ وَفِي الْمَوَاضِعِ الْقَذِرَةِ وَعِنْدَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، فَتَلَخَّصَ أَنَّهَا قَدْ تَجِبُ وَقَدْ تَحْرُمُ كَقَوْلِهِ عِنْدَ فِعْلٍ مُحَرَّمٍ، وَقَدْ تُكْرَهُ وَقَدْ تُسْتَحَبُّ وَلَا يَتَأَتَّى فِيهَا الْإِبَاحَةُ، وَثَبَتَ فِي بَعْضِ النُّسَخِ الْقَلِيلَةِ لَفْظُ.(قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ) كَتَبَهُ الْمُصَنِّفُ وَهِيَ جَائِزَةٌ لِمَنْ بَلَغَ دَرَجَةَ التَّعْظِيمِ سَوَاءٌ كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا، وَلِإِشْعَارِهَا بِالتَّعْظِيمِ امْتَنَعَ تَكْنِيَةُ الْكَافِرِ الْمُبْتَدِعِ وَالْفَاسِقِ إلَّا إذَا لَمْ يُعْرَفْ إلَّا بِهَا، أَوْ خِيفَ مِنْ ذِكْرِهِ بِاسْمِهِ فِتْنَةٌ، فَقَدْ كُنِّيَ عَبْدُ الْعُزَّى بِأَبِي لَهَبٍ لِأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ إلَّا بِهَا أَوْ كَرَاهَةٌ فِي اسْمِهِ حَيْثُ جُعِلَ عَبْدُ الصَّنَمِ، وَكُنِّيَ إبْلِيسُ بِأَبِي مُرَّةَ وَبِأَبِي الْغِمْرِ وَبِأَبِي كُرْدُوسٍ وَعَلَمُهُ الْأَصْلُ قَبْلَ عِصْيَانِهِ عَزَازِيلُ، وَعَبَّرَ بِقَالَ لِتَحَقُّقِ وُقُوعِ الْمَقُولِ نَحْوُ: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ، وَالْكَثِيرُ أَنَّهَا مِنْ وَضْعِ التَّلَامِذَةِ؛ لِأَنَّ الْمُصَنِّفَ سَيَذْكُرُهَا فِي آخِرِ الْكِتَابِ، وَعَلَيْهِ فَالتَّعْبِيرُ يُقَالُ فِي مَحِلِّهِ وَلِذَلِكَ أَكْثَرُ النُّسَخِ عَلَى حَذْفِهَا هُنَا.(عَبْدُ اللَّهِ) اسْمُ الْمُصَنِّفِ فَهُوَ بَدَلٌ أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ. (بْنُ أَبِي زَيْدٍ) بِحَذْفِ أَلْفِ ابْنِ وَرَفْعُهُ لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِعَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي زَيْدٍ كُنْيَةٌ لِأَبِي الْمُصَنِّفِ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَقِيلَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بِلَالِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ. (الْقَيْرَوَانِيُّ) بِالرَّفْعِ نَعْتٌ لِعَبْدِ اللَّهِ، وَالْقَيْرَوَانِيُّ نِسْبَةٌ لِلْقَيْرَوَانِ بَلْدَةٍ مَعْرُوفَةٍ بِالْمَغْرِبِ نُسِبَ الْمُصَنِّفُ إلَيْهَا لِأَنَّهَا مَسْكَنُهُ وَمَوْلِدُهُ رضي الله عنه سَنَةَ سِتَّ عَشَرَةَ وَثَلَثِمِائَةٍ، وَتُوُفِّيَ سَنَةَ سِتٍّ وَتِسْعِينَ وَثَلَثِمِائَةٍ، فَعُمْرُهُ حِينَئِذٍ ثَمَانُونَ سَنَةً عَلَى مَا قَالَهُ بَعْضُ الشُّرَّاحِ، وَمَنَاقِبُ الْمُصَنِّفِ كَثِيرَةٌ شَهِيرَةٌ مِنْهَا كَثْرَةُ حِفْظِهِ وَدِيَانَتُهُ وَكَمَالُ وَرَعِهِ وَزُهْدِهِ، وَكَانَ مِمَّنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِ بِسَعَةِ الْمَالِ وَبَسْطَةِ الْيَدِ، وَيُقَالُ إنَّ مَنْ عَمِلَ بِكِتَابِهِ بَعْدَ قِرَاءَتِهِ يَجْمَعُ اللَّهُ فِيهِ مِنْ الْأَوْصَافِ الْحِسَانِ مَا كَانَ فِي الْمُصَنِّفِ أَوْ مُعْظَمِهَا، وَمِنْ أَعْظَمِ أَوْصَافِهِ عُلُوُّ سَنَدِهِ؛ لِأَنَّهُ كَانَ يَرْوِي عَنْ سَحْنُونٍ بِوَاسِطَةٍ وَعَنْ ابْنِ الْقَاسِمِ بِوَاسِطَتَيْنِ وَعَنْ مَالِكٍ بِثَلَاثٍ، وَكَانَ يُعْرَفُ بِمَالِكٍ الصَّغِيرِ وَبِخَلِيفَةِ مَالِكٍ، وَكَانَ يُقَالُ فِيهِ قُطْبُ الْمَذْهَبِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُصَنِّفُ إمَامٌ عَظِيمٌ جَمَعَ فِي كِتَابِهِ هَذَا مَا يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ مَعْرِفَتُهُ مِنْ عَقَائِدِ الْإِيمَانِ وَأَحْكَامِ الْعِبَادَاتِ وَالْمُعَامَلَاتِ وَمِمَّا يُسَنُّ أَوْ يُنْدَبُ مِنْ الْآدَابِ، وَلَمَّا ابْتَدَأَ بِالْبَسْمَلَةِ ابْتِدَاءً حَقِيقِيًّا وَهُوَ الَّذِي لَمْ يَسْبِقْهُ شَيْءٌ، ابْتَدَأَ بِالْحَمْدَلَةِ ابْتِدَاءً إضَافِيًّا وَهُوَ الَّذِي يَتَقَدَّمُ أَمَامَ الْمَقْصُودِ سَبَقَهُ شَيْءٌ أَمْ لَا فَقَالَ:(الْحَمْدُ لِلَّهِ) أَيْ مَمْلُوكٌ وَمُسْتَحَقٌّ لِلَّهِ: وَلَمْ يَقُلْ لِلْخَالِقِ أَوْ الرَّازِقِ لِأَنَّ لَفْظَ الْجَلَالَةِ جَامِعٌ لِمَعَانِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، إذْ يُضَافُ إلَيْهِ غَيْرُهُ وَلَا يُضَافُ إلَى غَيْرِهِ، فَيُقَالُ الرَّحْمَنُ مَثَلًا اسْمُ اللَّهِ وَلَا يُقَالُ اللَّهُ اسْمُ الرَّحْمَنِ، وَأَيْضًا لِلْإِشَارَةِ إلَى اسْتِحْقَاقِهِ الْحَمْدَ لِذَاتِهِ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ الْحَمْدُ لِلْخَالِقِ أَوْ الرَّازِقِ لَتُوُهِّمَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَهُ الْحَمْدَ إنَّمَا هُوَ لِكَوْنِهِ خَالِقًا أَوْ رَازِقًا، وَعَبَّرَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ دُونَ الْفِعْلِيَّةِ كَحَمِدْتُ أَوْ نَحْمَدُ لِإِفَادَةِ الِاسْمِيَّةِ ثَلَاثَ فَوَائِدَ: الدَّلَالَةُ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْمَوْلَى الْحَمْدَ، وَلِشُمُولِ لَفْظِ الْحَمْدِ لِلْقَدِيمِ وَالْحَادِثِ، وَصَيْرُورَةِ اللَّفْظِ مَحْضَ صِدْقٍ.بَيَانُ الْأُولَى: أَنَّ حَمِدْتَ أَوْ نَحْمَدُهُ مَحْضُ إخْبَارٍ وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْمَوْلَى الْحَمْدَ لِفَقْدِ آلَةِ التَّعْرِيفِ.وَبَيَانُ الثَّانِيَةِ: أَنَّ لَفْظَ حَمِدْت أَوْ نَحْمَدُ إنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْحَادِثِ فَقَطْ، وَبَيَانُ الثَّالِثَةِ: أَنَّ حَمِدْت أَوْ نَحْمَدُ خَبَرٌ فَإِنْ صَدَرَ مِنْهُ فَهُوَ صِدْقٌ وَإِلَّا كَانَ كَذِبًا بِخِلَافِ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَهُوَ صِدْقٌ حَمِدَهُ أَوْ لَمْ يَحْمَدْهُ، وَاخْتُلِفَ فِي الْأَلْفِ وَاللَّامِ فِي الْحَمْدِ فَقِيلَ لِلْجِنْسِ وَيُعَبَّرُ عَنْهَا فَاللَّامُ الْحَقِيقَةِ، فَتُفِيدُ قَصْرَ الْحَمْدِ عَلَى اللَّهِ لِلْقَاعِدَةِ وَهِيَ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ إذَا كَانَ مُعَرَّفًا فَاللَّامُ الْجِنْسِ يَكُونُ مَحْصُورًا فِي الْمُسْنَدِ وَعَكْسُهُ عَكْسُهُ، وَاخْتِصَاصُ الْجِنْسِ بِاَللَّهِ يُوجِبُ اخْتِصَاصَ جَمِيعِ أَفْرَادِ الْحَمْدِ لِلَّهِ.وَقِيلَ لِلِاسْتِغْرَاقِ وَقِيلَ لِلْعَهْدِ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا لِلِاسْتِغْرَاقِ دَلَالَتُهَا عَلَى أَنَّ أَفْرَادَ الْمَحَامِدِ الْأَرْبَعَةِ وَهُمَا الْقَدِيمَانِ وَالْحَادِثَانِ لِلَّهِ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا لِلْجِنْسِ دَلَالَتُهَا عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْمَوْلَى الْحَمْدَ الَّذِي هُوَ الثَّنَاءُ، لِأَنَّ الْحَمْدَ إنْ كَانَ قَدِيمًا فَهُوَ وَصْفُهُ وَإِنْ كَانَ حَادِثًا
O (hamd), O'nun (Allah Teâlâ'nın) ahlâkıdır/sıfatıdır. Böylece O'nun hamde müstehak olması, başkasının değil yalnız O'nun hakkı olarak taayyün etmiştir. İnsanların birbirlerine, hadiste işaret edilen ihsan sebebiyle yaptıkları hamde gelince –ki o hadis «Kim insanlara hamdetmezse, Allah'a hamdetmiş olmaz» mealindedir– bu, hakikatte Allah'a bir hamddir. Zira onu insan hakkında kullanmak mecazdır; çünkü hakikî mün'im Allah Teâlâ'dır ve hamde müstehak olan da O'dur. Zira kulların başkalarına yönelik ihsanlarına hamdetmeleri ancak Allah Teâlâ'dandır. «El-hamdü lillâh» cümlesindeki lâmın ahd (belirlilik) ifade etmesinin manası, bu lâmın Mevlâ'dan ezelde sâdır olan hamde delâlet etmesidir. Şöyle ki: Allah Teâlâ, mahlûkatının kendi hamdinin künhüne vâkıf olmaktan âciz olduğunu bildiğinde, onlar kendisine hamdetmeden önce, onlar adına ezelde bizzat nefsini hamdetmiştir. Bu, lâmın zikrî ahd olmasına binâendir. Yahut lâm, Allah'ın Âdem'in zihninde takdir ettiği, sonra onun dile getirdiği bir manaya delâlet ediyorsa, bu da lâmın zihnî ahd olmasına binâendir. «El-hamdü lillâh» cümlesi lafzen haber cümlesi olmakla birlikte, mânâ cihetinden inşâ cümlesidir; çünkü bu cümle ile birlikte, mefhûmuna teslimiyetle beraber hamd tahakkuk eder. Bu cümlenin şer'an inşâ için vaz'edilmiş olması da câizdir; inşâ, mefhûmu söylenmesiyle dış dünyada hâsıl olan sözdür; «Âzâdsın» ile «Kalk» gibi. Haber ise, mefhûmu söylenmesinden önce dış dünyada hâsıl olmuş olan sözdür; onun söylenmesi o sözü hikâye etmekten ibarettir. Bu, âlimlerin «inşâ, mefhûmu kendisine tâbi olur; haber ise, mefhûmuna tâbi olur» sözünün anlamıdır. «El-hamdü lillâh» cümlesinin mânâca inşâ olması şu sebeplere dayanır: Bunlardan biri, mefhûmunu tasdikle birlikte bu sözü söylemekle hamdin hâsıl olmasıdır. Bir diğeri: «El-hamdü lillâh» diyen kişinin bu sözüyle başkasının hamdinden haber vermeyi kastetmeyip, sadece kendisinden Allah Teâlâ'ya yönelik hamdi var etmeyi kastetmesidir; tıpkı kölesine «Âzâdsın» dediğinde, âzâd etme işini ve ondan sadır olmasını var etmeyi kastetmesi gibi. Bu ise ancak cümleyi inşâ kılmakla mümkün olur. Bir diğeri: Konuşan kişinin, Allah Teâlâ'yı bütün medihlerin müstehakı olarak vasfetmesi ancak «El-hamdü lillâh» sözüyle elde edilir; tıpkı kulun hürriyetle vasfının ancak «Âzâdsın» sözüyle elde edilmesi gibi. Bu da inşânın alâmetidir. Bir diğeri: Konuşan kişi, «El-hamdü lillâh» sözünü söylediğinde, bu sözün bizzat kendisiyle bir hâmid olması hasebiyle sevap kazanır. Eğer bu cümle haber cümlesi olsaydı, sevap kazanılmazdı; çünkü sevap ancak bu sözle Allah'a senâ etmeye bağlıdır, haber vermeye değil. İşte Celâleddîn el-Mahallî, bu sözüyle, cümlenin lafzen ve mânâca haber olduğunu söyleyen Şeyh Alâüddîn ile onu takip edenlere itiraz etmiştir. (Onlara göre) hamdin Allah'a ait olduğunu haber veren kişi, bu haberle bizzat senâ etmiş olur ve sırf haber sebebiyle sevap kazanır. Lafzî hamdin lügat bakımından hakikati, seçilmiş/irâdî olarak güzel bir fiile/vasfa, hakikaten veya hükmen, zâhiren ve bâtınen tazim ve tebcil üzere yapılan güzel senâdır. Bu hamd, erdemlere (fazâil) –ki bunlar başkasına geçmeyen meziyetlerdir– veya faziletlere (fevâdıl) –ki bunlar başkasına geçen meziyetlerdir– taalluk etmekte müsavidir. Bu taaddînin (geçişlilik) mânâsı, bu sıfatların gerçekleşmesinin başkasına taalluk etmesine bağlı olmasıdır. Kāsıra (geçişsiz) sıfata misal: güzellik, ilim, cesaret. Müteaddiye (geçişli) sıfata misal: ihsan ve kerem. Bundan anlaşıldığına göre, kastedilen, kemâllerin zâtlarının geçişli olması değildir; çünkü hiçbir zât mahallini aşmaz. Aynı şekilde kastedilen, eserin geçişli olması da değildir; zira ilim ve kudretin eserleri başkasına geçer, buna rağmen biz onları kāsıra diye hükmederiz. Kastedilen taaddî (geçişlilik), mevsufta bu sıfatın bulunmasının, eserin başkasına ulaşmasına bağlı olmasıdır. Kāsıra ise, mevsufun bu sıfatla vasıflanmasının, eseri başkasına geçmese dahi (geçerli olmasıdır); her ne kadar ilim ve cesaret gibi sıfatların eseri geçse de. Çünkü ilim, mesela soru sormak sûretiyle, cesaret ise savaşa girişmekle ortaya çıkar; yine de bu sıfatlarla vasıflanma, eser başkasına geçmese dahi sahihtir. Hamd ise beş şeye bağlıdır: 1) Kendisiyle hamdedilen şey (mahmûd bihî), 2) Kendisine hamdedilen şey (mahmûd aleyh), 3) Hamdeden (hâmid), 4) Kendisine hamdedilen (mahmûd), 5) Mahmûdun, mahmûdiyet sıfatıyla muttasıf olduğuna delâlet eden şey. Mahmûdiyet, bir şeyin belirli bir şekilde bu sıfatla muttasıf olduğunu gösteren bir sıfattır. Şer'an, selim akıl sahibi nezdinde kemâl sıfatı olması gerekir. Kendisiyle hamdedilen şeyde (mahmûd bihî) ihtiyârî olma şartı aranmaz; öyle ki, eğer kişi ona, diğer itibarlarla birlikte zâtî bir güzellikle vasf ederse, bu bir hamd olur. İkinci unsur olan mahmûd aleyh (kendisine hamdedilen şey) ise, güzel vasfın karşılığı ve mukabili olan şeydir. Bunun da kemâl olması ve hükmen de olsa ihtiyârî olması gerekir; ta ki Allah Teâlâ'nın sıfatlarına hamdini de kapsasın. Üçüncü unsur olan hâmid (hamdeden), kendisinden hamdin tahakkuk ettiği kimsedir. Dördüncü unsur olan mahmûd (kendisine hamdedilen), hakikaten veya hükmen muhakkak ihtiyâr sâhibi bir fâil olmalıdır. Beşinci unsur ise, mahmûdun mahmûdiyetle muttasıf olduğuna delâlet eden şeyi zikretmektir. Hamdin ıstılahtaki mânâsına gelince: O, mün'im olması sebebiyle mün'imi tazim eden bir fiildir. Şükür lügatte, hamdin ıstılahtaki mânâsıdır. Şükrün ıstılahtaki mânâsı ise: Kulun, Allah'ın kendisine bahşettiği işitme, görme ve diğer nimetlerin tamamını, bunların yaratılış gayesine ve kendilerine veriliş sebebine uygun olarak sarf etmesidir. Sa'd'ın (Sa'düddîn et-Teftâzânî) şükür hakkındaki lügavî sözünün zâhiri, şükrün şâkire ulaşan nimeti de ulaşmayanı da kapsadığı yönündedir. Fahreddîn er-Râzî'nin Fâtiha tefsirindeki sözü ise şükrü, şâkire ulaşan nimetle kayıtlamaktadır. Medh lügatte: Güzel şey üzerine, tazim yoluyla mutlak olarak dille senâ etmektir. Istılahta ise: Memdûhun bir tür erdemlere veya faziletlere tahsis edilmesidir. Bu durumda lügavî hamd ile lügavî şükür arasında vecih itibarıyla umum-husus ilişkisi vardır; zira ikisi de bir ihsan mukabilinde dille senâ etmek noktasında ortaktır. Şükrün ise, dilden başka bir vasıtayla, yine bir ihsan mukabilinde gerçekleşmesiyle ayrılması, hamdin mahallini daha hususî kılar; neticede hamd daha umumî anlaşılır. Şükür ise bunun aksinedir. Örfî hamd ile örfî şükür arasında da vecih itibarıyla umum-husus ilişkisi vardır; çünkü örfî hamd lügavî şükürle eşdeğerdir. Örfî hamd ile örfî şükür arasında ise mutlak umum-husus ilişkisi vardır; zira hamd Allah Teâlâ ve başkası için kapsamlıdır, şükrün taalluku ise yalnızca Allah Teâlâ'ya tahsis edilmiştir. Lügavî medh ile hamd arasında da mutlak umum-husus ilişkisi vardır; çünkü hamd yalnız ihtiyârî sıfatlarla, medh ise ihtiyârî ve gayr-i ihtiyârî sıfatlarla doğrulanır. Örfî medh ile hamd arasında da yine yukarıdaki gibi ilişki vardır. Lügavî şükür ile örfî şükür arasında ise…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] فَهُوَ خُلُقُهُ، فَتَعَيَّنَ اسْتِحْقَاقُهُ لِلْحَمْدِ دُونَ غَيْرِهِ، وَأَمَّا حَمْدُ النَّاسِ بَعْضَهُمْ لِبَعْضِ عَلَى الْإِحْسَانِ الْمُشَارِ إلَيْهِ فِي الْحَدِيثِ وَهُوَ: «مِنْ لَمْ يَحْمَدْ النَّاسَ لَمْ يَحْمَدْ اللَّهَ» فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ حَمْدٌ لِلَّهِ، فَاسْتِعْمَالُهُ فِي حَقِّ الْحَادِثِ مَجَازٌ لِأَنَّ الْمُنْعِمَ الْحَقِيقِيَّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْحَمْدِ، لِأَنَّ تَوْحِيدَ الْعِبَادِ لِلْإِحْسَانِ لِغَيْرِهِمْ إنَّمَا هُوَ مِنْ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعْنَى كَوْنِهَا لِلْعَهْدِ دَلَالَتُهَا عَلَى الْحَمْدِ الَّذِي صَدَرَ مِنْ الْمَوْلَى فِي الْأَزَلِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ عَجْزَ خَلْقِهِ عَنْ كُنْهِ حَمْدِهِ حَمِدَ نَفْسَهُ بِنَفْسِهِ فِي أَزَلِهِ نِيَابَةً عَنْ خَلْقِهِ قَبْلَ أَنْ يَحْمَدُوهُ، وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْعَهْدَ ذِكْرِيٌّ أَوْ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ فِي ذِهْنِ آدَمَ ثُمَّ نَطَقَ بِهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْعَهْدَ ذِهْنِيٌّ، وَجُمْلَةَ الْحَمْدِ لِلَّهِ خَبَرِيَّةٌ لَفْظًا إنْشَائِيَّةٌ مَعْنًى لِحُصُولِ الْحَمْدِ بِهَا مَعَ الْإِذْعَانِ لِمَدْلُولِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْضُوعَةً شَرْعًا لِلْإِنْشَاءِ وَهُوَ كَلَامٌ يَحْصُلُ مَدْلُولُهُ فِي الْخَارِجِ بِالتَّلَفُّظِ بِهِ نَحْوُ: أَنْتَ حُرٌّ وَقُمْ، وَالْخَبَرُ كَلَامٌ يَحْصُلُ مَدْلُولُهُ فِي الْخَارِجِ قَبْلَ النُّطْقِ بِهِ وَالتَّلَفُّظِ بِهِ حِكَايَةً لَهُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِمْ: الْإِنْشَاءُ يَتْبَعُهُ مَدْلُولُهُ وَالْخَبَرُ يَتْبَعُ مَدْلُولَهُ، وَإِنَّمَا كَانَتْ جُمْلَةُ الْحَمْدِ لِلَّهِ إنْشَائِيَّةٌ مَعْنًى لِأُمُورٍ: مِنْهَا حُصُولُ الْحَمْدِ بِالتَّكَلُّمِ بِهَا مَعَ الْإِذْعَانِ لِمَدْلُولِهَا.وَمِنْهَا: أَنَّ قَائِلَ الْحَمْدِ لِلَّهِ لَا يَقْصِدُ بِهِ الْإِخْبَارَ عَنْ حَمْدِ غَيْرِهِ وَإِنَّمَا يَقْصِدُ إيجَادَ الْحَمْدِ مِنْهُ لَهُ تَعَالَى، كَمَا إذَا قَالَ لِعَبْدِهِ أَنْتَ حُرٌّ إنَّمَا يَقْصِدُ إيجَادَ الْعِتْقِ وَصُدُورَهُ مِنْهُ وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إلَّا بِجَعْلِ الْجُمْلَةِ إنْشَائِيَّةً.وَمِنْهَا: أَنَّ وَصْفَ الْمُتَكَلِّمِ لِلَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ إنَّمَا يَحْصُلُ بِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، كَمَا أَنَّ وَصْفَ الْعَبْدِ بِالْحُرِّيَّةِ إنَّمَا يَحْصُلُ بِقَوْلِهِ أَنْتَ حُرٌّ وَذَلِكَ عَلَامَةُ الْإِنْشَاءِ.وَمِنْهَا: إنَّ الْمُتَكَلِّمَ يُثَابُ عَلَى قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بِنَاءً عَلَى كَوْنِهِ حَامِدًا بِهِ، وَلَوْ كَانَتْ الْجُمْلَةُ خَبَرِيَّةً لَمْ يُثَبْ، إذْ الثَّوَابُ إنَّمَا هُوَ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ بِهِ لَا عَلَى الْإِخْبَارِ، وَهَذَا مَا قَرَّرَهُ الْجَلَالُ الْمَحَلِّيُّ مُعَارِضًا بِهِ الشَّيْخَ عَلَاءَ الدِّينِ وَمَنْ تَبِعَهُ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهَا خَبَرِيَّةٌ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَأَنَّ الْمُخْبِرَ بِأَنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ مُثْنٍ عَلَيْهِ فَيَحْصُلُ لَهُ الثَّوَابُ بِمَحْضِ الْخَبَرِ، وَحَقِيقَةُ الْحَمْدِ اللَّفْظِيِّ لُغَةً الثَّنَاءُ بِالْجَمِيلِ عَلَى الْجَمِيلِ الِاخْتِيَارِيِّ حَقِيقَةً أَوْ حُكْمًا عَلَى جِهَةِ التَّعْظِيمِ وَالتَّبْجِيلِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَسَوَاءٌ تَعَلَّقَ بِالْفَضَائِلِ وَهِيَ الْمَزَايَا غَيْرُ الْمُتَعَدِّيَةِ أَوْ بِالْفَضَائِلِ وَهِيَ الْمَزَايَا الْمُتَعَدِّيَةُ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا مُتَعَدِّيَةً أَنَّهُ يَتَوَقَّفُ تَحَقُّقِهَا عَلَى تَعَلُّقِهَا بِالْغَيْرِ، مِثَالُ الْقَاصِرَةِ: الْحُسْنُ وَالْعِلْمُ وَالشَّجَاعَةُ، وَمِثَالُ الْمُتَعَدِّيَةِ: الْإِنْعَامُ وَالْكَرَمُ، وَبِهَذَا عَلِمْت أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ تَعَدِّي ذَوَاتِ الْكِمَالَاتِ لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ مِنْ ذَوَاتِهَا يُجَاوِزُ مَحَلَّهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ تَعَدِّي الْأَثَرِ أَيْضًا لِأَنَّ الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ يَتَعَدَّى أَثَرُهُمَا إلَى الْغَيْرِ مَعَ حُكْمِنَا عَلَيْهِمَا بِالْقُصُورِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِالتَّعَدِّي تَوَقُّفُ اتِّصَافِ الْمَوْصُوفِ بِهِ عَلَى وُصُولِ الْأَثَرِ لِلْغَيْرِ، وَالْقَاصِرَةُ مَا يَصِحُّ اتِّصَافُ مَوْصُوفِهِ بِهِ وَلَوْ لَمْ يَتَعَدَّ أَثَرُهُ لِلْغَيْرِ، وَإِنْ كَانَ يَتَعَدَّى نَحْوُ الْعِلْمِ وَالشَّجَاعَةِ، فَإِنَّهُ يَصِحُّ الْوَصْفُ بِهِمَا وَلَوْ لَمْ يَتَعَدَّ أَثَرُهُمَا لِلْغَيْرِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ يَظْهَرُ بِنَحْوِ السُّؤَالِ مَثَلًا، وَالشَّجَاعَةُ بِنَحْوِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْحُرُوبِ.وَالْحَمْدُ يَتَوَقَّفُ عَلَى خَمْسَةِ أُمُورٍ: مَحْمُودٍ بِهِ وَمَحْمُودٍ عَلَيْهِ وَحَامِدٍ وَمَحْمُودٍ وَمَا يَدُلُّ عَلَى اتِّصَافِ الْمَحْمُودِ بِالْمَحْمُودِيَّةِ.فَالْمَحْمُودِيَّةُ صِفَةٌ تُظْهِرُ اتِّصَافَ شَيْءٍ بِهَا عَلَى وَجْهٍ مَخْصُوصٍ، وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ صِفَةَ كَمَالٍ شَرْعًا عِنْدَ صَاحِبِ الْعَقْلِ السَّلِيمِ، وَلَا يُشْتَرَطُ فِي الْمَحْمُودِيَّةِ بِهِ كَوْنُهُ اخْتِيَارِيًّا، فَلَوْ وَصَفَهُ بِالْحَسَنِ الذَّاتِيِّ مَعَ بَقِيَّةِ الْمُعْتَبَرَاتِ فِي الْحَمْدِ كَانَ حَمْدًا وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّانِي، وَهُوَ الْمَحْمُودُ عَلَيْهِ فَهُوَ مَا كَانَ الْوَصْفُ بِالْجَمِيلِ بِإِزَائِهِ وَمُقَابَلَتِهِ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَمَالًا وَأَنْ يَكُونَ اخْتِيَارِيًّا وَلَوْ حُكْمًا لِيَشْمَلَ حَمْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى صِفَاتِهِ.وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّالِثُ وَهُوَ الْحَامِدُ فَهُوَ مَنْ يَتَحَقَّقُ الْحَمْدُ مِنْهُ.وَأَمَّا الْأَمْرُ الرَّابِعُ وَهُوَ الْمَحْمُودُ فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا مُخْتَارًا حَقِيقَةً أَوْ حُكْمًا.وَأَمَّا الْأَمْرُ الْخَامِسُ فَهُوَ ذِكْرُ مَا يَدُلُّ عَلَى اتِّصَافِ الْمَحْمُودِ بِالْمَحْمُودِيَّةِ، وَأَمَّا مَعْنَاهُ اصْطِلَاحًا فَهُوَ فِعْلٌ يُنْبِئُ عَنْ تَعْظِيمِ الْمُنْعِمِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مُنْعِمًا، وَالشُّكْرُ لُغَةً هُوَ الْحَمْدُ اصْطِلَاحًا، وَأَمَّا الشُّكْرُ اصْطِلَاحًا فَهُوَ صَرْفُ الْعَبْدِ جَمِيعَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ سَمْعٍ وَبَصَرٍ وَغَيْرِهِمَا إلَى مَا خُلِقَ لَهُ وَأَعْطَاهُ لِأَجْلِهِ، وَظَاهِرُ كَلَامِ السَّعْدِ فِي الشُّكْرِ اللُّغَوِيِّ شُمُولُهُ النِّعْمَةَ الْوَاصِلَةَ لِلشَّاكِرِ وَغَيْرِهِ، وَكَلَامُ الْفَخْرِ الرَّازِيِّ فِي تَفْسِيرِ الْفَاتِحَةِ تَقْيِيدُهَا بِوَصْلِهَا لِلشَّاكِرِ، وَأَمَّا الْمَدْحُ فَهُوَ لُغَةً الثَّنَاءُ بِاللِّسَانِ عَلَى الْجَمِيلِ مُطْلَقًا عَلَى جِهَةِ التَّعْظِيمِ، وَاصْطِلَاحًا اخْتِصَاصُ الْمَمْدُوحِ بِنَوْعٍ مِنْ الْفَضَائِلِ أَوْ الْفَوَاضِلِ، فَبَيْنَ الْحَمْدِ اللُّغَوِيِّ وَالشُّكْرِ اللُّغَوِيِّ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ لِصِدْقِهِمَا بِالثَّنَاءِ بِاللِّسَانِ فِي مُقَابَلَةِ إحْسَانٍ، وَانْفِرَادِ الشُّكْرِ الْمَذْكُورِ بِصِدْقِهِ بِغَيْرِ اللِّسَانِ فِي مُقَابَلَةِ إحْسَانٍ، فَمَوْرِدُ الْحَمْدِ أَخَصُّ فَيُحْلَمُ أَعَمُّ، وَالشُّكْرُ بِعَكْسِهِ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَمْدِ الْعُرْفِيِّ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ أَيْضًا لِمُسَاوَاةِ الْحَمْدِ الْعُرْفِيِّ لِلشُّكْرِ اللُّغَوِيِّ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الشُّكْرِ الْعُرْفِيِّ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مُطْلِقٌ لِشُمُولٍ فَيُحْلَمُ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَعَالَى وَلِغَيْرِهِ وَاخْتِصَاصُ مُتَعَلِّقِ الشُّكْرِ بِهِ تَعَالَى، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَدْحِ اللُّغَوِيِّ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مُطْلَقٌ أَيْضًا لِصِدْقِ الْحَمْدِ بِالِاخْتِيَارِيِّ فَقَطْ وَصِدْقِ الْمَدْحِ بِالِاخْتِيَارِيِّ وَغَيْرِهِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَدْحِ الْعُرْفِيِّ كَذَلِكَ لِمَا تَقَدَّمَ، وَبَيْنَ الشُّكْرِ اللُّغَوِيِّ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] وَالْحَمْدِ الْعُرْفِيِّ تَسَاوٍ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الشُّكْرِ الْعُرْفِيِّ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مُطْلَقٌ لِصِدْقِ اللُّغَوِيِّ بِالنِّعْمَةِ فَقَطْ وَصِدْقِ الْعُرْفِيِّ بِهَا وَبِغَيْرِهَا، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَمْدِ اللُّغَوِيِّ كَذَلِكَ لِصِدْقِ الشُّكْرِ بِالثَّنَاءِ بِاللِّسَانِ وَغَيْرِهِ وَصِدْقِ الْحَمْدِ الْمَذْكُورِ بِاللِّسَانِ فَقَطْ، وَمَعْنَى الْوَجْهَيْنِ اجْتِمَاعُهُمَا فِي مَادَّةٍ بِجِهَتَيْ خُصُوصِهِمَا وَانْفِرَادِ كُلِّ وَاحِدٍ بِجِهَةِ عُمُومِهِ، وَمَعْنَى الْمُطْلَقِ أَنْ يَنْفَرِدَ أَحَدُهُمَا فَقَطْ بِجِهَةِ عُمُومِهِ.وَاعْلَمْ أَنَّ النِّسَبَ الْمَذْكُورَةَ بَيْنَ الْحَمَدَيْنِ وَالشُّكْرَيْنِ وَالْمَدْحَيْنِ يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ بِحَسَبِ الْحَمْلِ وَبِحَسَبِ التَّحَقُّقِ وَالْوُجُودِ إلَّا النِّسْبَةَ بَيْنَ الْحَمْدِ اللُّغَوِيِّ وَالشُّكْرِ الِاصْطِلَاحِيِّ فَإِنَّهَا إنَّمَا تَصِحُّ بِحَسَبِ التَّحَقُّقِ وَالْوُجُودِ لَا بِحَسَبِ الْحَمْلِ، إذْ لَا يَصِحُّ حَمْلُ الثَّنَاءِ بِاللِّسَانِ إلَخْ عَلَى صَرْفِ الْعَبْدِ جَمِيعَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ وَلَا عَكْسِهِ، وَلَكِنْ كُلَّمَا وُجِدَ صَرْفُ الْعَبْدِ إلَخْ يُوجَدُ الْوَصْفُ بِالْجَمِيلِ بِلَا عَكْسٍ.١ -(تَتِمَّةٌ) تَشْتَمِلُ عَلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَمْدِ بَعْدَ مَعْرِفَةِ انْقِسَامِهِ إلَى قَدِيمٍ وَهُوَ ثَنَاءُ اللَّهِ عَلَى نَفْسِهِ بِكَلَامِهِ، وَحَادِثٍ وَهُوَ ثَنَاءُ الْخَلْقِ عَلَيْهِ تَعَالَى أَوْ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَهُوَ انْقِسَامُهُ إلَى مُطْلَقٍ وَمُقَيَّدٍ، فَالْمُطْلَقُ هُوَ الْحَمْدُ عَلَى مُجَرَّدِ الذَّاتِ نَحْوُ الْحَمْدِ لِلَّهِ، وَالْمُقَيَّدُ هُوَ الْحَمْدُ لِلذَّاتِ لِأَجْلِ شَيْءٍ نَحْوُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الرَّازِقِ، أَوْ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا، وَاخْتَلَفَ الْأَئِمَّةُ فِي الْأَفْضَلِ فَاَلَّذِي عَلَيْهِ مَالِكٌ أَنَّ الْمُقَيَّدَ أَفْضَلُ مِنْ الْمُطْلَقِ، بِالْإِثْبَاتِ أَفْضَلُ مِنْ الْمُقَيَّدِ بِالنَّفْيِ لِمَا تَقَرَّرَ مِنْ أَنَّ الصِّفَاتِ الثُّبُوتِيَّةَ أَفْضَلُ مِنْ السَّلْبِيَّةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَفْضَلِيَّةِ الْمُقَيَّدِ كَثْرَةُ وُرُودِهِ فِي الْقُرْآنِ وَلِأَنَّهُ يُثَابُ عَلَيْهِ ثَوَابَ الْوَاجِبِ، لِأَنَّ الْغَالِبَ وُقُوعُهُ فِي مُقَابِلَةِ نِعْمَةٍ، وَفَضْلُ الثَّنَاءِ نَفْيُ الْمُطْلَقِ لِصِدْقِهِ عَلَى جَمِيعِ الْمَحَامِدِ، وَوَقَعَ خِلَافٌ فِي أَفْضَلِ الْمَحَامِدِ فَقِيلَ أَفْضَلُهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ بِجَمِيعِ مَحَامِدِهِ كُلِّهَا مَا عَلِمْت مِنْهَا وَمَا لَمْ أَعْلَمْ، عَلَى جَمِيعِ نِعَمِهِ كُلِّهَا مَا عَلِمْت مِنْهَا وَمَا لَمْ أَعْلَمْ، وَزَادَ بَعْضُهُمْ: عَدَدَ خَلْقِهِ كُلِّهِمْ مَا عَلِمْت مِنْهُمْ وَمَا لَمْ أَعْلَمْ وَقِيلَ أَفْضَلُهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا يُوَافِي، نِعَمَهُ وَيُكَافِئُ مَزِيدَهُ، لِمَا وَرَدَ «أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ عليه السلام إلَى الْأَرْضِ قَالَ: يَا رَبِّ شَغَلْتنِي بِكَسْبِ يَدِي فَعَلِّمْنِي شَيْئًا فِيهِ مَجَامِعُ الْحَمْدِ وَالتَّسْبِيحِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إلَيْهِ أَنْ قُلْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ عِنْدَ كُلِّ صَبَاحٍ وَعِنْدَ كُلِّ مَسَاءٍ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ حَمْدًا يُوَافِي نِعَمَهُ وَيُكَافِئُ مَزِيدَهُ، فَقَدْ جَمَعْت لَك فِيهَا جَمِيعَ الْمَحَامِدِ» .وَقِيلَ أَفْضَلُ الصِّيَغِ: اللَّهُمَّ لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْك أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْت عَلَى نَفْسِك، وَثَمَرَةُ الْخِلَافِ تَظْهَرُ فِي بِرِّ مَنْ حَلَفَ لَيُثْنِيَنَّ عَلَى اللَّهِ بِأَفْضَلِ الثَّنَاءَاتِ وَالْوَرَعِ وَالِاحْتِيَاطِ فِي بِرِّهِ بِالْإِتْيَانِ بِجَمِيعِهَا، وَلَا يُشْكِلُ عَلَى هَذَا الْخِلَافِ أَفْضَلُ مَا قُلْته أَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِي: لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ، لِأَنَّ هَذَا بِالنَّظَرِ لِلدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَالْحَمْدُ يَقَعُ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، بِخِلَافِ الشُّكْرِ فَإِنَّهُ لَا يَقَعُ إلَّا عَلَى السَّرَّاءِ، وَحُكْمُ الْحَمْدِ الْوُجُوبُ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً بِقَصْدِ أَدَاءِ الْوَاجِبِ كَالنُّطْقِ بِالشَّهَادَتَيْنِ وَلَوْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ الْأَصْلِيِّ، وَمَا زَادَ عَلَى الْمَرَّةِ فَمُسْتَحَبٌّ، وَوَصَفَ مَدْلُولَ لَفْظِ الْجَلَالَةِ بِقَوْلِهِ: (الَّذِي) اسْمٌ مَوْصُولٌ صِلَتُهُ (ابْتَدَأَ) أَيْ أَوْجَدَ جَمِيعَ أَفْرَادِ (الْإِنْسَانِ) مِنْ غَيْرِ سَبْقِ مِثَالٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْوَاحِدُ مِنْ الْبَشَرِ الشَّامِلِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى بِنَاءً عَلَى أَنَّ اشْتِقَاقَهُ مِنْ التَّأَنُّسِ، وَأَمَّا عَلَى أَنَّ اشْتِقَاقَهُ مِنْ نَاسَ يَنُوسُ إذَا تَدَلَّى وَتَحَرَّكَ فَلِيَشْمَلَ الْجِنَّ، فَأَلْ فِي الْإِنْسَانِ لِلِاسْتِغْرَاقِ الشَّامِلِ لِآدَمَ وَعِيسَى عليهما السلام، وَيَكُونُ قَوْلُهُ الْآتِي: وَصَوَّرَهُ فِي الْأَرْحَامِ رَاجِعًا لِبَعْضِ مَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ آدَمَ لَمْ يُصَوَّرْ فِي رَحِمٍ وَكَثِيرًا مَا يُذْكَرُ الْعَامُّ، وَيَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى بَعْضِ أَفْرَادِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} [البقرة: ٢٢٨] إلَى قَوْلِهِ: {وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ} [البقرة: ٢٢٨] فَإِنَّ ضَمِيرَ الْمُطَلَّقَاتِ عَامٌّ وَضَمِيرَ بُعُولَتِهِنَّ خَاصٌّ بِالرَّجْعِيَّاتِ، وَبَدَأَ بِالْهَمْزِ وَابْتَدَأَ بِمَعْنًى، وَأَيْضًا الْمُصَنِّفُ لَمْ يَقْصِدْ الْإِتْيَانَ بِلَفْظِ الْقُرْآنِ وَلَا بِمَعْنَاهُ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى حُرْمَةِ رِوَايَةِ الْقُرْآنِ بِالْمَعْنَى لِأَنَّهُ يُتَعَبَّدُ بِلَفْظِهِ، وَالْوَصْفُ هُنَا كَاشِفٌ؛ لِأَنَّ الْخَالِقَ وَالْمُبْتَدِئَ لَيْسَ إلَّا اللَّهُ، قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ} [المؤمنون: ١٢] {ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ} [المؤمنون: ١٣] فَالْأَوَّلُ آدَم وَالثَّانِي ذُرِّيَّتُهُ، لَكِنَّ غَيْرَ عِيسَى خُلِقَ مِنْ مَاءِ الْأُمِّ وَالْأَبِ، وَأَمَّا عِيسَى فَإِنَّهُ مِنْ نُطْفَةِ أُمِّهِ فَقَطْ إذْ لَا أَبَ لَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلَكَ تَمَثَّلَ لَهَا بِصُورَةِ بَشَرٍ شَابٍّ أَمْرَدَ حَسَنِ الصُّورَةِ لِشِدَّةِ اللَّذَّةِ بِالنَّظَرِ إلَيْهِ فَنَزَلَ الْمَاءُ مِنْهَا إلَى الرَّحِمِ فَتَوَلَّدَ عِيسَى عليه السلام بِمُجَرَّدِ النَّفْخَةِ الْمُوجِبَةِ لِلَّذَّةِ مِنْهَا، فَهُوَ مِنْ نُطْفَةِ أُمِّهِ فَقَطْ قَالَهُ الْحَلَبِيُّ.وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الطَّبَائِعِيِّينَ فِي إنْكَارِهِمْ وُجُودَ مَوْلُودٍ مِنْ مَاءِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ دُونَ الْآخَرِ، هَكَذَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، وَهَذَا بِخِلَافِ قَوْلِ الْمُفَسِّرِ بَعْدَ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِمَرْيَمَ حِينَ قَوْلِهَا: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا - قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ} [مريم: ٢٠ - ٢١] بِأَنْ يَنْفُخَ - بِأَمْرِي - جِبْرِيلُ فِيكِ فَتَحْمِلِي بِهِ، فَهَذَا لَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ مَائِهَا وَحَرَّرَهُ وَصِلَةُ ابْتَدَأَ. (بِنِعْمَتِهِ) تَعَالَى وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِنِعْمَتِهِ فَقِيلَ قُدْرَتُهُ لِأَنَّ الْقُدْرَةَ
**وَصَوَّرَ:** Onu [insanı] rahimlerde hikmetiyle şekillendirdi; lütfuna eriştirdi, kendisi için kolaylaştırdığı rızka ulaştırdı ve ona bilmediği şeyleri öğretti. Allah'ın onun üzerindeki fazlı... [el-Fevâkihü'd-Devânî]: Te'sîr sıfatlarındandır. Denildi ki: Bundan murat, in‘âmdır (nimet verme); bu daha açıktır. Bu durumda “bâ” sebebiyye olur; yani O, ona olan in‘âmı sebebiyle onu yokluktan var etmeye başladı. Nimetin hakikati (nûn'un kesresiyle): Sonu övülen, uygun olan her şeyden faydalanılan her şeydir. Bu sebeple kâfirin nimetlendirilmiş olup olmadığı hususunda üç görüş ayrılığı bulunmaktadır: Eş'arî'ye göre kendisi ne dünyada ne de âhirette nimetlendirilmiş değildir. Denildi ki: Her ikisinde de nimetlendirilmiştir – bu Mutezile'nin görüşüdür; zira hiçbir azap yoktur ki ondan daha şiddetlisi bulunmasın. Denildi ki: Dünyada nimetlendirilmiş, âhirette değil. Nimet (nûn'un fethasıyla) ise mastardır, yani ni‘am [nimetler] demektir. Damme ile ise sürûr [sevinç] demektir. Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki nimetleri sayılamaz. Allah Teâlâ buyurdu: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا} [en-Nahl 16/18] yani onları saymak isteseniz buna güç yetiremezsiniz. Denilse ki: Allah Teâlâ bütün hâdiseleri başlatmıştır, öyleyse neden sadece insana hasredilmiştir? Cevap şudur: O ancak insana hasretmiştir, çünkü insan varlıkların en şereflisidir. Bu, bütün mevcûdatın varlık nimetine gark olduğu gerçeğine aykırı değildir. Âlimler, kul üzerindeki ilk nimetin ne olduğunda ihtilaf etmişlerdir: Varlıktır denilmiş; bu nimet kâfir için dahi geneldir. Hayattır denilmiş; bu hayat, peşinden zarar gelmeyen lezzetlerin idrakine varıştır. İki Uyarı: Birincisi: Bazı büyük zatlar, hayvanat dışındaki ağaçlar ve taşlar gibi mahlûkat hakkında duraklamışlardır: Acaba bunlar nimetlendirilmiş midir, yoksa varlıkları başkası için bir nimet midir? Ben derim ki: Âlimlerin nimetin tanımı hakkındaki sözlerinden bana açılan, ikincisidir. Çünkü cansız varlıkların ve benzerlerinin –kendi varlığından fayda görmeyen her şeyin– varlığı, varlığından faydalanılan her şey için başkasına bir nimettir; kendisi nimetlendirilmiş değildir. Hayvan ise bunun aksinedir; zira o da insan gibi sağlık, yeme, içme gibi şeylerle nimetlendirilmiştir. İkincisi: İnsana verilen nimetlerin en faziletlisi, Allah'ın imanı kalbine yazmasıdır; çünkü bu, cennette ebedî kalışın sebebidir. Nitekim O'ndan (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) sabit olduğuna göre, bir adamın “Elhamdülillah, İslâm nimeti üzerine” dediğini işitmiş ve ona şöyle buyurmuştur: “Ey şahıs! Allah Teâlâ'ya, kendisinden daha faziletli bir nimet için hamd etmediğin bir nimet üzerine hamd ettin.” Bu sebeple el-Cezâiriyye'de şöyle denilmiştir: “Verdiği nimetler sayılamaz / En büyüğü, peygamberlere iman nimetidir. / Bu nimetleri verenin şükrünü kim sayabilir / Devamlı şükretse bile ona erişemez.” Gayrimüslim hakkındaki fazlına gelince: Dünyada cezasının ertelenmesidir. Denildi ki: Dünyada veya âhirette hayırla karşılık göreceği şeye –sadaka ve benzeri gibi– muvaffak kılınmasıdır. **وَصَوَّرَهُ:** Yani Allah, insan türünün büyük kısmını dilediği şekilde biçimlendirdi **فِي الْأَرْحَامِ** “rahimlerde” – rahim kelimesinin çoğuludur; o, erkeğin menisinin dişinin ferci içindeki yeridir. Bunun çoğulu, ya insan fertleri itibarıyla ya da karın, rahim ve meşime olmak üzere üç karanlık itibarıyladır. **بِحِكْمَتِهِ:** Yani sağlam yapması, onun için maslahat üzere ibda etmesi sebebiyle. Nitekim ona bir göz yaratmış, faydası daha genel olsun diye onu en üstte kılmış; onun üzerine, onu çeşitli afetlerden koruyan örtüler gibi göz kapakları koymuş; onları ihtiyaç miktarınca kapanıp açılan hareketli bir yapıda yaratmış; kenarlarına –üzerine konduklarında– sinek ve haşeratın sokmasını önlemek için kıllar yerleştirmiş; onları, süslenen bir ziynet gibi göze süs kılmış; kaş kemiğini, gözü koruyup savacak şekilde çıkıntılı yapmış –çünkü göz şekilce incedir–; yüzünü annesinin sırtına dönük kılmış ki sıcak yemek ve içeceğin zararından etkilenmesin; beslenmesini göbeğinde ve burnunda, iki uyluğu arasında kılmış ki boşlukta nefes alsın. Hikmeti “sağlam yapma” olarak tefsir ettik; çünkü tasvir (şekillendirme) bir te'sirdir; bu sebeple hikmetin “ilim” olarak tefsir edilmesi uygun olmaz; zira ilim ihata sıfatıdır; tasvir ise şekillendirme ve bir şeyi bir hâlden başka bir hâle nakletmedir. O, O'nun kudretiyle, daha önce ilminde geçmiş olana ve iradesinin tahsis ettiğine uygun olarak bir sağlamlaştırma ve muhkem kılma yoluyla te'sirdir. Hikmet, bir şeyi yerine koymaktır. “Tasvirin, bir şeyi nakletme vb. olduğu” sözümüzle kudretin ve hükümlerin tasvire taalluk etmesinin doğruluğu; mevcuda kudretin taalluk etmesinin doğru olmadığı –bu ancak varlığı tamamlanmış bir varlık hakkındadır–; meninin ferce salt gelmesine gelince, kudret ve hikmetin taalluku, yaratıcının dilediği ve ilminin önceden bildiği hâle gelinceye kadar onda bakidir. İki Uyarı: Birincisi: Belirlediğimiz kadarıyla anlaşıldı ki “savverehu” fiilindeki gizli zamir Allah'a, nasbedilen bariz zamir insana, “bi-hikmetihi”deki mecrur zamir ise Allah'a racidir. İkincisi: “Bi-ni‘metihi” sözüyle, sıfatların zâta zâid olduğuna işaret etmiştir; nimetin kudret mânâsına geldiğinden hareketle. Bunda, sıfatları nefyedenlere, Allah Teâlâ'nın iradeyle değil de zâtıyla fâil olduğunu söyleyen tabiatçılara ve “İsa, Allah'ın oğludur” diyen Hristiyanlara bir reddiye vardır. Çünkü musavvir (şekil veren), musavverin (şekil verilenin) babası değildir. Nitekim onlar Tevrat'taki “İsa, Allah'ın peygamberidir ve onu doğurdum (veiledtühû)” sözünü değiştirerek “İsa, oğlumdur (büneyye)” ve “doğurdum (veledtühû)” şekline çevirmişlerdir. “İnsan fertleri” dedim; çünkü onlardan Âdem (a.s.) gibi rahimde şekillendirilmemiş olanlar vardır. Hâsılı insan üç kısımdır: Anasız babasız olan –Âdem ve Havvâ–; babasız yalnız annesi olan –İsa (a.s.)–; babası ve annesi olan –diğerleri.
وَصَوَّرَ: فِي الْأَرْحَامِ بِحِكْمَتِهِ؛ وَأَبْرَزَهُ إلَى رِفْقِهِ، وَمَا يَسَّرَ لَهُ مِنْ رِزْقِهِ، وَعَلَّمَهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْهِــ[الفواكه الدواني] مِنْ صِفَاتِ التَّأْثِيرِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهَا الْإِنْعَامُ وَهُوَ أَظْهَرُ، فَتَكُونُ الْبَاءُ سَبَبِيَّةً أَيْ ابْتَدَأَهُ.بِسَبَبِ إنْعَامِهِ عَلَيْهِ الْإِيجَادَ مِنْ الْعَدَمِ، وَحَقِيقَةُ النِّعْمَةِ بِكَسْرِ النُّونِ كُلُّ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنْ كُلِّ مُلَائِمٍ تُحْمَدُ عَاقِبَتُهُ، وَمِنْ ثَمَّ اُخْتُلِفَ هَلْ الْكَافِرُ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالِ: فَاَلَّذِي عَلَيْهِ الْأَشْعَرِيُّ أَنَّهُ غَيْرُ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: مُنْعَمٌ عَلَيْهِ فِيهِمَا وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّهُ مَا مِنْ عَذَابٍ إلَّا وَثَمَّ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ، وَقِيلَ: مُنْعَمٌ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا دُونَ الْآخِرَةِ، وَأَمَّا النَّعْمَةُ بِالْفَتْحِ فَهِيَ الْمَصْدَرُ أَيْ النِّعَمُ، وَأَمَّا بِالضَّمِّ فَهِيَ السُّرُورُ، وَنِعَمُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ لَا تُحْصَى.قَالَ تَعَالَى: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا} [النحل: ١٨] أَيْ إنْ تُرِيدُوا عَدَّهَا لَا يُمْكِنُكُمْ ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: اللَّهُ تَعَالَى ابْتَدَأَ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ فَمَا وَجْهُ الِاقْتِصَارِ عَلَى الْإِنْسَانِ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّهُ إنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ أَشْرَفُ الْمَوْجُودَاتِ، فَلَا يُنَافِي أَنَّ جَمِيعَ الْمُوجِدَاتِ عَمَّتْهَا نِعْمَةُ الْإِيجَادِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَوَّلِ نِعْمَةٍ عَلَى الْعَبْدِ فَقِيلَ الْوُجُودُ وَهَذِهِ عَامَّةٌ حَتَّى لِلْكَافِرِ، وَقِيلَ الْحَيَاةُ الَّتِي تُؤَوَّلُ إلَى إدْرَاكِ اللَّذَّاتِ الَّتِي لَا يَعْقُبُهَا ضَرَرٌ.تَنْبِيهَانِ الْأَوَّلُ: وَقَعَ التَّوَقُّفُ مِنْ بَعْضِ الْأَكَابِرِ فِي بَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ غَيْرِ الْحَيَوَانَاتِ كَالْأَشْجَارِ وَالْأَحْجَارِ هَلْ هِيَ مُنْعَمٌ عَلَيْهَا أَوْ وُجُودُهَا نِعْمَةٌ عَلَى الْغَيْرِ؟ وَأَقُولُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي مِنْ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي حَدِّ النِّعْمَةِ هُوَ الثَّانِي، لِأَنَّ وُجُودَ الْجَمَادَاتِ وَنَحْوِهَا كُلِّ مَا لَا نَفْعَ لَهُ بِوُجُودِ نَفْسِهِ نِعْمَةٌ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ كُلِّ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى وُجُودِهِ انْتِفَاعٌ بِهِ وَلَيْسَ مُنْعَمًا عَلَيْهِ، بِخِلَافِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّهُ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ بِنَحْوِ الصِّحَّةِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ كَالْإِنْسَانِ.الثَّانِي: أَفْضَلُ النِّعَمِ عَلَى الْإِنْسَانِ كَتَبَ الْإِيمَانَ فِي قَلْبِهِ لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِلْخُلُودِ فِي الْجَنَّةِ، وَلِمَا ثَبَتَ عَنْهُ عليه الصلاة والسلام «أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى نِعْمَةِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ لَهُ: يَا هَذَا قَدْ حَمِدْت اللَّهَ تَعَالَى عَلَى نِعْمَةٍ لَمْ تَحْمَدْهُ عَلَى نِعْمَةٍ أَفْضَلَ مِنْهَا» .وَلِذَا قَالَ فِي الْجَزَائِرِيَّةِ:فَلَيْسَ يُحْصَى الَّذِي أَوْلَاهُ مِنْ نِعَمٍ … أَجَلُّهَا نِعْمَةُ الْإِيمَانِ بِالرُّسُلِمَنْ ذَا مِنْ الْخَلْقِ يُحْصِي شُكْرَ وَاهِبِهَا … لَوْ كَانَ يَشْكُرُ طُولَ الدَّهْرِ لَمْ يَصِلْوَأَمَّا فَضْلُهَا فِي حَقِّ غَيْرِ الْمُسْلِمِ فَتَأْخِيرُ عُقُوبَتِهِ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: تَوْفِيقُهُ لِمَا يُجَازَى عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ خَيْرًا كَالصَّدَقَةِ وَنَحْوِهَا. (وَصَوَّرَهُ) أَيْ وَشَكَّلَ اللَّهُ مُعْظَمَ أَفْرَادِ الْإِنْسَانِ عَلَى الشَّكْلِ الَّذِي أَرَادَهُ (فِي الْأَرْحَامِ) جَمْعُ رَحِمٍ وَهُوَ مَوْضِعُ نُطْفَةِ الذَّكَرِ فِي فَرْجِ الْأُنْثَى، وَجَمْعُهَا بِاعْتِبَارِ أَفْرَادِ الْإِنْسَانِ أَوْ بِاعْتِبَارِ الظُّلُمَاتِ الثَّلَاثِ الَّتِي هِيَ الْبَطْنُ وَالرَّحِمُ وَالْمَشِيمَةُ.(بِحِكْمَتِهِ) أَيْ بِإِتْقَانِهِ وَابْتِدَاعِهِ عَلَى وَجْهِ الْمَصْلَحَةِ لَهُ، حَيْثُ خَلَقَ لَهُ بَصَرًا وَجَعَلَهُ فِي أَعْلَاهُ لِتَكُونَ مَنْفَعَتُهُ أَعَمَّ، وَجَعَلَ عَلَيْهِ أَجْفَانًا كَالْأَغْطِيَةِ تَقِيهِ مِنْ سَائِرِ الْآفَاتِ، وَجَعَلَهَا مُتَحَرِّكَةً تَنْطَبِقُ وَتَنْفَتِحُ بِمِقْدَارِ الْحَاجَةِ، وَجَعَلَ فِي أَطْرَافِهَا شَعْرًا لِمَنْعِ لَدْغِ الذُّبَابِ وَالْهَوَامِّ إنْ نَزَلَتْ عَلَيْهَا، وَجَعَلَهَا زِينَةً لَهَا كَحِلْيَةِ مَا يُحَلَّى، وَجَعَلَ عَظْمَ الْحَاجِبِ بَارِزًا يَقِيهَا وَيَدْفَعُ عَنْهَا لِأَنَّهَا لَطِيفَةٌ فِي شَكْلِهَا، وَجَعَلَ وَجْهَهُ لِظَهْرِ أُمِّهِ لِئَلَّا يَتَأَذَّى بِحَرِّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، وَجَعَلَ غِذَاءَهُ فِي سُرَّتِهِ وَأَنْفِهِ بَيْنَ فَخِذَيْهِ لِيَتَنَفَّسَ فِي فَارِغٍ، وَفَسَّرْنَا الْحِكْمَةَ بِالْإِتْقَانِ إلَخْ، لِأَنَّ التَّصْوِيرَ تَأْثِيرٌ فَلَا يَحْسُنُ تَفْسِيرُ الْحِكْمَةِ بِالْعِلْمِ؛ لِأَنَّ الْعِلْمَ صِفَةُ إحَاطَةٍ، وَالتَّصْوِيرَ تَشْكِيلٌ وَنَقْلٌ لِلشَّيْءِ مِنْ حَالٍ إلَى حَالٍ، فَهُوَ تَأْثِيرٌ بِالْإِتْقَانِ وَالْإِحْكَامِ بِقُدْرَتِهِ عَلَى وَفْقِ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ وَخَصَّصَتْهُ إرَادَتُهُ، فَالْحِكْمَةُ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي مَحَلِّهِ؛ وَبِقَوْلِنَا التَّصْوِيرُ نَقْلٌ لِلشَّيْءِ إلَخْ ظَهَرَ صِحَّةُ تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ وَالْأَحْكَامِ بِالتَّصْوِيرِ، وَعَدَمِ صِحَّةِ تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ فِي الْمَوْجُودِ إنَّمَا ذَلِكَ فِي مَوْجُودٍ كَمُلَ وُجُودُهُ، وَأَمَّا مُجَرَّدُ حُصُولِ النُّطْفَةِ فِي الْفَرْجِ فَتَعَلُّقُ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ بَاقٍ فِيهَا حَتَّى تَصَوَّرَ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي أَرَادَهَا الْخَالِقُ وَسَبَقَ عِلْمُهُ بِهَا.تَنْبِيهَانِ الْأَوَّلُ: عُلِمَ مِمَّا قَرَّرْنَا أَنَّ الضَّمِيرَ الْمُسْتَتِرَ فِي صَوَّرَهُ عَائِدٌ عَلَى اللَّهِ، وَالْبَارِزَ الْمَنْصُوبَ عَلَى الْإِنْسَانِ وَالضَّمِيرَ الْمَجْرُورَ بِحِكْمَتِهِ عَائِدٌ عَلَى اللَّهِ.الثَّانِي: أَشَارَ بِقَوْلِهِ بِنِعْمَتِهِ إلَخْ إلَى زِيَادَةِ الصِّفَاتِ عَلَى الذَّاتِ لِمَا سَبَقَ مِنْ أَنَّ النِّعْمَةَ بِمَعْنَى الْقُدْرَةِ، فَفِيهِ رَدٌّ عَلَى النُّفَاتِ وَعَلَى الطَّبَائِعِيِّينَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ تَعَالَى فَاعِلٌ بِالذَّاتِ لَا بِالِاخْتِيَارِ، وَعَلَى النَّصَارَى فِي قَوْلِهِمْ: إنَّ عِيسَى ابْنُ اللَّهِ، لِأَنَّ الْمُصَوِّرَ بِالْكَسْرِ لَا يَكُونُ أَبًا لِلْمُصَوَّرِ بِالْفَتْحِ حَتَّى غَيَّرُوا قَوْله تَعَالَى، فِي التَّوْرَاةِ: عِيسَى نَبِيُّ اللَّهِ وَأَنَا وَلَّدْته بِتَشْدِيدِ اللَّامِ بِعِيسَى بُنَيَّ بِلَفْظِ التَّصْغِيرِ وَأَنَا وَلَدْته بِفَتْحِ اللَّامِ مُخَفَّفَةً مِنْ الْوِلَادَةِ، وَإِنَّمَا قُلْت أَفْرَادَ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ مِنْهُ مَنْ لَمْ يُصَوَّرْ فِي رَحِمٍ كَآدَمَ عليه الصلاة والسلام، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: مَنْ لَا أَبَ وَلَا أُمَّ وَهُوَ آدَم وَحَوَّاءُ، وَمَنْ لَهُ أُمٌّ دُونَ أَبٍ وَهُوَ عِيسَى عليه الصلاة والسلام وَمَنْ لَهُ الْأَبُ وَالْأُمُّ وَهُوَ الْبَاقِي.
azîmdir. [Allah Teâlâ, kulu] san‘atının eserleriyle uyarmış ve yaratılmışlarının hayırlıları olan resullerin lisanları üzere ona özür beyan etmiştir [hüccet ikame etmiştir]. Böylece lütfuyla muvaffak kıldığı kimseyi hidayete erdirmiş; sapıttığı kimseyi ise… [el-Fevâkihü’d-Devânî] (Ve onu izhâr etti) yani Allah, insanı, tasvirinin ardından rahim darlığından çıkardı. (Ona olan rifkına) yani çıkışının ardında bulduğu türlü rahatlık ve lezzete kavuşmasına [kavuşturmak üzere]. Bu takdire göre masdar, insan olan fâile izâfe edilmiştir. Bir ihtimal de rifkın fâilinin Allah Teâlâ olmasıdır ki buna göre mânâ şöyledir: Allah Teâlâ, insanı annesinin karnından çıkarmak sûretiyle kendisinin ona olan ihsanına [onun bu ihsana nâil olmasına] kavuşturdu. Netice itibarıyla, “rifkıhî”deki zamirin gerek insana gerekse Allah Teâlâ‘ya ait olması câizdir. Her iki ihtimalde de masdar fâile izâfe edilmiştir. Şayet annesi yoksa, Âdem ve Havvâ -salât ve selâm onlara olsun- gibi ise, o takdirde ona olan rifk, ruhun üfürülmesi ve konuşma kudretinin verilmesidir. Çünkü insan bu ikisiyle, eğer itaat ehlinden ise, dünya ve ahiret lezzetine nâil olur. Allah’ın insana olan ihsanının türleri pek çok olup sınırı yoktur. İşte bu, evvelce geçene ilâveten bir ziyadeliktir ki o da insanın, çoğu hâlde ayaklarıyla değil başıyla annesinin karnından çıkmasıdır. Allah, annesinin kucağını ona döşek, memesini içecek, sütünü de tatlılık ile tuzluluk arasında mutedil kıldı. Zira bu ikisinden yalnızca biri olsaydı ondan usanırdı. Ayrıca bu sütü yazın serin, kışın sıcak kıldı. (Ve) onu yine (rızkından kolaylaştırılan) yani yemek, içmek veya giymek sûretiyle faydalandığı şeyi elde etmesi için [dünyaya] çıkardı. Ehl-i Sünnet‘e göre rızık, kendisinden faydalanılan şeydir. O -Sübhânehu ve Teâlâ- her canlıya salt fazlıyla rızık vermeyi üstlenmiştir; O‘na ibadet edildiği veya [duâ ile] karşılık verildiği için değil. Zira O‘nun yarattığına karşı herhangi bir şey yapması vâcip değildir. “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah’a âit olmasın” [Hûd, 6] ve “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı” [En‘âm, 54] gibi âyetlerde vehim yoluyla vâcipmiş gibi görünen durumlar ise, O‘nun salt fazlıyla [ilgilidir]. Rızkın helâl ve haram olması itibarıyla bakıldığında hayvanlar da rızıklanmıştır. Bir görüşe göre rızık, mülk edinilen şeydir; ancak bu zayıf bir görüştür. Çünkü bu görüş, Allah Teâlâ‘ya da “merzûk” [rızıklanmış] denilmesini gerektirir; zira O, bütün varlıkların mâlikidir. Yine bu görüş, hayvanların ve mülk edinemeyen herkesin rızıklanmadığı anlamına gelir. Ayrıca insanın başkasının rızkını yiyebileceği ve rızkını tamamen tüketmeden ölebileceği neticesini doğurur ki bunların tamamı sahih değildir. el-Cevhere sâhibi şöyle demiştir:"Rızık, kavme göre faydalanılan şeydir;" "Denildi ki: Hayır, bilakis mülk edinilen ve tâbi olunandır." "Allah, bil ki helâlı rızık verir" "Ve mekruh ile haramı da rızık verir." Rızıklar, Ehl-i Sünnet nezdinde kısmet edilmiş ve bilinmiştir; takvâ ile artmaz, fücur ile eksilmez. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onların dünya hayatındaki geçimlerini aralarında biz taksim ettik" [Zuhruf, 32]. Bu durum, tâat ve isyan sebebiyle bereketin artması veya eksilmesiyle çelişmez. Zira burada nefyedilen, hissedilir [maddî] artış ve hissedilir [maddî] eksiliştir. Müellif, Allah Teâlâ‘nın insanı başlattığını ve en güzel şekilde takvîm ettiğini [yarattığını] beyan edince, ona olan nimetlerini saymaya başlayarak şöyle demiştir: (Ve ona öğretti) yani Allah insana öğretti. “Öğretti” fiilinin mef‘ûlü ise (önceden) yani annesinin karnından çıktığında (bilmediği şeyleri bilmesidir.) Nitekim Allah Teâlâ: “Allah sizi annelerinizin karınlarından, hiçbir şey bilmez halde çıkardı; size işitme, gözler verdi” [Nahl, 78] buyurmuştur. Âyet gibi müellifin sözü de ilham ve kesb [çalışarak öğrenme] yoluyla elde edilen ilmi kapsar. İnsanın ilk bildiği şey, babalarını ve akrabalarını tanımaktır; sonra hayvanlar arasında ayırt etme; sonra acı, lezzet, sevinç, hüzün ve neşe gibi zarûrî bilgiler; sonra Allah Teâlâ‘nın varlığının vâcip oluşunu, tevhîdini ve buna bağlı olanları bilmektir. Bu, insandaki asıl hâlin cehalet olduğunu açıkça göstermektedir. Nitekim âlimler bu esasa dayanarak şu fıkhî meseleyi bina etmişlerdir: Bir kimse bir şeyi ihya edip [sahiplenip] de, adına ihya edilen kimse cehaletini iddia eder, ihya eden ise onun bu işe vakıf olduğunu iddia ederse, söz, adına ihya edilen kimsenindir. (Ve) [Allah‘ın] insanı başlatması ve daha önce geçen öğretmesiyle ona olan minneti sebebiyle (Allah‘ın onun üzerindeki fazlı) artık (azîm olmuştur). Yani Allah‘ın kendisine, onu yaratma ve daha önce bilmediği şeyleri öğretme minneti sebebiyle bu fazl büyüktür. Bu öğretilenlerin en büyüğü ise, kendisine bağlı olarak cennette ebedî kalış ve daimî nimetle kurtuluş bulunan Bârî‘yi [Allah‘ı] tanımadır. Zira bundan daha büyük bir fazl yoktur. Fazl, bir şeyi ne hâlde ne de sonra [mukabilinde] bir bedel olmaksızın vermektir. Bu ise O‘ndan başkasından sadır olmaz. “Azîm” ifadesinin başka sıfatlar yerine kullanılması, her güzel sıfatın azamet kavramı altında toplanmasındandır. Müellifin “ve ilmihî” sözündeki تنبيه [tenbih / uyarı], önceki âyete bir telmihtir [işarettir] ve bu, bedî‘ [edebî] sanatlarındandır. Burada Kur’ân’ın mânen rivâyeti [rivâyet bi’l-manâ] söz konusu değildir, zira bunun caiz olmadığında icmâ vardır. Aynı şekilde bu, iktibas [açıkça alıntı] da değildir, çünkü metinde çok fazla değişiklik yapılmıştır. En doğrusunu Allah bilir. (Ve) Allah Teâlâ‘nın insan üzerindeki fazlındandır ki (onu uyarmıştır) yani onu gafletinden uyandırmıştır. Bunu, kendisiyle (san‘atının eserleri) yani yarattığı şeyler üzerinde istidlâl ederek Sâni‘ini [Yaratıcısını] tanımasını sağlayacak bir akıl vermek sûretiyle yapmıştır. San‘atından murat, O‘nun fi‘li olan “sun‘”u yani yaratmasıdır. Mânânın hâsılı şudur: Allah Teâlâ, kuluna, yaratıcısının varlığının vâcip oluşunu, birliğini ve kendisine -Sübhânehu ve Teâlâ- karşı gerekli olan diğer sıfatları bilmeye delâlet edecek şeyleri vermiştir. Bunlar, O‘nun san‘atının eserleri olan bütün mahlûkâttır. Zira bunlara bakmak, o bilgilere ulaştırır. San‘atı, “sun‘” yani yaratma olarak tefsir ettik; çünkü hakikatte san‘at, işteki tecrübeden hâsıl olan bilgidir ve burada onun kastedilmesi doğru olmaz. Eserler [mahlûkat] yoluyla O‘nun varlığının vâcip oluşunu bilmek için istidlâl yolu şöyledir: Bir kıyas tertip edersin: "Bu eserler mamûldür [yaratılmıştır]" – buna küçük önerme denir. "Her mamûlün, ilim ve kudreti tam bir Sâni‘e [Yaratıcıya] ihtiyacı vardır" – buna da büyük önerme denir. Bu iki önerme, "Bu mamûllerin bir Sâni‘i vardır" sonucunu doğurur. Ve
عَظِيمًا. وَنَبَّهَهُ بِآثَارِ صَنْعَتِهِ، وَأَعْذَرَ إلَيْهِ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُرْسَلِينَ، الْخِيرَةِ مِنْ خَلْقِهِ فَهَدَى مَنْ وَفَّقَهُ بِفَضْلِهِ، وَأَضَلَّ مَنْــ[الفواكه الدواني] (وَأَبْرَزَهُ) أَيْ وَأَخْرَجَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ مِنْ ضِيقِ الْبَطْنِ بَعْدَ تَصْوِيرِهِ.(إلَى رِفْقِهِ) أَيْ ارْتِفَاقِهِ بِمَا يَجِدُهُ بَعْدَ خُرُوجِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الرَّاحَةِ وَاللَّذَّةِ، وَعَلَى هَذَا فَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إلَى الْفَاعِلِ وَهُوَ الْإِنْسَانُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّ فَاعِلَ الرِّفْقِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ وَأَبْرَزَ تَعَالَى الْإِنْسَانَ إلَى إرْفَاقِهِ تَعَالَى بِهِ بِإِخْرَاجِهِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ، فَتَلَخَّصَ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي رِفْقِهِ إلَى الْإِنْسَانِ وَإِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ الْمَصْدَرُ مُضَافٌ إلَى الْفَاعِلِ، وَأَمَّا إنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أُمٌّ كَآدَمَ وَحَوَّاءَ - عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - فَرِفْقُهُ بِهِ نَفْخُ الرُّوحِ فِيهِ وَإِقْدَارُهُ عَلَى النُّطْقِ لِأَنَّهُ يَنَالُ بِهِمَا لَذَّةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الطَّاعَةِ، فَأَنْوَاعُ رِفْقِ اللَّهِ بِالْإِنْسَانِ كَثِيرَةٌ وَلَا حَصْرَ لَهَا، فَفِيهَا زِيَادَةٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ خُرُوجُهُ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ بِرَأْسِهِ فِي أَغْلَبِ الْأَحْوَالِ دُونَ رِجْلَيْهِ، وَجَعَلَ حِجْرَ أُمِّهِ لَهُ وِطَاءً وَثَدْيَهَا لَهُ سِقَاءً وَلَبَنَهَا مُعْتَدِلًا بَيْنَ الْعُذُوبَةِ وَالْمُلُوحَةِ إذْ لَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا فَقَطْ لَسَئِمَهُ، وَجَعَلَ بَارِدًا فِي الصَّيْفِ حَارًّا فِي الشِّتَاءِ.(وَ) أَبْرَزَهُ أَيْضًا إلَى تَنَاوُلِ (مَا يَسَّرَ) أَيْ مُسَهَّلٌ (لَهُ مِنْ رِزْقِهِ) وَهُوَ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ أَكْلًا أَوْ شُرْبًا أَوْ لُبْسًا، إذْ الرِّزْقُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ، تَكَفَّلَ سبحانه وتعالى لِكُلِّ حَيَوَانٍ بِمَحْضِ فَضْلَةِ لَا عَنْ إيجَادٍ وَلَا جَوَابٍ، إذْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ لِمَخْلُوقِهِ شَيْءٌ وَمَا أُوهِمَ الْوُجُوبُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} [هود: ٦] وَنَحْوِ: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: ٥٤] ، فَمَعَنَا بِمَحْضِ فَضْلِهِ وَبِكَوْنِ الرِّزْقِ مِنْ حَلَالٍ وَحَرَامٍ فَالْبَهَائِمُ مَرْزُوقَةٌ، وَقِيلَ الرِّزْقُ مَا مَلَكَ وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ لِاقْتِضَائِهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُقَالُ لَهُ مَرْزُوقٌ لِأَنَّهُ مَالِكٌ لِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ، وَلِاقْتِضَائِهِ أَنَّ الْبَهَائِمَ وَكُلَّ مَنْ لَا يَمْلِكُ غَيْرُ مَرْزُوقٍ، وَلِاقْتِضَائِهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَأْكُلُ رِزْقَ غَيْرِهِ وَأَنَّهُ يَمُوتُ قَبْلَ اسْتِيفَاءِ رِزْقِهِ، وَجَمِيعُ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ.قَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ:وَالرِّزْقُ عِنْدَ الْقَوْمِ مَا بِهِ انْتُفِعْ … وَقِيلَ لَا بَلْ مَا مُلِكْ وَمَا اتُّبِعْفَيَرْزُقُ اللَّهُ الْحَلَالَ فَاعْلَمَا … وَيَرْزُقُ الْمَكْرُوهَ وَالْمُحَرَّمَاوَالْأَرْزَاقُ مَقْسُومَةٌ مَعْلُومَةٌ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ لَا تَزِيدُ بِتَقْوَى وَلَا تَنْقُصُ بِفُجُورٍ.قَالَ تَعَالَى: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} [الزخرف: ٣٢] وَهَذَا لَا يُنَافِي الزِّيَادَةَ فِي الْبَرَكَةِ وَالنُّقْصَانَ بِسَبَبِ الطَّاعَةِ وَالْعِصْيَانِ، إذْ الْمَنْفِيُّ الزِّيَادَةُ الْحِسِّيَّةُ وَالنَّقْصُ الْحِسِّيُّ.وَلَمَّا بَيَّنَ الْمُصَنِّفُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَدَأَ الْإِنْسَانَ وَأَحْسَنَ تَقْوِيمَهُ، شَرَحَ فِي تَعْدِيدِ نِعَمِهِ عَلَيْهِ فَقَالَ: (وَعَلَّمَهُ) أَيْ وَعَلَّمَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ وَمَفْعُولُ عَلَّمَ (مَا لَمْ يَكُنْ) عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ (يَعْلَمُ) قَالَ تَعَالَى: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ} [النحل: ٧٨] الْآيَةَ، فَشَمِلَ كَلَامُ الْمُصَنِّفِ كَالْآيَةِ الْعِلْمَ الْحَاصِلَ بِإِلْهَامٍ وَاكْتِسَابٍ، وَأَوَّلُ مَا يَعْلَمُهُ الْإِنْسَانُ مَعْرِفَةُ آبَائِهِ وَأَقَارِبِهِ، ثُمَّ تَمَيُّزُهُ بَيْنَ الْحَيَوَانَاتِ، ثُمَّ مَعْرِفَةُ الضَّرُورِيَّاتِ مِنْ الْآلَامِ وَاللَّذَّاتِ وَالْفَرَحِ وَالْحُزْنِ وَالسُّرُورِ، ثُمَّ مَعْرِفَةُ وُجُوبِ وُجُودِهِ تَعَالَى وَتَوْحِيدِهِ وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِنْسَانِ الْجَهْلُ حَتَّى بَنَوْا عَلَيْهِ مَسْأَلَةً فِقْهِيَّةً وَهِيَ: لَوْ حَازَ شَخْصٌ شَيْئًا وَادَّعَى الْمُحَازُ عَنْهُ الْجَهْلَ وَادَّعَى الْحَائِزُ أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْمُحَازِ عَنْهُ.(وَ) بِسَبَبِ ابْتِدَائِهِ وَامْتِنَانِهِ عَلَيْهِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ تَعْلِيمِهِ (كَانَ) أَيْ صَارَ (فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَظِيمًا) بِسَبَبِ مَا امْتَنَّ عَلَيْهِ مِنْ إيجَادِهِ وَتَعْلِيمِهِ مَا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ الَّذِي أَعْظَمُهُ مَعْرِفَةُ الْبَارِي الْمُتَرَتِّبُ عَلَيْهَا الْخُلُودُ فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْفَوْزِ بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ، إذْ لَا فَضْلٌ أَعْظَمَ مِنْ هَذَا، وَالْفَضْلُ إعْطَاءُ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ لَا فِي الْحَالِ وَلَا فِي الْمَالِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ مِنْ غَيْرِهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا قَالَ عَظِيمًا دُونَ غَيْرِهِ مِنْ الْأَوْصَافِ لِانْدِرَاجِ كُلِّ صِفَةٍ حَسَنَةٍ تَحْتَ الْعَظَمَةِ تَنْبِيهٌ فِي قَوْلِهِ وَعِلْمِهِ تَلْمِيحٌ بِالْآيَةِ السَّابِقَةِ وَهُوَ مِنْ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ وَلَيْسَ فِيهِ رِوَايَةُ الْقُرْآنِ بِالْمَعْنَى لِلْإِجْمَاعِ عَلَى مَنْعِهَا، وَلَيْسَ بِاقْتِبَاسٍ أَيْضًا لِكَثْرَةِ التَّغْيِيرِ فِيهِ وَاَللَّهُ أَعْلَمُ. (وَ) مِنْ فَضْلِهِ تَعَالَى عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ (نَبَّهَهُ) أَيْ أَيْقَظَهُ مِنْ غَفْلَتِهِ بِأَنْ جَعَلَ لَهُ عَقْلًا يَهْتَدِي بِهِ إلَى الِاسْتِدْلَالِ (بِآثَارِ) أَيْ مُحْدَثَاتِ (صَنْعَتِهِ) عَلَى مَعْرِفَةِ صَانِعِهِ، وَالْمُرَادُ بِصَنْعَتِهِ صُنْعُهُ أَيْ إيجَادُهُ، وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِعَبْدِهِ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى مَعْرِفَةِ وُجُوبِ وُجُودِ خَالِقِهِ وَوَحْدَانِيِّتِهِ وَسَائِرِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ لَهُ سبحانه وتعالى وَهِيَ جَمِيعُ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي هِيَ آثَارُ صَنْعَتِهِ، فَإِنَّ النَّظَرَ فِيهَا يُوَصِّلُ إلَى ذَلِكَ، وَإِنَّمَا فَسَّرْنَا الصَّنْعَةَ بِالصُّنْعِ الَّذِي هُوَ الْإِيجَادُ لِأَنَّ الصَّنْعَةَ حَقِيقَةً هِيَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ مِنْ التَّمَرُّنِ فِي الْعَمَلِ وَلَا تَصِحُّ إرَادَتُهَا هُنَا، وَطَرِيقُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآثَارِ عَلَى مَعْرِفَةِ وُجُوبِ وُجُودِهِ أَنْ تَرَكَّبَ قِيَاسًا بِأَنْ تَقُولَ: هَذِهِ الْآثَارُ مَصْنُوعَاتٌ، وَهَذِهِ يُقَالُ لَهَا مُقَدِّمَةٌ صُغْرَى، وَكُلُّ مَصْنُوعٍ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ صَانِعٍ تَامِّ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، وَيُقَالُ لِهَذِهِ مُقَدِّمَةٌ كُبْرَى يُنْتِجُ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ لَهَا صَانِعٌ، وَمِنْ
Yaratıcı’nın varlığını bilmeye ulaştıran yollardan biri de şudur: Sana en yakın şeye, yani nefsine bakarsın; zorunlu olarak bilirsin ki sen yoktun, sonra var oldun. Böylece seni var eden bir Var Edici’nin bulunduğunu anlarsın; zira kendini kendin var etmen muhâldir. Bu imkânsızdır, çünkü bunun gereği olarak kişinin kendinden önce gelmesi ve kendinden sonra kalması gerekir; hâlbuki fâilin fiilinden önce olması zorunludur.
Uyarı: Müellifin sözlerinden, insanın kendi nefsine veya diğer yaratılmışlara bakmasının hükmü anlaşılmamıştır. Bu konuda hüküm, vücûbtur; çünkü Allah’ı delil ile bilmenin vâcip olduğunda ittifak vardır; bu sayede taklîdden tahkîke çıkılır. Bu, gücü yeten herkes üzerindeki ilk vâciptir; terk eden günahkâr olur; ancak mu‘temed görüşe göre mukallidin imanı sahihtir.
Cevhere sâhibi, mârifetin vücûbuna ve ona ulaştıran yollara işaretle şöyle demiştir:
“Vâcip olan ilk şeyin mârifet olduğuna kesin olarak hükmet; bu konuda ihtilaf mevcuttur. Önce nefsine bak, sonra ulvî âleme, ardından süflî âleme geç. Orada hikmeti bedî‘ bir sanat bulursun; ancak onunla ‘adem delili kaim olur. Ehl-i Sünnet’e göre vücûb, akılla değil şer‘ iledir.”
(O’nun) insana olan ihsanındandır ki, ona özür bırakmamıştır; yani onun mazeretini, kendisine hükümleri göndermek suretiyle kesmiştir. (Bu), mahlûkatından seçilmiş olan (خِيَرَة – hayare, kelimenin ilk harfi kesreli) resûllerin diliyle olmuştur; onlar özü seçkin, tecrübeli kimselerdir; ayrıca açıklamayı da artırarak (yaparlar).
Allah teâlâ, resûller göndermek suretiyle insana –bütün fertleri kastedilir– özür bırakmamıştır; böylece resûller onlara hükümleri tebliğ eder, şeriatları açıklar; bu sayede onların delillerini keser, dünya ve âhiret maslahatlarından akıllarının idrakinden aciz kaldığı hususlardaki mazeretlerini ortadan kaldırır.
Allah teâlâ şöyle buyurdu: “Resûllerden sonra insanların Allah’a karşı bir hücceti olmaması için…” (Nisâ, 165). Şayet O (sübhânehu ve teâlâ) onlara özür bırakmamış, mazeretlerini resûllerin diliyle kesmemiş ve seçkin irşad edicileri olan hayra (seçkin) kullarını göndermek suretiyle onlara hüccet ikame etmemiş olsaydı, kendilerinin bir hüccet ve mazeretleri olduğunu vehmederlerdi. Nitekim Allah teâlâ şöyle buyurdu: “Eğer onları bundan önce bir azapla helâk etseydik, ‘Rabbimiz! Bize bir resûl gönderseydin de zelil ve rezil olmadan önce senin âyetlerine tâbi olsaydık’ derlerdi.” (Tâhâ, 134). Hele ki bedenlerimiz unutkanlık ve gaflete mâruz bırakılmış; üzerimize şeytanlar, şehvet ve hevâ musallat kılınmış iken; bize vâcib olanı ve haram olanı öğretecek birini göndermeksizin bizi başıboş bırakman, çirkin fiillere ve vâcipleri terk etmeye teşvik olur. Hele ki nefsin, helâkine ve sıkıntısına sebep olsa bile arzularına ulaşma isteği varken.
“Mürselîn” (resûller), “mürsel”in çoğuludur. Mürsel, hür, erkek bir insandır; kendisine bir şeriat vahyedilmiş ve onu kullara tebliğ etmekle emrolunmuştur; hatta kendi nefsine de tebliğ eder. Çünkü resûl ümmete bir hükmü tebliğ ettiğinde, o hükümde onlarla eşit olur; ancak onlara özgü bir tahsis delili bulunması müstesnadır. Bu sayede, müellifin “Ona, yani insana özür bırakmamıştır” sözünde, Resûlullah (s.a.v.)’in o fertlerden çıkmış olduğu vehmine yol açan bir ifadenin bulunmadığını anlamış oldun. Zira resûlün şanı, kendisine gönderilen kimseden farklıdır; ancak böyle bir yerde resûl, kendilerine gönderilenlerin içine dâhildir; her ne kadar mürselînin hâli farklı olsa da (bazıları bütün insanlara gönderilmiş, bazıları bir kısmına).
Burada azlık çoğulu, çokluk çoğu yerine mücâzeten kullanılmıştır; çünkü sayıları çoktur: üç yüzden veya on dörtten fazladır. En doğrusu, enbiyâ gibi onlarda bir sayı ile sınırlamamaktır. Enbiyânın ilki Âdem (a.s.), sonuncusu Muhammed (s.a.v.)’dir. “Min halkıhî” (خَلْقِه) ifadesi cinsi beyan içindir. Bu, beşer resûllerin meleklere üstünlüğünü ifade eder; bu çoğunluğun tercih ettiği görüştür. Resûllerin en faziletlisi, Müslümanların icmâı ile Muhammed (s.a.v.)’dir ve onun (s.a.v.) “Ben Âdemoğullarının efendisiyim, böbürlenmek yok” sözü delildir. Ondan (a.s.) sonra fazilette ulü’l-azm (yani sıkıntılara sabredenler) gelir: İbrahim, Nûh, Mûsâ, Îsâ ve İsmâil gibi. İbrahim ateşe, Nûh kavminin eziyetine, İsmâil ise boğazlanmaya sabrettiği için; Ehl-i Sünnet mezhebine göre kurban edilmek istenen İsmâil’dir, İshak değil. Sayıları ondur, beştir de denilmiştir. Sabırlarının şiddeti ve Rableri katındaki büyüklükleri sebebiyle onlara uykuda ve uyanıkken vahiy gelirdi; diğerlerine ise sadece uykuda vahiy gelirdi, uyanıkken değil. Fazilette mutlak olarak enbiyâyı melekler takip eder.
Cevhere sâhibi şöyle dedi:
“Mutlak olarak varlıkların en faziletlisi nebîmizdir; ihtilafa sapma. Enbiyâ ondan sonra faziletçe gelir; onlardan sonra da fazilet sâhibi Allah’ın melekleri gelir.”
Bu, Eş‘arîlerin yoludur. Bu yolda, meleklerin avâmı (resûl olmayanları) beşer avâmına (âlimler, evliyâ; Ebû Bekir, Ömer ve diğer fazilet ehlinden) üstün tutulur. Bunun karşıtı Mâtürîdîlerin yoludur. Onlardan bazıları, beşerin havâssını (yani resûlleri) diğer meleklere üstün tutar; meleklerin havâssını (Cebrâil, Mikâil gibi resûl olanlarını) beşerin avâmına (Ebû Bekir gibi) üstün tutar; beşerin avâmını da meleklerin avâmına üstün tutar.
Serrâc el-Bulkînî’nin Menhecü’l-Usûliyyîn’inde Hanefîlere göre tercih edilen görüş şöyledir: Meleklerin havâssı, resûl olmayan enbiyâdan üstündür; resûl olmayan enbiyâ, resûl olmayan meleklerden üstündür. Üstünlük iddia edildiğinde bu, sevabın ve amelin çokluğu açısındandır.
Mustafâ’nın üstünlüğüne delâlet eden şeylerden biri de şudur: Hiç kimsenin mu‘cizeleri, onun mu‘cizeleri gibi kemiyet ve keyfiyet bakımından olmamıştır; yine Cebrâil’in ona iniş sayısı başka hiç kimseye inmemiştir. Zira Cebrâil ona yirmi dört bin defa inmiştir; altı… denildiği gibi.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] الطُّرُقِ الْمُوصِلَةِ إلَى مَعْرِفَةِ وُجُودِ الْخَالِقِ أَيْضًا أَنْ تَنْظُرَ إلَى أَقْرَبِ الْأَشْيَاءِ إلَيْك وَهِيَ نَفْسُك فَتَعْلَمَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّك لَمْ تَكُنْ ثُمَّ كُنْت، فَتَعْلَمَ أَنَّ لَك مَوْجُودًا أَوْجَدَكَ لِاسْتِحَالَةِ أَنْ تُوجِدَ نَفْسَك، وَهُوَ مُحَالٌ لِمَا يَلْزَمُ عَلَيْهِ مِنْ التَّقَدُّمِ عَلَى نَفْسِهِ وَالتَّأَخُّرِ عَنْهَا لِوُجُوبِ سَبْقٍ لِلْفَاعِلِ عَلَى فِعْلِهِ.تَنْبِيهٌ: لَمْ يُعْلَمْ مِنْ كَلَامِ الْمُصَنِّفِ حُكْمُ نَظَرِ الْإِنْسَانِ فِي نَفْسِهِ أَوْ غَيْرِهَا مِنْ الْمَخْلُوقَاتِ، وَالْحُكْمُ فِيهِ الْوُجُوبُ لِلِاتِّفَاقِ عَلَى وُجُوبِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ بِالدَّلِيلِ لِيَخْرُجَ مِنْ التَّقْلِيدِ إلَى التَّحْقِيقِ، وَهُوَ أَوَّلُ الْوَاجِبَاتِ عَلَى مَنْ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَيْهِ وَيَأْثَمُ بِتَرْكِهِ وَإِنْ كَانَ إيمَانُ الْمُقَلِّدِ صَحِيحًا عَلَى الْمُعْتَمَدِ.قَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ مُشِيرًا إلَى وُجُوبِ الْمَعْرِفَةِ وَمَا يُوَصِّلُ إلَيْهَا بِقَوْلِهِ:وَاجْزِمْ بِأَنْ أَوَّلًا مِمَّا يَجِبُ … مَعْرِفَةً وَفِيهِ خَلْفٌ مُنْتَصِبُفَانْظُرْ لِنَفْسِك ثُمَّ انْتَقِلْ … لِلْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ ثُمَّ السُّفْلِيِّتَجِدْ بِهِ صُنْعًا بَدِيعَ الْحُكْمِ … لَكِنْ بِهِ قَامَ دَلِيلُ الْعَدَمِفَالْوُجُوبُ بِالشَّرْعِ لَا بِالْعَقْلِ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ.(وَ) مِنْ فَضْلِهِ تَعَالَى عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ (أَعْذَرَ إلَيْهِ) أَيْ قَطَعَ عُذْرَهُ بِإِرْسَالِهِ إلَيْهِ الْأَحْكَامَ.(عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُرْسَلِينَ الْخِيَرَةِ) بِكَسْرِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الْيَاءِ الْخُلَاصَةِ الْمُنْتَخَبِينَ الْخِبْرَةِ مَعَ زِيَادَةِ الْإِيضَاحِ.(مِنْ خَلْقِهِ) تَعَالَى وَإِنَّمَا أَعْذَرَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ، وَالْمُرَادُ جَمِيعَ أَفْرَادِهِ بِإِرْسَالِ الْمُرْسَلِينَ فَيُبَلِّغُوا لَهُمْ الْأَحْكَامَ وَيُوَضِّحُوا لَهُمْ الشَّرَائِعَ لِيَقْطَعُوا بِذَلِكَ حُجَّتَهُمْ وَيُزِيحُوا عَنْهُمْ عِلَلَهُمْ فِيمَا قَصَرَتْ عَنْ إدْرَاكِهِ عُقُولُهُمْ مِنْ مَصَالِحِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.قَالَ تَعَالَى: {لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [النساء: ١٦٥] فَلَوْلَا إعْذَارُهُ سبحانه وتعالى إلَيْهِمْ وَقَطْعُهُ عُذْرَهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُرْسَلِينَ وَإِقَامَتُهُ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ بِبِعْثَتِهِ أَهْلَ خِيرَتِهِ الْمُرْشِدِينَ لَتَوَهَّمُوا أَنَّ لَهُمْ حُجَّةً وَعُذْرًا قَالَ تَعَالَى: {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} [طه: ١٣٤] لَا سِيَّمَا وَقَدْ جُعِلَتْ أَجْسَامُنَا تَقْبَلُ السَّهْوَ وَالْغَفْلَةَ، وَسُلِّطَتْ عَلَيْنَا الشَّيَاطِينُ وَالشَّهْوَةُ وَالْهَوَى؛ فَإِهْمَالُك إيَّانَا مِنْ غَيْرِ إرْسَالِ مَنْ يُعَلِّمُنَا بِمَا يَجِبُ أَوْ يُحَرِّمُ عَلَيْنَا إغْرَاءً لَنَا عَلَى فِعْلِ الْقَبَائِحِ وَتَرْكِ الْوَاجِبَاتِ، لَا سِيَّمَا مَعَ رَغْبَةِ النَّفْسِ إلَى نَيْلِ مُشْتَهَاهَا وَإِنْ كَانَ مُوجِبًا لِهَلَاكِهَا وَرَدَاهَا، وَالْمُرْسَلِينَ جَمْعُ مُرْسَلٌ وَهُوَ إنْسَانٌ حُرٌّ ذَكَرٌ أُوحِيَ إلَيْهِ بِشَرْعٍ وَأُمِرَ بِتَبْلِيغِهِ لِلْعِبَادِ حَتَّى إلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّ الرَّسُولَ إذَا بَلَّغَ الْأُمَّةَ حُكْمًا فَإِنَّهُ يَكُونُ مُسَاوِيًا لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ إلَّا أَنْ يَقُومَ الدَّلِيلُ عَلَى التَّخْصِيصِ لَهُمْ، وَبِهَذَا عَرَفْت أَنَّهُ لَا إشْكَالَ فِي قَوْلِ الْمُصَنِّفِ وَأَعْذَرَ إلَيْهِ أَيْ إلَى الْإِنْسَانِ الْمُوهِمِ خُرُوجُهُ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَفْرَادِهِ، لِأَنَّ شَأْنَ الرَّسُولِ مُغَايِرَتُهُ لِلْمُرْسَلِ إلَيْهِ إلَّا فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَإِنَّ الرَّسُولَ دَاخِلٌ فِي الْمُرْسَلِ إلَيْهِمْ وَإِنْ اخْتَلَفَ حَالُ الْمُرْسَلِينَ، لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ أُرْسِلَ إلَى جَمِيعِ النَّاسِ كَنَبِيِّنَا عليه الصلاة والسلام، وَمَنْ عَدَاهُ إنَّمَا أُرْسِلَ إلَى الْبَعْضِ.وَاسْتُعْمِلَ جَمْعُ الْقِلَّةِ مَوْضِعَ جَمْعِ الْكَثْرَةِ مَجَازًا لِأَنَّ عِدَّتَهُمْ كَثِيرَةٌ تَزِيدُ عَلَى ثَلَثِمِائَةٍ أَوْ أَرْبَعَةَ عَشَرَ، وَالْأَوْلَى عَدَمُ الِاقْتِصَارِ عَلَى عَدَدٍ فِيهِمْ كَالْأَنْبِيَاءِ أَوَّلُهُمْ لَهُمْ آدَم عليه الصلاة والسلام وَآخِرُهُمْ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ فِي خُلُقِهِ لِبَيَانِ الْجِنْسِ، فَيُفِيدُ تَفْضِيلُ رُسُلِ الْبَشَرِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدَ الْأَكْثَرِ، وَأَفْضَلُ الرُّسُلِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ وَلِقَوْلِهِ صلى الله عليه وسلم: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ» وَيَلِيهِ عليه الصلاة والسلام فِي الْفَضْلِ أُولُوا الْعَزْمِ أَيْ الصَّبْرِ عَلَى الْمَشَاقِّ كَإِبْرَاهِيمَ وَنُوحٍ وَمُوسَى وَعِيسَى وَإِسْمَاعِيلَ، لِصَبْرِ إبْرَاهِيمَ عَلَى النَّارِ، وَنُوحٍ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ، وَإِسْمَاعِيلَ عَلَى الذَّبْحِ لِأَنَّهُ الذَّبِيحُ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ لَا إِسْحَاقَ، وَعِدَّتُهُمْ عَشَرَةٌ وَقِيلَ خَمْسَةٌ، وَلِشِدَّةِ صَبْرِهِمْ وَعَظَمَتِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إنَّمَا كَانَ يُوحَى إلَيْهِ فِي النَّوْمِ وَالْيَقِظَةِ بِخِلَافِ غَيْرِهِمْ إنَّمَا كَانَ يُوحَى إلَيْهِ فِي النَّوْمِ دُونَ الْيَقِظَةِ، وَيَلِي الْأَنْبِيَاءَ مُطْلَقًا فِي الْفَضْلِ الْمَلَائِكَةُ.قَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ:وَأَفْضَلُ الْخَلْقِ عَلَى الْإِطْلَاقِ … نَبِيُّنَا فَمِلْ عَنْ الشِّقَاقِوَالْأَنْبِيَاءُ يَلُونَهُ فِي الْفَضْلِ … وَبَعْدَهُمْ مَلَائِكَةُ ذِي الْفَضْلِوَهَذِهِ طَرِيقَةُ الْأَشَاعِرَةِ وَفِيهَا تَفْضِيلُ عَوَامِّ الْمَلَائِكَةِ وَهُمْ غَيْرُ الرُّسُلِ عَلَى عَوَامِّ الْبَشَرِ كَالْعُلَمَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ نَحْوُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ وَمُقَابِلُهَا طَرِيقَةُ الْمَاتُرِيدِيَّةِ، وَاعْتَمَدَ بَعْضُهُمْ تَفْضِيلَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ وَهُمْ الرُّسُلُ عَلَى سَائِرِ الْمَلَائِكَةِ، وَتَفْضِيلُ خَوَاصِّ الْمَلَائِكَةِ وَهُمْ رُسُلُهُمْ كَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ عَلَى عَوَامِّ الْبَشَرِ كَأَبِي بَكْرٍ، وَعَوَامِّ الْبَشَرِ عَلَى عَوَامِّ الْمَلَائِكَةِ.وَفِي مَنْهَجِ الْأُصُولِيِّينَ لِلسَّرَّاجِ الْبُلْقِينِيِّ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ الْمُخْتَارُ أَنَّ الْخَوَاصَّ مِنْ الْمَلَائِكَةِ أَفْضَلُ مِنْ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرِ الرُّسُلِ، وَالْأَنْبِيَاءُ غَيْرُ الرُّسُلِ أَفْضَلُ مِنْ الْمَلَائِكَةِ غَيْرِ الرُّسُلِ، وَالتَّفْضِيلُ حَيْثُ قِيلَ بِهِ يَكُونُ بِاعْتِبَارِ كَثْرَةِ الثَّوَابِ وَالْعَمَلُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَزِيَّةِ الْمُصْطَفَى أَيْضًا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مُعْجِزَاتٌ كَمُعْجِزَاتِهِ كَمِّيَّةٌ وَلَا كَيْفِيَّةٌ، وَلَا نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ كَعَدَدِ نُزُولِهِ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ نَزَلَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ أَلْفَ مَرَّةٍ وَقِيلَ سِتًّا
Adli sebebiyle (iman nimetinden mahrum bırakarak) yardımsız bıraktı. Mü’minleri en kolay olana (yola) muvaffak kıldı, göğüslerini (zikir ve ibret almaya) açtı. Böylece dilleriyle ikrar ederek ve kalpleriyle tasdik ederek Allah’a iman ettiler — [el-Fevâkihu’d-Devânî] Ve yirmi bin kere, nitekim Süyûtî bunu nakletmiştir; hiçbir kimse bu mertebeye ulaşmamıştır. Cebrâil (a.s.), melekler içinde Âdem (a.s.)’e secde edenlerin ilkidir.
UYARILAR:
Birincisi: “Ve onun fazlındandır ki ona (kula) özür bildirdi” sözümüzle —ki bu, peygamberlerin gönderilmesinin aklen câiz olan şeylerden olduğuna işarettir—, bid‘atçı fırkalardan bazılarının “Bu Allah Teâlâ’ya vaciptir” yahut “(Bu) akla aykırı abestir” yahut “(Bu) imkânsızdır” sözlerine muhalefet etmiş bulunuyoruz. Müellifin, peygamber göndermenin aklen câiz, sem‘an ve şer‘an vâcip olan türden olduğuna dair zikrettiği husus, Eş‘arîler’in mezhebidir. Cevhere sahibi de buna şu beytiyle işaret etmiştir:
“Ki ondandır bütün resullerin irsali… Ne vücûb vardır, bilâkis salt fazl iledir.
Fakat bununla imanımız vâcip olmuştur… O halde, kendileriyle oynanmış bir kavmin hevâsını terk et.”
Bu beyitteki “ondan” zamiri, “aklen câiz olana” râcidir.
İkincisi: Resul, örfte ancak insanlardan olur; meleklerden veya cinlerden olmaz. Resullerin en genel/resullerin şâmili ise Muhammed (s.a.v.)’dir. Zira O, iki görüşten en sahihine göre meleklere dahi gönderilmiştir. Cinlerin O’na imanı —ki buna delâlet eden Allah Teâlâ’nın “Mûsâ’dan sonra indirilmiş bir kitap işittik” (Ahkaf, 30) âyetidir—, O’nun onlara da gönderilmiş olmasını gerektirmez; zira imanlarının kendiliklerinden (teberruan) olması câizdir. Allah Teâlâ’nın “Ey cin ve ins topluluğu! Size kendinizden resuller gelmedi mi?” (En‘âm, 130) âyetine gelince: Buradaki “kendinizden” ile kastedilen, “ikinizden birinizdir”; bu, “İkisinden inci ve mercan çıkar” (Rahmân, 22) âyetinde olduğu gibi, maksadın “ikisinden birisinden” olması gibidir.
Üçüncüsü: Müellifin burada “ve ona özür bildirdi” sözü —ki bu, irsali beşer türüyle sınırlamayı gerektirir— ile ileride gelecek olan “Peygamberleri onlara, yani bütün kullara gönderen” sözü —ki bu ise genellemeyi gerektirir— arasında bir teâruz yoktur. Zira insana irsal, başkasına irsale mâni değildir. Takıyyüddin es-Sübkî, O’nun meleklere de gönderildiğini tercih ettikten sonra şöyle demiştir: “O, Hz. Âdem’den kıyamete kadar bütün peygamberlere ve geçmiş ümmetlere gönderilmiştir.” el-Bârizî de bunu tercih etmiş ve şunu eklemiştir: “O, bütün hayvanlara ve cansız varlıklara da gönderilmiştir.” Buna ilaveten, nefsine de gönderilmiştir; bunu el-Halebî açıkça belirtmiştir.
Dördüncüsü: İrsalin şeriatları tebliğ için olduğuna dair zikrettiklerimizden anlaşılmaktadır ki, kendisine hiçbir peygamberin daveti ulaşmamış olarak ölen kimseye (fetret ehli) ne azap ne de sevap vardır. Zira Allah Teâlâ “Biz, bir resul göndermedikçe azap edici değiliz” (İsrâ, 15) buyurmuştur. Böyle bir kimsenin yeri cennettir; çünkü o, bunaklar ve deliler gibi mükellef değildir. Yine anadan doğma kötürüm, kör ve sağır olarak doğan kimse de böyledir. Zira cennete giriş bir amel ile elde edilmez; bilâkis salt fazl iledir. Ancak bunlar için sevap yoktur; çünkü sevap ancak makbul ameller karşılığında olur. Ayrıca cehennemde ancak kâfirler ebedî kalır; fetret ehli ve onlarla birlikte anılanlar ise kâfir değillerdir. Bazıları demiştir ki: Bunlar meşiet (Allah’ın dilemesi) kapsamındadır. Bazıları da şöyle demiştir: Kıyamet günü bunlar için bir uyarıcı gönderilir; ona itaat ederlerse cennete, isyan ederlerse cehenneme girerler.
Madem ki O’nun sanat eserleriyle uyarması ve peygamberler göndermek suretiyle özür bildirmesi imana hidayet için bir sebep; bunların yokluğu ise sapkınlık ve inkâr için bir sebeptir; işte bundan dolayı müellif, sebebiyyet fâsı (fâ-i sebebiyye) ile —ki bu fâ, kendisinden sonrakinin, kendisinden önceki şeyden kaynaklandığına delâlet eder— şöyle buyurmuştur:
“(Böylece hidayet etti) Allah Sübhânehu ve Teâlâ.” Yani irşad ve delâlet etti. Zira Ehl-i Sünnet’e göre —kendilerinden nakledilen meşhur anlayış üzere— hidayetin hakikati, matluba ulaştıran yola delâlet etmektir; ister ulaşma ve hidayet bulma hâsıl olsun ister olmasın. Mu‘tezile’ye göre ise hidayet, matluba ulaştıran delâlettir. Şu âyet onları reddeder: “Semûd’a gelince, onlara hidayet ettik” (Fussilet, 17); zira eğer ulaşmış olsalardı, körlüğü hidayete tercih etmezlerdi. Ehl-i Sünnet’i destekleyen âyet ise şudur: “Muhakkak ki sen, sevdiğini hidayet edemezsin” (Kasas, 56); çünkü manası “sen ulaştıramazsın” demektir. O’nun irşadı yani delâlet etmesi ise bilinen bir husustur, bunda şüphe yoktur. Ayrıca “hidayet etti”nin manasının, imana muvaffak kılmak istediği kimsenin kalbinde itaat kudretini yaratmak olması da muhtemeldir. Zira “hidayet etti” fiilinin fâili Allah Sübhânehu ve Teâlâ’dır. Bu, müellifin daha sonra söyleyeceği “Adli sebebiyle yardımsız bıraktığı kimseyi de dalâlete düşürdü” sözüne uygun bir tefsirdir. Zira “dalâlete düşürdü”nün manası, aşağıda geleceği üzere, hızlanını (yardımsız bırakılmasını) dilediği kimsenin kalbinde masiyet kudretini yaratmaktır. Birinci mana ise müellifin ilerideki “Böylece dilleriyle Allah’a iman ettiler” sözüne uygundur; çünkü bu söz, buradaki “Böylece hidayet etti” sözü üzerine tefrî‘ edilmiştir.
“(Muvaffak kıldığı kimseleri) yani imana muvaffak kılmayı dilediği kimseleri.” Zira fiilen muvaffak kılınan kimse mü’mindir. Lügatte tevfikin hakikati, uyumlu kılmak (telif) ve şeyleri birbirine uygun hâle getirmektir. Şer‘î manada ise:
İmâmü’l-Haremeyn şöyle demiştir: Allah, kulda itaat üzerine bir kudret ve ona bir dâiye (meyil/sebep) yaratır. Eş‘arî ise şöyle demiştir: Allah, kulda itaat kudretini yaratır. Kâfir hakkında “muvaffak kılınmıştır” denilmesi doğru olmaz; çünkü (Eş‘arî’de) kudret ile kastedilen, itaat fiiline eşlik eden arazdır; birinci görüşün dayandığı âletlerin sağlamlığı (selâmetü’l-âlât) değildir. Bu sebeple İmâmü’l-Haremeyn, “dâiye” kaydını da eklemiştir; zira âlimler, itaat kudretinin fiilden önce mi yoksa fiile eşlik eder hâlde mi yaratıldığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İmâmü’l-Haremeyn sözünü, itaat kudretinin fiilden önce yaratıldığı görüşü üzerine bina etmiş ve bu sebeple “dâiye” kaydını ekleme ihtiyacı hissetmiştir. Eş‘arî ise sözünü, itaat kudretinin fiile eşlik eder hâlde yaratıldığı görüşü üzerine bina etmiştir. Dolayısıyla kâfir ve fâsık, bu kudret kendilerinde hâsıl olmadığı için muvaffak kılınmış değillerdir. “İşte böylece hidayet etti” sözünün atfı/bağlantısı budur.
“(Fazlıyla) yani salt bağışı ve minnetiyle.” Zira O Teâlâ’ya, kulları için bir ıslâh (iyileştirme) yahut “aslah” (en iyiyi yaratma) gibi bir şey vacip değildir.
“(Dalâlete düşürdü) yani Allah Sübhânehu ve Teâlâ, hızlanını (yardımsız bırakılmasını) dilediği kimsenin —yani onu imandan mahrum etmeyi murad ettiği kimsenin— kalbinde küfür ve isyan üzerine kudret yarattı.”
خَذَلَهُ بِعَدْلِهِ، وَيَسَّرَ الْمُؤْمِنِينَ لِلْيُسْرَى وَشَرَحَ صُدُورَهُمْ لِلذِّكْرَى، فَآمَنُوا بِاَللَّهِ بِأَلْسِنَتِهِمْ نَاطِقِينَ. وَبِقُلُوبِهِمْــ[الفواكه الدواني] وَعِشْرِينَ أَلْفَ مَرَّةٍ كَمَا نَقَلَهُ السُّيُوطِيّ وَلَمْ يَبْلُغْ أَحَدٌ هَذَا، وَجِبْرِيلُ أَوَّلُ مَنْ سَجَدَ مِنْ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ عليه السلام.تَنْبِيهَاتٌ: الْأَوَّلُ: إنَّمَا قُلْنَا: وَمِنْ فَضْلِهِ أَنْ أَعْذَرَ إلَيْهِ إشَارَةً إلَّا أَنَّ إرْسَالَ الرُّسُلِ مِنْ الْجَائِزَاتِ الْعَقْلِيَّةِ خِلَافًا لِبَعْضِ فِرَقِ الْمُبْتَدِعَةِ فِي قَوْلِهِمْ أَنَّهُ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْ عَبَثٌ لَا عَنْ الْعَقْلِ عَنْهُ أَوْ أَنَّهُ مُحَالٌ، فَمَا ذَكَرَهُ الْمُصَنِّفُ مِنْ كَوْنِ الْإِرْسَالِ مِنْ قَبِيلِ الْجَائِزِ عَقْلًا الْوَاجِبِ سَمْعًا وَشَرْعًا هُوَ مَذْهَبُ الْأَشَاعِرَةِ، وَأَشَارَ إلَيْهِ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ بِقَوْلِهِ:وَمِنْهُ إرْسَالُ جَمِيعِ الرُّسُلِ … فَلَا وُجُوبَ بَلْ بِمَحْضِ الْفَضْلِلَكِنْ بِذَا إيمَانُنَا قَدْ وَجَبَا … فَدَعْ هَوَى قَوْمٍ بِهِمْ قَدْ لَعِبَاوَالضَّمِيرُ فِي مِنْهُ لِلْجَائِزِ الْعَقْلِيِّ.الثَّانِي: الرَّسُولُ عُرْفًا إنَّمَا يَكُونُ مِنْ الْإِنْسِ لَا مِنْ الْمَلَائِكَةِ وَلَا مِنْ الْجِنِّ، وَالْعَامُّ الرِّسَالَةُ مِنْ الرُّسُلِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّهُ مُرْسَلٌ حَتَّى لِلْمَلَائِكَةِ عَلَى أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ، وَإِيمَانُ الْجِنِّ بِالتَّوَاتُرِ الدَّالِّ عَلَيْهِ قَوْله تَعَالَى: {إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى} [الأحقاف: ٣٠] لَا يَدُلُّ عَلَى إرْسَالِهِ لَهُمْ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ إيمَانُهُمْ بِهِ تَبَرُّعًا مِنْهُمْ، وَأَمَّا قَوْله تَعَالَى: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} [الأنعام: ١٣٠] فَالْمُرَادُ مِنْ أَحَدِكُمْ وَهُمْ الْإِنْسُ عَلَى حَدِّ: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٢٢] فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنْ إحْدَاهُمَا.الثَّالِثُ: لَا مُعَارَضَةَ بَيْنَ قَوْلِ الْمُصَنِّفِ هُنَا، وَأَعْذَرَ إلَيْهِ الْمُقْتَضِي لِقَصْرِ الْإِرْسَالِ عَلَى جِنْسِ الْإِنْسَانِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ الْآتِي الْبَاعِثُ الرُّسُلَ إلَيْهِمْ أَيْ إلَى جَمِيعِ الْعِبَادِ الْمُقْتَضِي لِلتَّعْمِيمِ، لِأَنَّ الْإِرْسَالَ لِلْإِنْسَانِ لَا يُنَافِي الْإِرْسَالَ لِغَيْرِهِ، وَقَالَ التَّقِيُّ السُّبْكِيُّ بَعْدَ تَرْجِيحِهِ إرْسَالَهُ إلَى الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُ مُرْسَلٌ لِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ السَّابِقَةِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، وَرَجَّحَهُ الْبَارِزِيُّ وَزَادَ: أَنَّهُ مُرْسَلٌ لِجَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ وَالْجَمَادَاتِ، وَزِيدَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ مُرْسَلٌ إلَى نَفْسِهِ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ الْحَلَبِيُّ.الرَّابِعُ: فُهِمَ مِمَّا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْإِرْسَالَ لِتَبْلِيغِ الشَّرَائِعِ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَلَمْ تَبْلُغْهُ دَعْوَةُ نَبِيٍّ لَا عِقَابَ عَلَيْهِ وَلَا ثَوَابَ لَهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥] وَيَكُونُ قَرَارُهُ فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُكَلَّفٍ كَالْبُلْهِ وَالْمَجَانِينِ وَمَنْ وُلِدَ أَكْمَهُ أَعْمَى أَصَمُّ، لِأَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ لَا يُنَالُ بِعَمَلٍ وَإِنَّمَا هُوَ بِمَحْضِ الْفَضْلِ، لَكِنْ لَا ثَوَابَ لَهُمْ لِأَنَّ الثَّوَابَ إنَّمَا يَكُونُ فِي نَظِيرِ الْأَعْمَالِ الْمَقْبُولَةِ، وَأَيْضًا النَّارُ إنَّمَا يَخْلُدُ فِيهَا الْكُفَّارُ وَأَهْلُ الْفَتْرَةِ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُمْ غَيْرُ كُفَّارٍ، وَقِيلَ هَؤُلَاءِ فِي الْمَشِيئَةِ، وَقِيلَ يُبْعَثُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَذِيرٌ فَإِنْ أَطَاعُوهُ دَخَلُوا الْجَنَّةَ وَإِنْ عَصَوْهُ دَخَلُوا النَّارَ، وَلَمَّا كَانَ التَّنْبِيهُ بِآثَارِ مَصْنُوعَاتِهِ وَالْإِعْذَارُ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ سَبَبًا لِلْهِدَايَةِ لِلْإِيمَانِ وَفَقْدُهُمَا سَبَبًا لِلْغَوَايَةِ وَالْكُفْرَانِ قَالَ بِفَاءِ السَّبَبِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَسَبُّبِ مَا بَعْدَهَا عَمَّا قَبْلَهَا.(فَهَدَى) اللَّهُ سبحانه وتعالى بِمَعْنَى أَرْشَدَ وَدَلَّ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْهِدَايَةِ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ عَلَى مَا اُشْتُهِرَ فِي النَّقْلِ عَنْهُمْ هِيَ الدَّلَالَةُ عَلَى طَرِيقٍ تُوَصِّلُ إلَى الْمَطْلُوبِ، سَوَاءٌ حَصَلَ الْوُصُولُ وَالِاهْتِدَاءُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ الدَّلَالَةُ الْمُوَصِّلَةُ إلَى الْمَطْلُوبِ وَيَرُدُّ عَلَيْهِمْ آيَةُ: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} [فصلت: ١٧] لِأَنَّهُمْ لَوْ وَصَلُوا لَمَا اسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى، وَيَدُلُّ لِأَهْلِ السُّنَّةِ آيَةُ: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} [القصص: ٥٦] لِأَنَّ مَعْنَاهُ لَا تُوَصِّلُ، وَأَمَّا إرْشَادُهُ إدْلَالُهُ فَمَعْلُومٌ لَا رَيْبَ فِيهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّ مَعْنَى هَدَى خَلَقَ قُدْرَةَ الطَّاعَةِ فِي قَلْبِ مَنْ أَرَادَ تَوْفِيقَهُ لِلْإِيمَانِ، لِأَنَّ فَاعِلَ هَدَى هُوَ اللَّهُ سبحانه وتعالى، وَهَذَا تَفْسِيرٌ مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ بَعْدَ: وَأَضَلَّ مَنْ خَذَلَهُ بِعَدْلِهِ، لِأَنَّ مَعْنَى أَضَلَّ خَلَقَ قُدْرَةَ الْمَعْصِيَةِ فِي قَلْبِ مَنْ أَرَادَ خِذْلَانَهُ كَمَا يَأْتِي، وَالْأَوَّلُ مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ فِيمَا يَأْتِي: فَآمَنُوا بِاَللَّهِ بِأَلْسِنَتِهِمْ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ مُفَرَّعٌ عَلَى قَوْلِهِ هُنَا فَهَدَى.(مَنْ وَفَّقَهُ) أَيْ أَرَادَ تَوْفِيقَهُ لِلْإِيمَانِ إذْ الْمُوَفَّقُ بِالْفِعْلِ مُؤْمِنٌ، وَحَقِيقَةُ التَّوْفِيقِ فِي اللُّغَةِ التَّأْلِيفُ وَجَعْلُ الْأَشْيَاءِ مُتَوَافِقَةً وَشَرْعًا.قَالَ إمَامُ الْحَرَمَيْنِ: خَلَقَ الْقُدْرَةَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالدَّاعِيَةَ إلَيْهَا فِي الْعَبْدِ، وَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ: خَلَقَ قُدْرَةَ الطَّاعَةِ فِي الْعَبْدِ وَلَا يَصْدُقُ عَلَى الْكَافِرِ أَنَّهُ مُوَفَّقٌ لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْقُدْرَةِ الْعَرْضَ الْمُقَارِنَ لِفِعْلِ الطَّاعَةِ لَا سَلَامَةَ الْآلَاتِ الَّتِي بَنَى عَلَيْهَا الْأَوَّلَ، فَزَادَ قَيْدَ الدَّاعِيَةِ لِإِخْرَاجِهِ لِأَنَّهُمْ اخْتَلَفُوا هَلْ الْقُدْرَةُ عَلَى الطَّاعَةِ تُخْلَقُ قَبْلَهَا أَوْ مُقَارِنَةً لَهَا؟ فَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ بَنَى كَلَامَهُ عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الطَّاعَةِ تُخْلَقُ قَبْلَهَا فَاحْتَاجَ إلَى زِيَادَةِ قَيْدِ الدَّاعِيَةِ، وَالْأَشْعَرِيُّ بَنَى كَلَامَهُ عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الطَّاعَةِ تُخْلَقُ مُقَارِنَةً لَهَا فَالْكَافِرُ وَالْفَاسِقُ غَيْرُ مُوَفَّقَيْنِ لِعَدَمِ حُصُولِهَا مِنْهُمَا وَصِلَةُ فَهَدَى.(بِفَضْلِهِ) أَيْ بِمَحْضِ عَطَائِهِ وَامْتِنَانِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ تَعَالَى شَيْءٌ لِخَلْقِهِ لِإِصْلَاحٍ وَلَا أَصْلَحَ.(وَأَضَلَّ) بِمَعْنَى خَلَقَ سبحانه وتعالى الْقُدْرَةَ عَلَى الْكُفْرِ وَالْعِصْيَانِ فِي قَلْبِ (مَنْ خَذَلَهُ) أَيْ أَرَادَ خِذْلَانَهُ أَيْ عَدَمَ إيمَانِهِ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[الفواكه الدواني] وَتَوْفِيقِهِ، لِأَنَّ الْخِذْلَانَ ضِدُّ التَّوْفِيقِ فَهُوَ خَلَقَ الْقُدْرَةَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فِي الْعَبْدِ وَالدَّاعِيَةِ إلَيْهَا، أَوْ خَلَقَ قُدْرَةَ الْمَعْصِيَةِ فِي الْعَبْدِ عَلَى الرَّأْيَيْنِ فِي التَّوْفِيقِ، وَيُرَادِفُهُ اللُّطْفُ وَهُوَ مَا يَقَعُ عِنْدَهُ صَلَاحُ الْعَبْدِ آخِرَةً بِأَنْ تَقَعَ مِنْهُ الطَّاعَةُ دُونَ الْمَعْصِيَةِ، وَالْمُرَادُ بِآخِرَةٍ آخِرَ الْأَمْرَيْنِ بِأَنْ يُرِيدَ فِعْلَ الْمَعْصِيَةِ ثُمَّ يَعْدِلَ عَنْهَا إلَى فِعْلِ الطَّاعَةِ لِآخِرِ عُمْرِهِ.قَالَ اللَّقَانِيُّ بَعْدَ كَلَامٍ طَوِيلٍ: فَبِهَذَا ظَهَرَ تَرَادُفُ التَّوْفِيقِ وَالْعِصْمَةِ وَاللُّطْفِ وَالضَّلَالِ وَالْخِذْلَانِ وَالْكُفْرِ عُرْفًا أَوْ تُسَاوِيهَا وَصِلَةُ خَذَلَهُ (بِعَدْلِهِ) أَيْ بِوَضْعِهِ الشَّيْءَ فِي مَحَلِّهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ الظُّلْمُ وَالْجَوْرُ.قَالَ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} [النساء: ٤٠] وَقَالَ: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا} [يونس: ٤٤] وَالْعَدْلُ مَا لِلْفَاعِلِ أَنْ يَفْعَلَهُ مَنْ حُجِرَ عَلَيْهِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ تَوْفِيقَهُ تَعَالَى لِبَعْضِ خَلْقِهِ مَحْضُ فَضْلٍ وَإِضْلَالَهُ لِبَعْضِهِمْ مَحْضُ عَدْلٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ لِخَلْقِهِ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ فِي قَوْلِهِمْ بِوُجُوبِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ عَلَى اللَّهِ لِعِبَادِهِ لِبُطْلَانِ مَذْهَبِهِمْ.قَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ:وَقَوْلُهُمْ إنَّ الصَّلَاحَ وَاجِبٌ … عَلَيْهِ زُورٌ مَا عَلَيْهِ وَاجِبُأَلَمْ يَرَوْا إيلَامَهُ الْأَطْفَالَا وَشَبَهَهَا فَحَاذِرْ الْمُحَالَا.وَكَيْفَ يَجِبُ عَلَيْهِ فِعْلُ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ وَقَدْ أَمَاتَ الْمُرْسَلِينَ وَالْعُلَمَاءَ الَّذِينَ يُرْشِدُونَ الْخَلْقَ إلَى مَعْرِفَةِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ وَمَا يَحْرُمُ، وَأَحْيَا إبْلِيسَ وَأَعْوَانَهُ السَّاعِينَ فِي الْفَسَادِ وَالْإِضْلَالِ إلَى يَوْمِ الدِّينِ، وَخَلَقَ الْكَافِرَ الْفَقِيرَ الْمُعَذَّبَ فِي الدُّنْيَا بِالْفَقْرِ وَالْأَسْقَامِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالتَّخْلِيدِ فِي النَّارِ، وَمِمَّا يُبْطِلُ مَذْهَبَهُمْ مَا حُكِيَ مِنْ الْمُنَاظَرَةِ بَيْنَ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ إمَامِ هَذَا الْفَنِّ وَبَيْنَ شَيْخِهِ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ الْمُعْتَزِلِيِّ، لِأَنَّ الْأَشْعَرِيَّ كَانَ تِلْمِيذًا لَهُ فِي مُبْتَدَأِ أَمْرِهِ، ثُمَّ رَجَعَ عَنْ مَذْهَبِهِ إلَى كَلَامِ أَهْلِ السُّنَّةِ لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ فَسَادُ مَذْهَبِهِ، وَاَلَّذِي نَاظَرَهُ فِيهِ قِصَّةُ الْإِخْوَةِ الْمَشْهُورَةِ قَائِلًا لَهُ: مَاذَا تَقُولُ فِي ثَلَاثَةِ إخْوَةٍ مَاتَ أَحَدُهُمْ صَغِيرًا وَكَبُرَ اثْنَانِ فَكَفَرَ أَحَدُهُمَا وَآمَنَ الْآخَرُ مَا حُكْمُهُمْ؟ فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ فِي الْجَوَابِ: الْمُطِيعُ وَالصَّغِيرُ يَدْخُلَانِ الْجَنَّةَ وَالْكَافِرُ يَدْخُلُ النَّارَ، فَقَالَ لَهُ الْأَشْعَرِيُّ: هَلْ يَسْتَوِيَانِ فِي الْجَنَّةِ؟ فَقَالَ: لَا، لِأَنَّ الْكَبِيرَ عَمِلَ الطَّاعَاتِ.قَالَ لَهُ الْأَشْعَرِيُّ: فَلَوْ قَالَ لَهُ الصَّغِيرُ يَا رَبِّ كَانَ الْأَصْلَحُ أَنْ تُحْيِيَنِي حَتَّى أَصِيرَ كَبِيرًا وَأَعْمَلَ الطَّاعَاتِ فَلِمَ فَوَّتَّ عَلَيَّ ذَلِكَ مَا يَكُونُ جَوَابُهُ؟ فَقَالَ لَهُ الْجُبَّائِيُّ: يَقُولُ لَهُ الرَّبُّ: عَلِمْت أَنَّك لَوْ كَبُرْت كُنْت تَكْفُرُ وَتَدْخُلُ النَّارَ فَفَعَلْتُ مَعَك الْأَصْلَحَ لَك، فَقَالَ لَهُ الْأَشْعَرِيُّ: حِينَئِذٍ يَقُومُ أَهْلُ النَّارِ جَمِيعًا يَقُولُونَ يَا رَبَّنَا كَانَ الْأَصْلَحُ فِي حَقِّنَا أَنْ تُمِيتَنَا صِغَارًا لِنَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَلِمَ فَوَّتَّ عَلَيْنَا ذَلِكَ فَمَا يَكُونُ جَوَابُهُ لَهُمْ؟ فَقَالَ لَهُ الْجُبَّائِيُّ: أَبِكَ جُنُونٌ؟ فَقَالَ لَهُ: لَا بَلْ وَقَفَ حِمَارُ الشَّيْخِ فِي الْعَقَبَةِ، وَقَدْ رَوَيْت هَذِهِ الْقِصَّةَ بِوُجُوهٍ.ثُمَّ عَطَفَ عَلَى قَوْلِهِ فَهَدَى قَوْلَهُ: (وَيَسَّرَ) اللَّهُ تَعَالَى بِمَعْنَى هَيَّأَ وَوَفَّقَ (الْمُؤْمِنِينَ) أَيْ الْمُصَدِّقِينَ بِجَمِيعِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ صلى الله عليه وسلم (لِ) فِعْلِ (الْيُسْرَى) أَيْ الطَّاعَةِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْيُسْرَى الْجَنَّةُ وَالْأَوَّلُ أَنْسَبُ بِقَوْلِهِ: (وَشَرَحَ) أَيْ فَتَحَ وَوَسَّعَ (صُدُورَهُمْ) أَيْ قُلُوبَهُمْ (لِلذِّكْرَى) أَيْ لِقَبُولِ الْمَوْعِظَةِ وَثُبُوتِ الْإِيمَانِ، وَهَذَا كُلُّهُ عَلَى جِهَةِ الْمَجَازِ، وَإِلَّا فَالشَّرْحُ حَقِيقَةً مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، وَعَلَامَةُ انْشِرَاحِ الصَّدْرِ الْعَمَلُ لِدَارِ الْآخِرَةِ وَالتَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِهِ، وَيُفْهَمُ بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَسَّرَ الْمُؤْمِنِينَ لِلْيُسْرَى أَنَّ الْكَافِرِينَ مُيَسَّرُونَ إلَى ضِدِّهَا، لِأَنَّ كُلًّا مُيَسَّرٌ أَيْ مُهَيَّأٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَإِنْ كَانَ الْجَمِيعُ صَادِرًا مِنْ الْخَلْقِ بِإِرَادَتِهِ تَعَالَى، إلَّا أَنَّ الْخَيْرَاتِ مُرَادَةٌ وَمَأْمُورٌ بِهَا وَالشُّرُورَ مُرَادَةٌ غَيْرُ مَأْمُورٍ بِهَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَتَعَالَى أَنْ يَقَعَ فِي مُلْكِهِ مَا لَا يُرِيدُ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ، وَعَبَّرَ بِالْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِتَلَازُمِهِمَا شَرْعًا وَلِجَرَيَانِ الْعَادَةِ بِذِكْرِ الْإِيمَانِ فِي، مُقَابَلَةِ الْكُفْرِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَى قَوْلِهِ فَهَدَى مَنْ وَفَّقَهُ بِالْفَاءِ التَّفْرِيعِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَسَبُّبِ مَا بَعْدَهَا عَمَّا قَبْلَهَا قَوْلُهُ: (فَآمَنُوا بِاَللَّهِ) أَيْ صَدَّقُوا بِوُجُوبِ وُجُودِهِ تَعَالَى.وَفِي كَلَامِهِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ وَبِرُسُلِهِ أَيْضًا.وَإِنَّمَا حَذَفَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاَللَّهِ يَتَضَمَّنُ الْإِيمَانَ بِالرَّسُولِ إذْ لَا إيمَانَ لِمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِمَا فَكَأَنَّهُ ذَكَرَهُمَا، وَالدَّلَالَةُ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ بَعْدُ: وَبِمَا أَتَتْهُمْ بِهِ رُسُلُهُ وَكُتُبُهُ عَامِلِينَ، وَالضَّمِيرُ فِي آمَنُوا رَاجِعٌ إلَى مَنْ فِي قَوْلِهِ: فَهَدَى مَنْ وَفَّقَهُ وَجَمَعَهُ نَظَرًا إلَى مَعْنَاهَا عَلَى حَدِّ {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ} [يونس: ٤٢] الْآيَةَ، وَيَحْتَمِلُ عَوْدُهُ إلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي يُسْرِ الْمُؤْمِنِينَ لِتَأَوُّلِ الْمُؤْمِنِينَ بِمَنْ أَرَادَ اللَّهُ إيمَانَهُمْ لِتَصِيرَ الضَّمَائِرُ كُلُّهَا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَبَيَّنَ الْإِيمَانَ بِقَوْلِهِ: (بِأَلْسِنَتِهِمْ) مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: (نَاطِقِينَ) الْوَاقِعُ حَالًا مِنْ فَاعِلِ آمَنُوا، وَالتَّقْدِيرُ: فَآمَنُوا أَيْ صَدَّقُوا بِاَللَّهِ وَبِمَا جَاءَ بِهِ رُسُلُهُ حَالَ كَوْنِهِمْ نَاطِقِينَ أَيْ قَائِلِينَ بِأَلْسِنَتِهِمْ نَشْهَدُ أَنْ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، عَلَى مَا ارْتَضَاهُ ابْنُ عَرَفَةَ وَمَنْ تَبِعَهُ، وَمَا يُؤَدِّي مَعْنَى الشَّهَادَتَيْنِ عَلَى مَا ارْتَضَاهُ تِلْمِيذُهُ الْأَبِيُّ وَمَنْ تَبِعَهُ، هَذَا كُلُّهُ عِنْدَ الْقُدْرَةِ عَلَى النُّطْقِ وَإِلَّا اكْتَفَى بِالْإِشَارَةِ إلَى الشَّهَادَتَيْنِ وَذِكْرِ الْأَلْسِنَةِ لِبَيَانِ الْوَاقِعِ إذْ النُّطْقُ لَا يَكُونُ إلَّا بِهَا.