el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘ - Tab‘atu’l-‘İlmiyye (Burhâneddin İbn Müflih el-Hafîd). Bölüm: Hanbelî Fıkhı. Kitap: el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘. Müellif: İbrahim b. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed İbn Müflih, Ebû İshak, Burhâneddin (v. 884 h.). Yayınevi: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, Beyrut – Lübnan. Baskı: Birinci, 1418 h. – 1997 m. Cilt sayısı: 8. Sayfanın üst kısmında «el-Mukni‘ li-Muvaffakiddîn b. Kudâme» yer almakta olup, bunun altında bir ayraçla ayrılarak İbn Müflih’e ait «el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘» bulunmaktadır. [Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur.] Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
المبدع في شرح المقنع - ط العلمية (برهان الدين ابن مفلح الحفيد) القسم: الفقه الحنبلي الكتاب: المبدع في شرح المقنع المؤلف: إبراهيم بن محمد بن عبد الله بن محمد ابن مفلح، أبو إسحاق، برهان الدين (ت ٨٨٤ هـ) الناشر: دار الكتب العلمية، بيروت - لبنان الطبعة: الأولى، ١٤١٨ هـ - ١٩٩٧ معدد الأجزاء:٨«المقنع لموفق الدين بن قدامة» بأعلى الصفحة يليه - مفصولا بفاصل - «المبدع في شرح المقنع» لابن مفلح[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Bismillâhirrahmânirrahîm. Tetavvu' namazı bâbı: Bu, bedenin en faziletli tetavvu'udur. — [el-Mubdi' fî Şerhi'l-Mukni' — Bâbu Salâti't-Tetavvu' — Tetavvu' namazının en kuvvetlisi] Tetavvu' lügatte: itaat fiili; şer‘an ve örfen: vâcip olmayan itaat demektir. Nefl ve nâfile: ziyade; teneffül: tetavvu' manasındadır. (Beden tetavvu'larının en faziletlisi namazdır.) Zira Sâlim b. Ebî'l-Ca'd'ın Sevbân'dan rivayet ettiğine göre Nebî (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “İstikamet üzere olun, (sevabını) sayamazsınız; bilin ki amellerinizin en hayırlısı namazdır.” Bunu İbn Mâce rivayet etmiştir. Senedi Sâlim'e kadar güvenilirdir. Ahmed b. Hanbel dedi ki: Sâlim, Sevbân'a yetişmemiştir; ikisi arasında Ma'dân b. Ebî Talha vardır. Bu hadisler sahih değildir. Beyhakî “Sünen”inde, İbn Hibbân “Sahîh”inde rivayet etmiş; Mâlik ise “Muvatta’”ında belâğ olarak rivayet etmiştir. Bu hadisin zayıf tarikleri vardır. Ayrıca namazın farzı en kuvvetli farz olduğu için onun nâfilesi de tetavvu'ların en kuvvetlisidir; yine namaz, ibadet türlerini bir araya toplar: ihlâs, kıraat, rükû, secde, Rab ile münâcât, kıbleye yönelme, tesbih, tekbir ve Nebî (s.a.v.)'e salavat. Ancak Ahmed ve ashabı, nâfile olarak yapılan amellerin en faziletlisinin cihad olduğunu mutlak olarak ifade etmişlerdir. Ahmed: “Farzlardan cihaddan daha faziletlisini bilmiyorum” demiştir. Çoğu ashabımız: “Sonra ilim, sonra namaz” demiştir. Cihad hakkında belirtilen görüşe göre o, nâfile amellerin en faziletlisidir; namaz ise salt bedenî tetavvu'ların en faziletlisidir. Bir topluluk, cihad yolunda harcamanın daha faziletli olduğunu belirtmiş; diğerleri ise ribâtın cihaddan daha faziletli olduğuna hükmetmiştir. Şeyh Takıyyüddin dedi ki:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.بَابُ صَلَاةِ التَّطَوُّعِ وهي أفضل تطوع البدن.ــ[المبدع في شرح المقنع] [بَابُ صَلَاةِ التَّطَوُّعِ] [آكَدُ صَلَاةِ التَّطَوُّعِ]التَّطَوُّعُ فِي الْأَصْلِ: فِعْلُ الطَّاعَةِ، وَشَرْعًا وَعُرْفًا: طَاعَةٌ غَيْرُ وَاجِبَةٍ. وَالنَّفْلُ وَالنَّافِلَةُ: الزِّيَادَةُ، وَالتَّنَفُّلُ: التَّطَوُّعُ (وَهِيَ أَفْضَلُ تَطَوُّعِ الْبَدَنِ) لِمَا رَوَى سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «اسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا، وَاعْلَمُوا أَنَّ خَيْرَ أَعْمَالِكُمُ الصَّلَاةُ» ، رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَإِسْنَادُهُ ثِقَاتٌ إِلَى سَالِمٍ. قَالَ أَحْمَدُ: سَالِمٌ لَمْ يَلْقَ ثَوْبَانَ، بَيْنَهُمَا مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ صِحَاحًا، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي " سُنَنِهِ "، وَابْنُ حِبَّانَ فِي " صَحِيحِهِ "، وَمَالِكٌ فِي " مَوَطَّئِهِ " بَلَاغًا، وَلَهُ طُرُقٌ فِيهَا ضَعْفٌ؛ وَلِأَنَّ فَرْضَهَا آكَدُ الْفُرُوضِ، فَتَطَوُّعُهَا آكَدُ التَّطَوُّعَاتِ، وَلِأَنَّهَا تَجْمَعُ أَنْوَاعًا مِنَ الْعِبَادَةِ: الْإِخْلَاصَ، وَالْقِرَاءَةَ، وَالرُّكُوعَ، وَالسُّجُودَ، وَمُنَاجَاةَ الرَّبِّ، وَالتَّوَجُّهَ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَالتَّسْبِيحَ، وَالتَّكْبِيرَ، وَالصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، لَكِنْ أَطْلَقَ أَحْمَدُ وَالْأَصْحَابُ أَنَّ الْجِهَادَ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الْمُتَطَوَّعِ بِهَا. قَالَ أَحْمَدُ: لَا أَعْلَمُ شَيْئًا مِنَ الْفَرَائِضِ أَفْضَلَ مِنَ الْجِهَادِ.وَذَكَرَ أَكْثَرُ أَصْحَابِنَا: ثُمَّ الْعِلْمُ، ثُمَّ الصَّلَاةُ. وَعَلَى مَا ذَكَرَهُ فِي الْجِهَادِ أَنَّهُ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الْمُتَطَوَّعِ بِهَا، وَالصَّلَاةُ أَفْضَلُ تَطَوُّعٍ بَدَنِيٍّ مَحْضٍ. وَذَكَرَ جَمَاعَةٌ أَنَّ النَّفَقَةَ فِيهِ أَفْضَلُ، وَجَزَمَ بِهِ آخَرُونَ، بِأَنَّ الرِّبَاطَ أَفْضَلُ مِنَ الْجِهَادِ، وَقَالَ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ:
Bunların en vurgulananı küsûf namazı ile istiska namazıdır; sonra vitir namazı gelir; o vâcip değildir ve vakti şu arasıdır—[el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘]. Zilhicce'nin on gününü gece gündüz ibadetle geçirmek, kişinin nefsini ve malını feda etmediği bir cihaddan daha faziletlidir. Mühennâ'dan nakledildiğine göre: Niyeti sahih olan kimse için ilim talebi amellerin en faziletlisidir. Denildi ki: Niyetin sahih olması ne demektir? Dedi ki: Kişi niyet eder: Onda tevazu gösterir ve cehaleti kendinden uzaklaştırır. Denildi ki: Aksine oruçtur. Zira Resûlullah (s.a.v.) Ebû Ümâme'ye şöyle buyurdu: "Oruca devam et, çünkü onun bir benzeri yoktur." Nesâî rivayet etmiştir ve senedinde bir mülayemet vardır. Denildi ki: Faydası başkasına geçen ameldir; hasta ziyareti, cenazeye katılmak gibi. İbn Cevzî'nin ifadesinin zahiri, (Mekke'de) tavafın namazdan daha faziletli olduğu yönündedir; Şeyh Takiyyüddin de bunu söylemiş ve cumhurdan nakletmiştir. Denildi ki: Hac daha faziletlidir; çünkü o bir cihaddır. Zira hacda İslâm'da benzeri olmayan bir meşhed vardır ki o da Arefe günüdür. Orada ölürse günahlarından çıkmış olur. Mühennâ'dan ondan (İmam Ahmed'den) zikrin namaz ve oruçtan daha faziletli olduğu nakledilmiştir. "el-Furû‘" adlı eserde denilmiştir: O halde kalp amelinin organ amelinden daha faziletli olduğu yönü bir görüştür. Hülasası şudur: Amellerin en faziletlisi cihattır, sonra onun tâbileri, sonra ilim (öğrenmesi ve öğretmesi), sonra namaz. Nass olarak şöyle bildirilmiştir: Garibin (Mekke'de) tavafı namazdan daha faziletlidir; Arafat'ta vakfe ise sahihe göre tavafdan daha faziletlidir. Sonra faydası başkasına geçen ameller: Muhtaç bir akrabaya verilen sadaka azad etmekten daha faziletlidir; azad etmek ise yabancıya verilen sadakadan daha faziletlidir, ancak ihtiyaç zamanı müstesna. Sonra hac, sonra azad etmek, sonra oruç. Şeyh Takiyyüddin, kalple yapılan zikrin kalpsiz okumadan daha faziletli olduğunu tercih etmiştir; bu İbn Cevzî'nin şu sözünün manasıdır: (Bunların en vurgulananı küsûf namazı ile istiska namazıdır.) Çünkü bu namazlar için mutlak olarak cemaat meşru kılınmıştır; farzlara benzerler. Zahirine göre küsûf namazı istiska namazından daha vurgulanmıştır; çünkü Resûlullah (s.a.v.) sebebi bulunduğunda onu terk etmemiştir, istiska namazının aksine; o bazen istiska yapmış bazen terk etmiştir. Bu ikisine, kendileri için cemaat sünnet kılınan namazlar (teravih gibi) vurgulanma bakımından ilhak edilir.
وَآكَدُهَا صَلَاةُ الْكُسُوفِ وَالِاسْتِسْقَاءِ ثُمَّ الْوَتْرُ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ وَوَقْتُهُ مَا بَيْنَــ[المبدع في شرح المقنع] اسْتِيعَابُ عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ بِالْعِبَادَةِ لَيْلًا وَنَهَارًا أَفْضَلُ مِنْ جِهَادٍ لَمْ تَذْهَبْ فِيهِ نَفْسُهُ وَمَالُهُ. وَنَقَلَ مُهَنَّا: طَلَبُ الْعِلْمِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ لِمَنْ صَحَّتْ نِيَّتُهُ. قِيلَ: فَأَيُّ شَيْءٍ تَصْحِيحُ النِّيَّةِ؟ قَالَ: يَنْوِي: يَتَوَاضَعُ فِيهِ، وَيَنْفِي عَنْهُ الْجَهْلَ. وَقِيلَ: بَلِ الصَّوْمُ؛ «لِقَوْلِهِ عليه السلام لِأَبِي أُمَامَةَ: " عَلَيْكَ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَا مِثْلَ لَهُ» . رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَفِيهِ لِينٌ.وَقِيلَ: مَا تَعَدَّى نَفْعُهُ؛ كَعِيَادَةِ مَرِيضٍ، وَاتِّبَاعِ جِنَازَةٍ. وَظَاهِرُ كَلَامِ ابْنِ الْجَوْزِيِّ أَنَّ الطَّوَافَ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ فِيهِ، وَقَالَهُ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ، وَذَكَرَهُ عَنِ الْجُمْهُورِ.وَقِيلَ: الْحَجُّ أَفْضَلُ؛ لِأَنَّهُ جِهَادٌ؛ فَإِنَّ فِيهِ مَشْهَدًا لَيْسَ فِي الْإِسْلَامِ مِثْلُهُ؛ وَهُوَ يَوْمُ عَرَفَةَ، وَإِنْ مَاتَ بِهِ، فَقَدْ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ.وَنَقَلَ عَنْهُ مُهَنَّا: أَفْضَلِيَّةَ الذِّكْرِ عَلَى الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ.قَالَ فِي " الْفُرُوعِ ": فَيَتَوَجَّهُ أَنَّ عَمَلَ الْقَلْبِ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِ الْجَوَارِحِ.وَحَاصِلُهُ أَنَّ أَفْضَلَهَا جِهَادٌ ثُمَّ تَوَابِعُهُ، ثُمَّ عِلْمٌ: تَعَلُّمُهُ وَتَعْلِيمُهُ، ثُمَّ صَلَاةٌ.وَنَصَّ: أَنَّ طَوَافَ الْغَرِيبِ أَفْضَلُ مِنْهَا فِيهِ، وَالْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ أَفْضَلُ مِنْهُ فِي الصَّحِيحِ، ثُمَّ مَا تَعَدَّى نَفْعُهُ، فَصَدَقَةٌ عَلَى قَرِيبٍ مُحْتَاجٍ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقٍ، وَعِتْقٌ أَفْضَلُ مِنْ صَدَقَةٍ عَلَى أَجْنَبِيٍّ، إِلَّا زَمَنَ حَاجَةٍ، ثُمَّ حَجٌّ، ثُمَّ عِتْقٌ، ثُمَّ صَوْمٌ.وَاخْتَارَ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ: أَنَّ الذِّكْرَ بِقَلْبٍ أَفْضَلُ مِنَ الْقِرَاءَةِ بِلَا قَلْبٍ؛ وَهُوَ مَعْنَى كَلَامِ ابْنِ الْجَوْزِيِّ: (وَآكَدُهَا صَلَاةُ الْكُسُوفِ وَالِاسْتِسْقَاءِ) لِأَنَّهُ يُشْرَعُ لَهَا الْجَمَاعَةُ مُطْلَقًا، أَشْبَهَا الْفَرَائِضَ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ صلاة الْكُسُوفَ آكَدُ مِنْ صَلَاةِ الِاسْتِسْقَاءِ؛ لِأَنَّهُ عليه السلام لَمْ يَتْرُكْهَا عِنْدَ وُجُودِ سَبَبِهَا، بِخِلَافِ الِاسْتِسْقَاءِ؛ فَإِنَّهُ كَانَ يَسْتَسْقِي تَارَةً، وَيَتْرُكُ أُخْرَى، وَيُلْحَقُ بِهِمَا فِي الْآكَدِيَّةِ مَا تُسَنُّ لَهُ الْجَمَاعَةُ كَالتَّرَاوِيحِ.
Bunu el-Müzhheb ve el-Müstev‘ib’de zikretmiştir; bu aynı zamanda el-Fürû‘da geçen mânanın ta kendisidir. Vitir Namazı: Vitrin Hükmü: (Sonra vitir) Onu bir cemaat öne almış olup bunlar arasında et-Telhîs sahibi de vardır; el-Vecîz ve diğerlerinde ise bu husus kat‘î olarak ifade edilmiştir. İbn Temîm ise vitrin, cemaatle kılınması sünnet olan namazlardan daha kuvvetli olduğu yönünde bir vecih zikretmiştir. Bu ise meşhur görüşe göre vitrin vacip olmadığı esasına dayanır. Kâdî ise şöyle demiştir: Sabah namazının iki rek‘at sünneti, vitirden daha kuvvetlidir; çünkü o belirli bir rek‘at sayısına tahsis edilmiştir. Bu bir rivayettir. Müellif, sünen-i râtibenin teravih namazından daha kuvvetli olduğunu belirtmiş; Hanbel‘den nakledildiğine göre, farz namazlardan sonra gece namazından (kıyâmü’l-leyl) daha faziletli bir ibadet yoktur. (Vitir vacip değildir) diye nass belirtmiştir; mezhepteki sahih görüş budur. Resûlullah (s.a.v.)‘in bir bedevîye, Allah’ın kendisine farz kıldığı namazı sorduğunda: 'Beş vakit namaz' buyurduğu, bedevînin: 'Bundan başka bana vacip olan var mı?' diye sorması üzerine: 'Hayır, ancak nâfile kılarsan (o başka)' buyurduğu hadise dayanarak. Bu hadis müttefekun aleyhtir. Ubâde (r.a.), 'Vitir vaciptir' diyen bir adamı yalanlamış ve şöyle demiştir: Ben Resûlullah (s.a.v.)‘i şöyle buyururken işittim: 'Allah’ın bir gün ve gecede kuluna farz kıldığı namaz beş vakittir.' (hadisin devamı). Alî (r.a.)‘den rivayetle şöyle demiştir: Vitir, farz namaz gibi kesin bir vacip değildir; fakat Resûlullah (s.a.v.)‘in sünnet olarak koyduğu bir namazdır. Bunu Ahmed ve Tirmizî rivayet etmiş, Tirmizî hasen olduğunu belirtmiştir. Ayrıca vitrin, bir zaruret olmaksızın binek üzerinde kılınması caizdir; bu yönüyle sünnet namazlara benzer. Yine Ahmed b. Hanbel‘den bir rivayete göre vitir vaciptir; bu görüşü Ebû Bekir tercih etmiştir. Delil olarak Nebî (s.a.v.)‘in: 'Kim vitir kılmazsa bizden değildir' hadisini almıştır. Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiş olmakla birlikte hadis zayıftır. Ebû Eyyûb (r.a.)‘den rivayete göre Nebî (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: 'Vitir bir haktır; kim beş rek‘at kılmak isterse kılsın, kim üç rek‘at kılmak isterse kılsın, kim bir rek‘at kılmak isterse kılsın.' Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce rivayet etmiştir.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[المبدع في شرح المقنع] ذَكَرَهُ فِي " الْمُذْهَبِ "، وَ " الْمُسْتَوْعِبِ "؛ وَهُوَ مَعْنَى مَا فِي " الْفُرُوعِ ". [الْوَتْرُ][حُكْمُ الْوَتْرِ](ثُمَّ الْوَتْرُ) قَدَّمَهُ جَمَاعَةٌ، مِنْهُمْ صَاحِبُ " التَّلْخِيصِ "، وَجَزَمَ بِهِ فِي " الْوَجِيزِ " وَغَيْرِهِ. وَذَكَرَ ابْنُ تَمِيمٍ وَجْهًا أَنَّهُ آكَدُ مِمَّا تُسَنُّ لَهُ الْجَمَاعَةُ، وَهَذَا عَلَى الْمَشْهُورِ أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ.وَقَالَ الْقَاضِي: رَكْعَتَا الْفَجْرِ آكَدُ مِنْهُ؛ لِاخْتِصَاصِهَا بِعَدَدٍ مَخْصُوصٍ، وَهُوَ رِوَايَةٌ. وَذَكَرَ الْمُؤَلِّفُ: أَنَّ السُّنَنَ الرَّاتِبَةَ آكَدُ مِنَ التَّرَاوِيحِ، وَنَقَلَ حَنْبَلٌ: لَيْسَ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ أَفْضَلُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ (وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ) نَصَّ عَلَيْهِ؛ وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْمَذْهَبِ؛ «لِقَوْلِهِ عليه السلام لِلْأَعْرَابِيِّ حِينَ سَأَلَهُ عَمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الصَّلَاةِ، قَالَ: خَمْسَ صَلَوَاتٍ. قَالَ: هَلْ عَلَيَّ غَيْرُهَا؟ قَالَ: لَا، إِلَّا أَنْ تَطَوَّعَ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَكَذَّبَ عُبَادَةُ رَجُلًا يَقُولُ: الْوَتْرُ وَاجِبٌ، وَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللَّهُ عَلَى الْعَبْدِ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ» الْخَبَرَ. وَعَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الْوَتْرُ لَيْسَ بِحَتْمٍ كَهَيْئَةِ الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ، وَلَكِنَّهُ سُنَّةٌ سَنَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ. وَلِأَنَّهُ يَجُوزُ فِعْلُهُ عَلَى الرَّاحِلَةِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ، أَشْبَهَ السُّنَنَ، وَعَنْهُ: هُوَ وَاجِبٌ، اخْتَارَهُ أَبُو بَكْرٍ؛ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: «مَنْ لَمْ يُوتِرْ فَلَيْسَ مِنَّا» . رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَعَنْ أَبِي أَيُّوبَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «الْوَتْرُ حَقٌّ؛ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَ بِخَمْسٍ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَ بِثَلَاثٍ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَ بِوَاحِدَةٍ فَلْيَفْعَلْ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ،
Yatsı namazı (vaktinden) fecrin doğuşuna kadar; en azı bir rekât, en çoğu on bir rekâttır. Her (iki rekâtta bir) selam verir. [el-Mubdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] ve râvileri sikâttır. Nesâî de rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Mevkuf olan rivayet isabete daha yakındır." Resûlullah (s.a.v.) hazarda ve seferde vitre devam ederdi. Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: "Vitri kasten terk eden kimse kötü bir adamdır; onun şahitliği kabul edilmemelidir." Buna cevaben: Bu, istihbâbın tekit edilmesine hamledilmiştir. [Vitir Namazının Vakti] (Vakti: Yatsı namazı ile ikinci fecrin doğuşu arasındaki vakittir.) el-Muğnî, et-Telhîs ve el-Vecîz'de kesin olarak ifade edilmiştir; el-Fürû‘'da da tercih edilmiştir. Zira Resûlullah (s.a.v.) Hârice b. Huzâfe hadisinde şöyle buyurmuştur: "Allah size kırmızı develerden daha hayırlı bir namaz ihsan etti; o da yatsı ile fecrin doğuşu arasındaki vitir namazıdır." Ahmed ve başkaları rivayet etmiştir; bu hadis zayıftır. Muâz'dan da aynı mana merfû‘ olarak rivayet edilmiştir; Ahmed onu Abdullah b. Zahr tarikiyle rivayet etmiştir; o da zayıftır. Nebî (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Sabahlamadan önce vitir kılın." Bunu Müslim rivayet etmiştir. Ondan (İbn Mes'ûd'dan) rivayete göre: Sabah namazına kadar (vakit devam eder). el-Kâfî'de kesin olarak ifade edilmiştir; Beyhakî onu İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ve senedi sikâttır. Ebû Basra'dan merfû‘ olarak: "Allah size bir namaz daha artırdı; onu yatsı ile sabah namazı arasında kılın." Ahmed bunu İbn Lehîa tarikiyle rivayet etmiştir. Bu rivayet, muzâfın hazfedilmesine hamledilir; birinci rivayet delil gösterilerek. (Bu ifade) kişinin yatsıyı cem-i takdim ile kılması durumunu da kapsar. Zahirine göre, yatsıdan önce vitir kılarsa sahih olmaz; fecir doğana kadar tehir ederse kaza olur. el-Muğnî'de bunu sahih kabul etmiş, eş-Şerh'te ise bir ihtimal olarak eda olabileceğini zikretmiştir; Ebû Basra hadisinden dolayı. En faziletlisi, (gece kalkmaya) güvenen kimse için gecenin sonunda kılınmasıdır, mutlak olarak değil.
صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَطُلُوعِ الْفَجْرِ وَأَقَلُّهُ رَكْعَةٌ وَأَكْثَرُهُ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّــ[المبدع في شرح المقنع] وَرُوَاتُهُ ثِقَاتٌ، وَالنَّسَائِيُّ، وَقَالَ: الْمَوْقُوفُ أَوْلَى بِالصَّوَابِ. وَكَانَ عليه السلام يُوَاظِبُ عَلَيْهِ حَضَرًا وَسَفَرًا، وَقَالَ أَحْمَدُ: مَنْ تَرَكَ الْوَتْرَ عَمْدًا فَهُوَ رَجُلُ سُوءٍ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ تُقْبَلَ لَهُ شَهَادَةٌ، وَأُجِيبَ: بِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى تَأْكِيدِ الِاسْتِحْبَابِ. [وَقْتُ الْوَتْرِ](وَوَقْتُهُ: مَا بَيْنَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ، وَطُلُوعِ الْفَجْرِ) الثَّانِي، جَزَمَ بِهِ فِي " الْمُغْنِي " وَ " التَّلْخِيصِ "، وَ " الْوَجِيزِ "، وَقَدَّمَهُ فِي " الْفُرُوعِ "؛ لِقَوْلِهِ عليه السلام فِي حَدِيثِ خَارِجَةَ بْنِ حُذَافَةَ: «لَقَدْ أَمَدَّكُمُ اللَّهُ بِصَلَاةٍ هِيَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ حُمُرِ النِّعَمِ؛ وَهِيَ الْوَتْرُ فِيمَا بَيْنَ الْعِشَاءِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَغَيْرُهُ، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَعَنْ مُعَاذٍ مَعْنَاهُ مَرْفُوعًا، رَوَاهُ أَحْمَدُ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ؛ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: «أَوْتِرُوا قَبْلَ أَنْ تُصْبِحُوا» ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَعَنْهُ: إِلَى صَلَاةِ الْفَجْرِ، جَزَمَ بِهِ فِي " الْكَافِي " وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَإِسْنَادُهُ ثِقَاتٌ. وَعَنْ أَبِي بَصْرَةَ مَرْفُوعًا: «إِنَّ اللَّهَ زَادَكُمْ صَلَاةً فَصَلُّوهَا مَا بَيْنَ الْعِشَاءِ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ لَهِيعَةَ. وَيُحْمَلُ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ؛ بِدَلِيلِ الرِّوَايَةِ الْأُولَى، ويدخل فِي كَلَامِهِ مَا لَوْ جَمَعَ الْعِشَاءَ جَمْعَ تَقْدِيمٍ، وَظَاهِرُهُ: أَنَّهُ إِذَا أَوْتَرَ قَبْلَ الْعِشَاءِ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ، وَأَنَّهُ إِذَا أَخَّرَهُ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ يَكُونُ قَضَاءً، وَصَحَّحَهُ فِي " الْمُغْنِي "، وَذَكَرَ فِي " الشَّرْحِ " احْتِمَالًا: أَنَّهُ يَكُونُ أَدَاءً، لِحَدِيثِ أَبِي بَصْرَةَ. وَالْأَفْضَلُ فِعْلُهُ آخِرَ اللَّيْلِ لِمَنْ وَثِقَ، لَا مُطْلَقًا.
İki rekat kılar ve bir rekatla vitreder. Eğer dokuz rekatla vitir kılacak olursa sekiz rekatı art arda kılar, sonra oturup teşehhüt getirir ve selam vermez. Ardından [el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] kitabında şöyle denir: Kâdî dedi ki: Onun müstahap vakti, yatsı namazının müstahap vaktinin aynısıdır. Bir kısım âlimler ise: Gecenin tamamı eşittir, dediler. Teheccüd namazı kılacak olan kimse vitrini teheccüdden sonra kılar. Şayet gece başında vitir kılarsa bu mekruh görülmez; İmam Ahmed buna nas belirtmiştir. Vitrin en azı: En azı bir rekattır. Ebû Eyyûb hadisi delildir. Bu, birçok sahâbînin görüşüdür. En çoğu: el-Vecîz'de de belirtildiği üzere en faziletlisi: On bir rekattır; her iki rekattan selam verir ve bir rekatla vitreder. İmam Ahmed buna nas belirtmiş, bir grup âlim de bunu zikretmiştir. Nebî (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: «Gece namazı ikişer ikişerdir. Sabahı endişe ettiğin zaman bir rekatla vitrediver.» Bu hadis üzerinde ittifak edilmiştir. Âişe (r.anhâ) dedi ki: Nebî (s.a.v.) yatsı namazından kurtulduktan sonra fecre kadar on bir rekat namaz kılardı; her iki rekattan selam verir ve bir rekatla vitrederdi. Bunu Müslim rivayet etmiştir. Hadisin zâhiri, bir rekatla vitir kılmanın mekruh olmadığıdır; öncesinde namaz bulunmasa bile, hatta yolcu için dahi. İmam Ahmed'den rivayet edildiğine göre: İki rekat kılar, sonra vitreder. Ahmed b. Hanbel dedi ki: Resûlullah'tan (s.a.v.) rivayet edilen hadislerde O'nun bir rekatla vitir kıldığında, öncesinde bir namaz bulunuyordu. Ebû Bekir dedi ki: Hastalık, yolculuk veya benzeri bir mazeret sebebiyle bir rekatla vitir kılmakta bir beis yoktur.
رَكْعَتَيْنِ وَيُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ وَإِنْ أَوْتَرَ بِتِسْعٍ سَرَدَ ثَمَانِيًا وَجَلَسَ، فَتَشَهَّدَ وَلَمْ يُسَلِّمْ، ثُمَّــ[المبدع في شرح المقنع] وَقَالَ الْقَاضِي: وَقْتُهُ الْمُخْتَارُ كَوَقْتِ الْعِشَاءِ الْمُخْتَارِ.وَقِيلَ: كُلُّ اللَّيْلِ سَوَاءٌ، وَمَنْ لَهُ تَهَجُّدٌ جَعَلَهُ بَعْدَهُ، فَإِنْ أَوْتَرَ أَوَّلَ اللَّيْلِ لَمْ يُكْرَهْ، نَصَّ عَلَيْهِ. [أَقَلُّ الْوَتْرِ](وَأَقَلُّهُ رَكْعَةٌ) لِحَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ؛ وَهُوَ قَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، (وَأَكْثَرُهُ) وَفِي " الْوَجِيزِ "، وَأَفْضَلُهُ: (إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ، وَيُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ) نَصَّ عَلَيْهِ، وَذَكَرَهُ جَمَاعَةٌ؛ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: «صَلَاةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى؛ فَإِذَا خَشِيتَ الصُّبْحَ، فَأَوْتِرْ بِوَاحِدَةٍ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِيمَا بَيْنَ أَنْ يَفْرَغَ الْعِشَاءُ إِلَى الْفَجْرِ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً؛ يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ، وَيُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَظَاهِرُهُ: أَنَّهُ لَا يُكْرَهُ فِعْلُهُ بِوَاحِدَةٍ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْهَا صَلَاةٌ، حَتَّى فِي حَقِّ الْمُسَافِرِ، وَعَنْهُ: يَرْكَعُ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ يُوتِرُ.قَالَ أَحْمَدُ: الْأَحَادِيثُ الَّتِي جَاءَتْ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ أَوْتَرَ بِرَكْعَةٍ كَانَ قَبْلَهَا صَلَاةٌ مُتَقَدِّمَةٌ.وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا بَأْسَ بِالْوَتَرِ بِرَكْعَةٍ، لِعُذْرٍ مِنْ مَرَضٍ أَوْ سَفَرٍ، أَوْ نَحْوِهِ.
صَلَّى التَّاسِعَةَ وَتَشَهَّدَ وَسَلَّمَ. وَكَذَلِكَ السَّبْعُ، وَإِنْ أَوْتَرَ بِخَمْسٍ، لَمْ يَجْلِسْ إِلَّا فِيــ[المبدع في شرح المقنع] وَقِيلَ: لَهُ سَرْدُ عَشَرَةٍ، ثُمَّ يَجْلِسُ فَيَتَشَهَّدُ، ثُمَّ يُوتِرُ بِالْأَخِيرَةِ، وَيَتَشَهَّدُ وَيُسَلِّمُ، نَصَّ عَلَيْهِ.وَقِيلَ: لَهُ سَرْدُ إِحْدَى عَشْرَةَ بِتَشَهُّدٍ وَاحِدٍ وَسَلَامٍ.وَقِيلَ: أَكْثَرُهُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً؛ لِمَا رَوَى أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ: «كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُوتِرُ بِثَلَاثَ عَشْرَةَ، فَلَمَّا كَبُرَ وَضَعُفَ أَوْتَرَ بِسَبْعٍ» . وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمَا الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ كَانَ يُصَلِّيهِمَا جَالِسًا بَعْدَ الْوَتْرِ، أَوْ رَكْعَتَا الْفَجْرِ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَاسْتَحَبَّ أَحْمَدُ أَنْ تَكُونَ الرَّكْعَةُ عَقِيبَ الشَّفْعِ، وَلَا يُؤَخِّرُهَا عَنْهُ، وَلَيْسَ كَالْمَغْرِبِ حَتْمًا خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَلَا أَنَّهُ رَكْعَةٌ قَبْلَهُ شَفْعٌ لَا حَدَّ لَهُ خِلَافًا لِمَالِكٍ، وَتَمَسُّكًا بِأَخْبَارٍ فِيهَا ضَعْفٌ عَلَى أَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِيهَا. [الْوَتْرُ بِأَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثِ رَكَعَاتٍ](وَإِنْ أَوْتَرَ بِتِسْعٍ؛ سَرَدَ ثَمَانِيًا، وَجَلَسَ فَتَشَهَّدَ، وَلَمْ يُسَلِّمْ، ثُمَّ صَلَّى التَّاسِعَةَ وَتَشَهَّدَ وَسَلَّمَ) لِمَا رَوَتْ عَائِشَةُ: أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَقِيلَ: كَإِحْدَى عَشْرَةَ: يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ، وَيُوتِرُ بِرَكْعَةٍ.قَالَ فِي " الْخِلَافِ " عَنْ فِعْلِهِ عليه السلام: قَصَدَ بَيَانَ الْجَوَازِ، وَإِنْ كَانَ الْأَفْضَلُ غَيْرَهُ، وَقَدْ نَصَّ أَحْمَدُ عَلَى جَوَازِ هَذَا.(وَكَذَلِكَ السَّبْعُ) أَيْ: يَسْرُدُ سِتًّا، وَيَجْلِسُ وَلَا يُسَلِّمُ، ثُمَّ يُصَلِّي السَّابِعَةَ، وَيَتَشَهَّدُ،
Onların sonunda (oturur); kemâlin en aşağısı ise iki teslim ile üç rekâttır. Birinci rekâtta Fâtiha’dan sonra okur—[el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘]—ve selâm verir. Bunu Ahmed nass olarak belirtmiş ve ‘el-Kâfî’de kesin olarak hükmetmiştir; Nebî’nin (s.a.v.) fiiline dayanarak. Bu fiili Ahmed ve Ebû Dâvûd Âişe (r.anhâ) hadîsinden rivayet etmiş olup senedi sika râvilerdir. Mezhepte meşhur olan da budur. Ahmed ayrıca yedi rekâtın da beş rekât gibi olduğunu nass olarak belirtmiştir; çünkü bu, Âişe (r.anhâ) hadîsindeki Nebî’nin (s.a.v.) fiiline dayanmakta olup senedi sika râvilerdir. (Şayet beş rekâtla vitir kılarsa, yalnızca sonuncularında oturur.) İşte mezhep budur. Âişe (r.anhâ)’nın şu sözüne dayanır: «Nebî (s.a.v.) geceleyin on üç rekât namaz kılardı; bununla beş rekât vitir kılar, sonuncusu dışında hiçbirinde oturmazdı.» Müttefekun aleyh (Buhârî ve Müslim ittifak etmiştir). İbn Akīl tüm bu hususlarda iki vecih nakletmiştir: Birincisi, her iki rekâttan sonra selâm verir ve tek rekâtla vitir kılar; bu daha sahihtir, demiştir. İkincisi, hepsini tek bir selâm ile kılar; şef‘ akabinde oturur, teşehhüd getirir, sonra kalkıp bir rekât daha kılar, ardından teşehhüd getirip selâm verir. (Kemâlin en aşağısı ise iki selâm ile üç rekâttır.) Bunu cemaat zikretmiştir; bunlardan Ebü’l-Hattâb böyle demiş ve ‘el-Muharrer’, ‘el-Vecîz’ ve ‘el-Fürû‘’da bu görüş kesin olarak belirtilmiştir. Nebî (s.a.v.) şöyle buyurduğu için: «Bir ile ikiyi selâm ile ayır.» el-Esrem kendi senediyle Nâfi‘ yoluyla İbn Ömer (r.a.)’den rivayet etmiştir; bu, [....] kavlidir.
آخِرِهِنَّ، وَأَدْنَى الْكَمَالِ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ بِتَسْلِيمَتَيْنِ. يَقْرَأُ فِي الْأُولَى بَعْدَ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ:ــ[المبدع في شرح المقنع] وَيُسَلِّمُ. نَصَّ عَلَيْهِ وَجَزَمَ بِهِ فِي " الْكَافِي " لِفِعْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَإِسْنَادُهُ ثِقَاتٌ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَالْأَشْهُرُ فِي الْمَذْهَبِ.وَنَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ: أَنَّ السَّبْعَ كَالْخَمْسِ؛ لِفِعْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَإِسْنَادُهُ ثِقَاتٌ.(وَإِنْ أَوْتَرَ بِخَمْسٍ؛ لَمْ يَجْلِسْ إِلَّا فِي آخِرِهِنَّ) هَذَا الْمَذْهَبُ، لِقَوْلِ عَائِشَةَ: «كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً، يُوتِرُ مِنْ ذَلِكَ بِخَمْسٍ لَا يَجْلِسُ فِي شَيْءٍ إِلَّا فِي آخِرِهِنَّ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.وَحَكَى ابْنُ عَقِيلٍ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ وَجْهَيْنِ؛ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ، وَيُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ، قَالَ: وَهَذَا أَصَحُّ. وَالثَّانِي: يُصَلِّي الْجَمِيعَ بِسَلَامٍ، فَيَجْلِسُ عَقِبَ الشَّفْعِ، وَيَتَشَهَّدُ ثُمَّ يَقُومُ فَيَأْتِي بِرَكْعَةٍ، ثُمَّ يَتَشَهَّدُ وَيُسَلِّمُ.(وَأَدْنَى الْكَمَالِ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ بِتَسْلِيمَتَيْنِ) ذَكَرَهُ الْجَمَاعَةُ؛ مِنْهُمْ أَبُو الْخَطَّابِ، وَجَزَمَ بِهِ فِي " الْمُحَرَّرِ "، وَ " الْوَجِيزِ "، وَ " الْفُرُوعِ "؛ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: «افْصِلْ بَيْنَ الْوَاحِدَةِ وَالثِّنْتَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ» . رَوَاهُ الْأَثْرَمُ بِسَنَدِهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ؛ وَهُوَ قَوْلُ
Birinci rekâtta Fâtiha'dan sonra "Sebbih" (A'lâ Sûresi), ikincide "Kul yâ eyyühe'l-kâfirûn" (Kâfirûn Sûresi), üçüncüde "Kul hüvellâhü ehad" (İhlâs Sûresi) okur. [el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] Sahabeden bir cemaat ve onlardan sonra gelenler (böyle yapmıştır). Çünkü tek (bir rekât) kılmanın mekruh olduğu ihtilâflıdır. Faziletli olan, ondan önce bir çift (şef') kılmaktır. Bu sebeple üç (rekât) kemal noktasına en yakındır. Ancak üçünü bir selamla peş peşe kılarsa caizdir, bunu bir cemaat zikretmiştir. Kâdî dedi ki: Üç rekâtı bir selamla kıldığında ikinci rekâtın ardından oturmamışsa caizdir. Eğer oturmuşsa iki vecih vardır: Bunların daha sahihine göre vitir olmaz.
[VİTİRDE KIRAAT]
(Birinci rekâtta Fâtiha'dan sonra "Sebbih", ikincide "Kul yâ eyyühe'l-kâfirûn", üçüncüde "Kul hüvellâhü ehad" okur.) Zira İbn Abbâs (r.a.) rivayet etmiştir ki Nebî (s.a.v.) böyle okurdu. Bunu Ahmed ve Tirmizî rivayet etti; Ebû Dâvûd ve diğerleri de Übeyy b. Kâ‘b'ın hadisinden rivayet etti. Ahmed ve Nesâî şunu ekledi: "Selam verdiğinde üç defa 'Sübhâne'l-Meliki'l-Kuddûs' der." İkisi bir rivayette: "Sonuncusunda sesini yükseltirdi." (Yine Ahmed'den) rivayet edilir: İhlâs Sûresi ile birlikte Muavvizeteyn'i (Felak ve Nâs) da ekler; çünkü O (s.a.v.) böyle okurdu. Bunu İbn Mâce ve Dârekutnî, Âişe (r.anhâ) hadisinden rivayet etmiştir; ancak bu rivayette zayıflık vardır. "Tahkîk" adlı eserde bunun sahih olmadığı zikredilmiştir. Nitekim Ahmed b. Hanbel ve İbn Maîn bu iki sûrenin ziyadesini inkâr etmiştir.
[VİTİRDE KUNUT]
(Vitrde kunut yapar.) Yani son rekâtta, sahih olan görüşe göre senenin tamamında (kunut okur). Çünkü O (s.a.v.) vitrinde gelecek olan şeyleri söylerdi; 'kâne' (olurdu) süreklilik içindir. Ayrıca Ramazan'da meşrû kılınan bir şey, sayı itibarıyla Ramazan dışında da meşrûdur. (İmam Ahmed'den) bir rivayete göre ise yalnızca Ramazan'ın son yarısında kunut yapar. Bunu el-Esrem tercih etmiştir.
" سَبِّحْ "، وَفِي الثَّانِيَةِ: " قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ "، وَفِي الثَّالِثَةِ: " قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ " وَيَقْنُتُ فِيهَاــ[المبدع في شرح المقنع] جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَلِأَنَّ الْوَاحِدَةَ الْمُفْرَدَةَ اخْتُلِفَ فِي كَرَاهَتِهَا، وَالْأَفْضَلُ: أَنْ يَتَقَدَّمَهَا شَفْعٌ، فَلِذَلِكَ كَانَتِ الثَّلَاثُ أَدْنَى لِلْكَمَالِ، لَكِنْ إِنْ سَرَدَهُنَّ بِسَلَامٍ جَازَ، ذَكَرَهُ جَمَاعَةٌ.وَقَالَ الْقَاضِي: إِذَا صَلَّى الثَّلَاثَ بِسَلَامٍ، وَلَمْ يَكُنْ جَلَسَ عَقِيبَ الثَّانِيَةِ جَازَ، وَإِنْ كَانَ جَلَسَ؛ فَوَجْهَانِ: أَصَحُّهُمَا لَا يَكُونُ وَتْرًا. [الْقِرَاءَةُ فِي الْوَتْرِ](يَقْرَأُ فِي الْأُولَى بَعْدَ الْفَاتِحَةِ: " سَبِّحْ "، وَفِي الثَّانِيَةِ: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، وَفِي الثَّالِثَةِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) لِمَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ ذَلِكَ. رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ، مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. زَادَ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ: «فَإِذَا سَلَّمَ قَالَ: " سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ " ثَلَاثًا» ، وَلَهُمَا فِي رِوَايَةٍ: «وَرَفَعَ صَوْتَهُ بِالْآخِرَةِ» ، وَعَنْهُ: يُضِيفُ مَعَ الْإِخْلَاصِ الْمُعَوِّذَتَيْنِ؛ لِأَنَّهُ عليه السلام كَانَ يَقْرَأُ بِذَلِكَ. رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، لَكِنْ فِيهِ ضَعْفٌ.وَذَكَرَ فِي " التَّحْقِيقِ " أَنَّهُ لَا يَصِحُّ، وَقَدْ أَنْكَرَ أَحْمَدُ، وَابْنُ مَعِينٍ زِيَادَتَهُمَا. [الْقُنُوتُ فِي الْوَتْرِ](وَيَقْنُتُ فِيهَا) أَيْ: فِي الرَّكْعَةِ الْآخِرَةِ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ عَلَى الْأَصَحِّ؛ لِأَنَّهُ عليه السلام كَانَ يَقُولُ فِي وَتْرِهِ أَشْيَاءَ تَأْتِي، وَ (كَانَ) لِلدَّوَامِ، وَلِأَنَّ مَا شُرِعَ فِي رَمَضَانَ شُرِعَ فِي غَيْرِهِ كَعَدَدِهِ، وَعَنْهُ: لَا يَقْنُتُ إِلَّا فِي النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنْ رَمَضَانَ، اخْتَارَهُ الْأَثْرَمُ؛
Rükûdan sonra şöyle der: "Allahümme innâ nesteînüke ve nestehdîke ve nestagfiruke, ve netûbu ileyke ve nü'minu..." [el-Mübdiʿ fî Şerhi'l-Mukniʿde belirtildiğine göre] Çünkü Übey (r.a.) teravih namazı kıldırırken böyle yapardı. Bu rivayeti Ebû Dâvûd ve Beyhakî nakletmiş olmakla birlikte rivayette inkıtaʿ (kopukluk) vardır. Ayrıca bu, Übey'in (r.a.) kendi görüşüdür ve ondan bu uygulamadan döndüğü rivayet edilmiştir. Şeyh Takiyyüddin (İbn Teymiyye) kunut duasını yapma veya terk etme hususunda muhayyer bırakmıştır. Şöyle ki: Ramazan'da onlara kıyam namazı (teravih) kıldıran kimse, ya ayın tamamında, ya son yarısında kunut yapar veya hiç yapmaz; bunların hepsi güzeldir. (Rükûdan sonra) İmam Ahmed b. Hanbel buna nas (açık hüküm) koymuştur. Hulefâ-yi Râşidîn'den rivayet edilmiştir. Ebû Hureyre ve Enes (r.anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: "Resûlullah (s.a.v.) rükûdan sonra kunut yaptı." Bu rivayet müttefekun aleyhtir (Buhârî ve Müslim'de geçer). İmam Ahmed'den bir rivayete göre ise kunutun rükûdan önce yapılması sünnettir, ancak tekbir alır sonra kunut yapar; buna da nas vardır ve bu bir grup sahabeden rivayet edilmiştir. Hatîb (el-Bağdâdî) dedi ki: "Rükûdan önce kunut yapıldığına dair gelen hadislerin tamamı illetlidir." Kunut esnasında ellerini göğsüne kadar kaldırır ve avuçlarını gökyüzüne doğru açar; İmam Ahmed buna da nas koymuştur. (İmam) açıktan (cehren) söyler, aynı şekilde münferid (yalnız kılan) da böyle yapar; buna nas vardır. Bir görüşe göre meʿmûm (cemaat) da açıktan söyler. Ahmed b. Hanbel ise gizlice okurdu. Bir cemaatin açık ifadelerine göre cehr (açıktan okuma) yalnızca imama mahsustur. "el-Hilâf" adlı eserde denmiştir ki: Bu daha zahir (açık) olandır. (Allahümme) kelimesinin aslı "yâ Allah"tır; başındaki yâ harfi hazfedilmiş, mukabilinde sonuna mîm getirilmiştir. Bu sebeple bedel ile bedel edilenin bir araya gelmemesi için ikisi ancak şiir zarureti hâlinde birleşir. Bu hususta özetle denmiştir ki: Başlangıcın Allah Teâlâ'nın isminin lafzıyla yapılması teberrük ve taʿzîm içindir yahut iki lafzı tek lafız haline getirerek tahfîf (hafifletme) talebidir. (İnnâ nesteînüke ve nestehdîke ve nestagfiruke) yani: Senden yardım, hidayet ve mağfiret dileriz. (Ve netûbu ileyke) Tevbe: günahtan dönmektir. Şerʿî anlamda ise: Geçmiş günah için pişmanlık duymak, hâlihazırda (o günahtan) vazgeçmek ve gelecekte tekrar etmemeye azmetmektir; Allah'ı taʿzîm ederek...
بَعْدَ الرُّكُوعِ، فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَنَسْتَهْدِيكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ، وَنَتُوبُ إِلَيْكَ وَنُؤْمِنُــ[المبدع في شرح المقنع] لِأَنَّ أُبَيًّا كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ حِينَ يُصَلِّي التَّرَاوِيحَ، وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَفِيهِ انْقِطَاعٌ، ثُمَّ هُوَ رَأْيُ أُبَيٍّ، وَعَنْهُ: أَنَّهُ رَجَعَ عَنْهَا، وَخَيَّرَ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ فِي دُعَاءِ الْقُنُوتِ بَيْنَ فِعْلِهِ وَتَرْكِهِ، وَأَنَّهُ إِنْ صَلَّى بِهِمْ قِيَامَ رَمَضَانَ، فَإِنْ قَنَتَ جَمِيعَ الشَّهْرِ، أَوْ نِصْفَهُ الْأَخِيرَ، أَوْ لَمْ يَقْنُتْ بِحَالٍ، فَحَسَنٌ. (بَعْدَ الرُّكُوعِ) نَصَّ عَلَيْهِ، رُوِيَ عَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ؛ لِمَا رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَنَسٌ: «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَنَتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْهُ: يُسَنُّ قَبْلَهُ، لَكِنْ يُكَبِّرُ، ثُمَّ يَقْنُتُ، نَصَّ عَلَيْهِ، رُوِيَ عَنْ جَمْعٍ مِنَ الصَّحَابَةِ.قَالَ الْخَطِيبُ: الْأَحَادِيثُ الَّتِي جَاءَ فِيهَا قَبْلَ الرُّكُوعِ كُلُّهَا مَعْلُولَةٌ، وَيَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلَى صَدْرِهِ، وَيَبْسُطُ بُطُونَهُمَا نَحْوَ السَّمَاءِ، نَصَّ عَلَى ذَلِكَ. (فَيَقُولُ) الْإِمَامُ جَهْرًا، وَكَذَا مُنْفَرِدًا، نَصَّ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: وَمَأْمُومًا. وَكَانَ أَحْمَدُ: يُسِرُّ.وَظَاهِرُ كَلَامِ جَمَاعَةٍ: أَنَّ الْجَهْرَ مُخْتَصٌّ بِالْإِمَامِ فَقَطْ.قَالَ فِي " الْخِلَافِ ": وَهُوَ أَظْهَرُ.(اللَّهُمَّ) أَصْلُهُ: يَا اللَّهُ؛ فَحُذِفَتْ يَاءٌ مِنْ أَوَّلِهِ، وَعُوِّضَ عَنْهَا الْمِيمُ فِي آخِرِهِ؛ وَلِذَلِكَ لَا يَجْتَمِعَانِ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ؛ لِئَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَ الْعِوَضِ وَالْمُعَوَّضِ، وَلَخَّصُوا فِي ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ الِابْتِدَاءُ بِلَفْظِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى تَبَرُّكًا وَتَعْظِيمًا أَوْ طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ بِتَصْيِيرِ اللَّفْظَيْنِ لَفْظًا وَاحِدًا. (إِنَّا نَسْتَعِينُكَ، وَنَسْتَهْدِيكَ، وَنَسْتَغْفِرُكَ) أَيْ: نَطْلُبُ مِنْكَ الْمَعُونَةَ، وَالْهِدَايَةَ، وَالْمَغْفِرَةَ. (وَنَتُوبُ إِلَيْكَ) التَّوْبَةُ: الرُّجُوعُ عَنِ الذَّنْبِ، وَفِي الشَّرْعِ: النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى مِنَ الذَّنْبِ، وَالْإِقْلَاعُ فِي الْحَالِ، وَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ؛ تَعْظِيمًا لِلَّهِ
Sana yönelir, Sana tevekkül eder, Sana bütün hayırla senâ ederiz. Sana şükreder, Seni inkâr etmeyiz. Allah’ım, yalnız Sana ibadet eder, namazı yalnız Senin için kılar, yalnız Sana secde ederiz. Yalnız Sana doğru koşar ve acele ederiz. Rahmetini umar, azabından korkarız. Muhakkak ki Senin azabın ciddîdir (haktır). —[el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘]— Allah Teâlâ buyuruyor: Eğer hak bir âdemoğluya ait ise, mutlaka onu helâl etmesi gerekir. (Ve sana iman ederiz) yani birliğini tasdik ederiz. (Ve Sana tevekkül ederiz) Cevherî dedi: Tevekkül, aczi göstermek ve başkasına dayanmaktır; ismi tüklândır. Zünnûn el-Mısrî dedi: Nefsin tedbirini terk etmek, kuvvet ve kudretten sıyrılmaktır. Sehl b. Abdullah dedi: Allah Teâlâ’nın dilediği şekilde O’nunla birlikte akışa bırakmaktır. (Ve Sana bütün hayırla senâ ederiz) yani Seni metheder, hayırla vasfederiz. Senâ yalnız hayırda kullanılır; nûn ile öncelendiğinde hem hayırda hem şerde kullanılır. Ebû Osman el-Muâfirî dedi: Bir adama senâ ettim; onu hayır veya şer ile vasfettim demektir. (Sana şükreder, nankörlük etmeyiz) Küfrün aslı inkâr ve şerdir. 'Matâli‘'de denir: Burada murat nimet küfrüdür; çünkü şükür ile birlikte zikredilmiştir. (Allah’ım, yalnız Sana ibadet ederiz) Cevherî dedi: İbadetin manası itaat, huşû ve tezellüldür; buna ancak Allah Teâlâ lâyıktır. Fahr İsmâil ve Ebü’l-Bekâ dedi: İbadet, şeriatın emrettiği, örfî olarak yaygınlaşmamış ve aklî olarak gerekli görülmemiş olandır. Kula 'abd' denilmesi zilleti ve mevlâsına itaati sebebiyledir. (Ve namazı yalnız Senin için kılar, yalnız Sana secde ederiz) başkasına değil. (Ve yalnız Sana doğru koşarız) denir: sa‘â fiili koşmak anlamına gelir; 'ilâ' harf-i cerri ile koşma manasında, 'lâm' ile ise iş/amel manasındadır; nitekim Allah Teâlâ: {وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا} [İsrâ: 19] buyurmuştur. (Ve acele ederiz) nûn’un fethasıyla okunur; zamme de caizdir. Hafede 'acele etti' anlamına gelir; ahfede de aynı lügattedir. Yani işe ve hizmete koşarız. (Rahmetini umarız) ona reca ettim, yani ümit ettim. Rahmet, ihsanın genişliğidir. (Azabından korkarız) yani cezandan korkarız. Allah Teâlâ’nın {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [Hicr: 49] {وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ} [Hicr: 50] buyurması gibi. (Muhakkak ki Senin azabın ciddîdir) cîm kesresiyle, haktır, oyun değildir. (Kâfirlere ulaşandır) hâ kesriyle, yani onlara ulaşandır. Kim hâ’yı fetha ile okursa, Allah’ın onu onlara ulaştırdığı anlamına gelir; bu da doğru bir manadır, ancak rivayet birincisidir. Hallâl dedi: Sa‘leb'e mülhık ve mülhak'ı sordum; dedi ki: Araplar her ikisini de kullanır. Bu dua, Ömer (r.a.)’ın kunut yaptığı duadır. Başında Besmele vardır.
بِكَ، وَنَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ، وَنُثْنِي عَلَيْكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ، نَشْكُرُكَ وَلَا نَكْفُرُكَ، اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَلَكَ نُصَلِّي وَنَسْجُدُ، وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ، وَنَخْشَى عَذَابَكَ، إِنَّ عَذَابَكَ الْجِدَّــ[المبدع في شرح المقنع] تَعَالَى، فَإِنْ كَانَ الْحَقُّ لِآدَمِيٍّ فَلَا بُدَّ أَنْ يُحَلِّلَهُ، (وَنُؤْمِنُ بِكَ) أَيْ: نُصَدِّقُ بِوَحْدَانِيَّتِكَ (وَنَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ) قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: التَّوَكُّلُ إِظْهَارُ الْعَجْزِ، وَالِاعْتِمَادُ عَلَى الْغَيْرِ، وَالِاسْمُ التُّكْلَانُ.وَقَالَ ذُو النُّونِ الْمِصْرِيُّ: هُوَ تَرْكُ تَدْبِيرِ النَّفْسِ، وَالِانْخِلَاعُ مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ.وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: هُوَ الِاسْتِرْسَالُ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا يُرِيدُ (وَنُثْنِي عَلَيْكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ) أَيْ: نَمْدَحُكَ، وَنَصِفُكَ بِالْخَيْرِ، وَالثَّنَاءُ فِي الْخَيْرِ خَاصَّةً، وَبِتَقْدِيمِ النُّونِ يُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ الْمُعَافِرِيُّ: أَثْنَيْتُ عَلَى الرَّجُلِ: وَصَفْتُهُ بِخَيْرٍ أَوْ شَرٍّ (نَشْكُرُكَ وَلَا نَكْفُرُكَ) أَصْلُ الْكُفْرِ: الْجُحُودُ وَالشَّرُّ.قَالَ فِي " الْمَطَالِعِ ": وَالْمُرَادُ هُنَا كُفْرُ النِّعْمَةِ، لِاقْتِرَانِهِ بِالشُّكْرِ.(اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ) قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مَعْنَى الْعِبَادَةِ الطَّاعَةُ، وَالْخُضُوعُ، وَالتَّذَلُّلُ، وَلَا يَسْتَحِقُّهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.قَالَ الْفَخْرُ إِسْمَاعِيلُ، وَأَبُو الْبَقَاءِ: الْعِبَادَةُ مَا أُمِرَ بِهِ شَرْعًا مِنْ غَيْرِ اطِّرَادٍ عُرْفِيٍّ، وَلَا اقْتِضَاءٍ عَقْلِيٍّ، وَسُمِّيَ الْعَبْدُ عَبْدًا لِذِلَّتِهِ، وَانْقِيَادِهِ لِمَوْلَاهُ. (وَلَكَ نُصَلِّي وَنَسْجُدُ) لَا لِغَيْرِكَ، (وَإِلَيْكَ نَسْعَى) . يُقَالُ: سَعَى يَسْعَى سَعْيًا: إِذَا عَدَا، وَقِيلَ: إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْجَرْيِ عُدِّيَ بِإِلَى، وَإِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْعَمَلِ فَبِاللَّامِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا} [الإسراء: ١٩] . (وَنَحْفِدُ) بِفَتْحِ النُّونِ، وَيَجُوزُ ضَمُّهَا، يُقَالُ: حَفَدَ بِمَعْنَى أَسْرَعَ، وَأَحْفَدَ لُغَةٌ فِيهِ بِمَعْنَى يَحْفِدُ يُسْرِعُ، أَيْ: يُبَادِرُ الْعَمَلَ، وَالْخِدْمَةَ (نَرْجُو رَحْمَتَكَ) يُقَالُ: رَجَوْتُهُ، أَيْ أَمَّلْتُهُ، وَالرَّحْمَةُ: سَعَةُ الْعَطَاءِ، وَ (نَخْشَى عَذَابَكَ) : أَيْ نَخَافُ عُقُوبَتَكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [الحجر: ٤٩] {وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمُ} [الحجر: ٥٠] (إِنَّ عَذَابَكَ الْجِدَّ) بِكَسْرِ الْجِيمِ: الْحَقَّ، لَا اللَّعِبَ. (بِالْكَفَّارِ مُلْحِقٌ) بِكَسْرِ الْحَاءِ، أَيْ لَاحِقٌ بِهِمْ، وَمَنْ فَتَحَهَا أَرَادَ أَنَّ اللَّهَ يُلْحِقُهُ إِيَّاهُ، وَهُوَ مَعْنًى صَحِيحٌ غَيْرَ أَنَّ الرِّوَايَةَ هِيَ الْأُولَى.قَالَ الْخَلَّالُ: سَأَلْتُ ثَعْلَبًا عَنْ مُلْحِقٍ، وَمُلْحَقٍ؛ فَقَالَ: الْعَرَبُ تَقُولُهُمَا جَمِيعًا. هَذَا الدُّعَاءُ قَنَتَ بِهِ عُمَرُ رضي الله عنه، وَفِي أَوَّلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَفِي
Müellifin Mukaddimesi: Elhamdülillâh, her hâl üzere hamdedilen, zeval bulmaksızın dâim ve bâkî olan, yaratıklarını var eden (Allah’a hamd olsun). [El-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] Bismillâhirrahmânirrahîm. Şeyhimiz, İmâmü’l-Allâme, el-Hebrü’l-muhakkık ve’l-müctehidü’l-müdekkık, kâşifü’l-fürû‘ ve’l-usûl, mübeyyinu’l-ma‘kûli ve’l-menkûl, İmâmü’l-eimme ve zâhidühâ, cehbezü’l-ehâdîsi’n-nebeviyyeti vâ nâkıdühâ, üstâzü ulemâi’l-âfâk, ve’l-mücmau aleyhi bi’l-ittifâk, el-mahsûs bi’l-mevâhibi’l-ilâhiyye, ve’l-kâimu bi a‘bâi’ş-şerîati’l-Muhammediyye, Kâdı’l-kudât, Burhânü’d-dîn, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed b. Meflîh el-Makdisî el-Hanbelî –Allah onu rahmetine gark etsin, cennetinin genişliğinde iskân etsin, lutfu ve keremiyle– şöyle dedi: “Elhamdülillâh insanı yaratan, ona öğreten, ilmin kıymetini yükselten ve onu ululayan (Allah’a hamd olsun). Dîninde fıkıh yapmaya seçtiği ve anlayış verdiği kimseyi muvaffak kılan (O’dur). O’na, azabından koruyan ve nimetlerinin devamını sağlayan bir hamd ile hamdederim. Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur; gizli sırları bilendir, hataları ve günahları bağışlayandır. Yine şehadet ederim ki Muhammed O’nun kulu ve elçisidir, habîbidir, halîlidir; Rabb’inin yoluna hikmetle çağıran, risâletiyle üzüntü örtülerini kaldırandır. Salât ve selâm O’na, kerîm olan âline ve Allah’ın rızâsının en yüce mertebesini kazanan ashâbına olsun; ayrıca ikram, şeref ve tazim de (onlara).” Ve ba‘d: Şüphesiz ilimle meşgul olmak en fazîletli kurbetlerden, en yüce tâatlardan ve en kuvvetli ibadetlerdendir. Hele hele helâl ve haram ilimleri ki onunla insanlığın düzeni sağlanır, dünya ve âhirette hayırlı amellere ulaşılır, dünyada saadet elde edilir, âhirette dereceler yükselir. Ben bu ilimde, Şeyhülislâm Allâme Muvaffakuddin Ebî Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Kudâme’nin –Allah onu rahmetine gark etsin, cennetinin tâ ortasında iskân etsin– “el-Mukni‘” kitabını okumuştum. O kitap, en büyük telif, en güzel düzenlenmiş, en bol ilimli, en sağlam tahrir, en güzel tertip ve takrîr olan bir eserdir. Onu, hakikatlerini beyan eden, inceliklerini açıklayan, lafızlarının zorluklarını kolaylaştıran, manaların yüzünden perdesini kaldıran bir şerh ile şerh etmeye giriştim. Bu şerhte mutlak olanın tercihine, kapalı olanın tashîhine dikkat çekeceğim. Ve ictihad ettim...
[مُقَدِّمَةُ الْمُؤَلِّف]الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَحْمُودِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، الدَّائِمِ الْبَاقِي بِلَا زَوَالٍ، الْمُوجِدِ خَلْقَهُــ[المبدع في شرح المقنع] بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِقَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ الْعَلَّامَةُ، الْحَبْرُ الْمُحَقِّقُ، وَالْمُجْتَهِدُ الْمُدَقِّقُ، كَاشِفُ الْفُرُوعِ وَالْأُصُولِ، مُبَيِّنُ الْمَعْقُولِ وَالْمَنْقُولِ، إِمَامُ الْأَئِمَّةِ وَزَاهِدُهَا، وَجَهْبَذُ الْأَحَادِيثِ النَّبَوِيَّةِ وَنَاقِدُهَا، أُسْتَاذُ عُلَمَاءِ الْآفَاقِ، وَالْمُجْمَعُ عَلَيْهِ بِالِاتِّفَاقِ، الْمَخْصُوصُ بِالْمَوَاهِبِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالْقَائِمُ بِأَعْبَاءِ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، قَاضِي الْقُضَاةِ، بُرْهَانُ الدِّينِ، أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُفْلِحٍ الْمَقْدِسِيُّ الْحَنْبَلِيُّ، تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ، وَأَسْكَنَهُ فَسِيحَ جَنَّتِهِ، بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ:الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ الْإِنْسَانَ وَعَلَّمَهُ، وَرَفَعَ قَدْرَ الْعِلْمِ وَعَظَّمَهُ، وَوَفَّقَ لِلتَّفَقُّهِ فِي دِينِهِ مَنِ اخْتَارَهُ وَفَهَّمَهُ.أَحْمَدُهُ حَمْدًا يَعْصِمُ مِنْ نِقَمِهِ، وَيَتَكَفَّلُ بِدَوَامِ نِعَمِهِ، وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، عَالِمُ خَفِيَّاتِ الْأَسْرَارِ، وَغَافِرُ الْخَطِيئَاتِ وَالْأَوْزَارِ. وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَحَبِيبُهُ، وَخَلِيلُهُ، الدَّاعِي إِلَى سَبِيلِ رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ، وَالْكَاشِفُ بِرِسَالَتِهِ جَلَابِيبَ الْغُمَّةِ، - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ - الْكِرَامِ، وَأَصْحَابِهِ الْحَائِزِينَ مِنْ رِضَى اللَّهِ أَقْصَى الْمَرَامِ، وَسَلَّمَ وَكَرَّمَ، وَشَرَّفَ وَعَظَّمَ.وَبَعْدُ; فَإِنَّ الِاشْتِغَالَ فِي الْعِلْمِ مِنْ أَفْضَلِ الْقُرُبَاتِ، وَأَجَلِّ الطَّاعَاتِ، وَآكَدِ الْعِبَادَاتِ، خُصُوصًا عِلْمَيِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، الَّذِي بِهِ قِوَامُ الْأَنَامِ، وَيُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْعَمَلِ بِالْأَوْلَى وَالْأُخْرَى، وَتَحْصُلُ بِهِ السَّعَادَةُ فِي الْأُولَى، وَرَفْعُ الدَّرَجَاتِ فِي الْأُخْرَى.وَكُنْتُ قَرَأْتُ فِيهِ كِتَابَ " الْمُقْنِعِ " لِشَيْخِ الْإِسْلَامِ الْعَلَّامَةِ مُوَفَّقِ الدِّينِ أَبِي مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ قُدَامَةَ، تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ وَأَسْكَنَهُ بُحْبُوحَةَ جَنَّتِهِ. وَهُوَ مِنْ أَجَلِّهَا تَصْنِيفًا، وَأَجْمَلِهَا تَرْصِيفًا، وَأَغْزَرِهَا عِلْمًا، وَأَعْظَمِهَا تَحْرِيرًا، وَأَحْسَنِهَا تَرْتِيبًا وَتَقْرِيرًا. فَتَصَدَّيْتُ لِأَنْ أَشْرَحَهُ شَرْحًا يُبَيِّنُ حَقَائِقَهُ، وَيُوَضِّحُ دَقَائِقَهُ، وَيُذَلِّلُ مِنَ اللَّفْظِ صِعَابَهُ، وَيَكْشِفُ عَنْ وَجْهِ الْمَعَانِي نِقَابَهُ، أُنَبِّهُ فِيهِ عَلَى تَرْجِيحِ مَا أُطْلِقَ، وَتَصْحِيحِ مَا أُغْلِقَ. وَاجْتَهَدْتُ فِي
......[el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] Usanç ve bıkkınlık endişesiyle ihtisardan kaçındım ve bu esere “el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘” adını verdim. Allah’tan bu eseri faydalı kılmasını ve onu kerim vechinin rızasına hâlis kılmasını niyaz ederim. Şüphesiz O, Gafûr’dur, Rahîm’dir. [“Elhamdülillâh” Üzerine Söz] Müellif (Allah ona rahmet etsin) şöyle dedi: (Elhamdü) – Besmele ile teberrük ettikten sonra kitabına Allah’a hamd ederek başladı. Bu, üzerine vacip olan nimetlerinin şükrünü eda etme hakkını bildirir; zira bu muhtasarı telif etmesi de o nimetlerin eserlerinden bir eserdir. Ayrıca Resûlullah (s.a.v.)’in şu hadisi sebebiyledir: “Her önemli iş ki Allah’a hamd ile başlanmazsa, o iş bereketsizdir.” Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Hibbân, “Sahîh”inde Ebû Hureyre (r.a.) hadisi olarak rivayet etmişlerdir. “Zî bâl”in mânası: Önemsenen bir durumdur. “Eczem” ise cim ve mu‘ceme ze ile kesik demektir; mânası: O işin bereketinin kesik olduğudur. Hamd: Ta‘zîm kastıyla dil ile övmektir; nimete taalluk etsin veya etmesin fark etmez. Şükür ise, nimet verenin nimet verici olması hasebiyle onu ta‘zîm etmeyi bildirir; dil ile, kalp ile veya organlarla olsun fark etmez. Hamdin kaynağı (mûridi) yalnızca dildir, taalluku ise nimet ve nimet dışıdır. Şükür ise dil ve diğerlerini kapsar, taalluku ise yalnızca nimettir. Buna göre hamd, taalluk açısından şükürden daha geneldir; kaynak (mûrid) açısından ise daha özeldir. Şükür bunun tersidir. Aralarında vech-i umum ve husus vardır. Zira ihsan karşılığında dille övmekte ortaklaşırlar; ancak hamdin yalnızca ilim ve cesaret gibi sıfatlarla övmede doğru olmasıyla, şükrün ise yalnızca ihsan karşılığında kalp veya organlarla övmede doğru olmasıyla ayrışırlar. Denilmiştir ki: Hamd şükürden daha geneldir; denilmiştir ki: İkisi birdir. Hamdin zıttı zem, şükrün zıttı küfürdür. “El” ve “lam” burada umum içindir; yani O, bütün övgülere layıktır. İştikakında (türeyişinde) ihtilaf edilmiştir. Nadr b. Şumeyl dedi ki: “Hamede”den türemiştir ki o da ateşin şiddetli alevidir. İbnü’l-Enbârî ise dedi ki: “Medh”ten kalbolmuştur (ters çevrilmiştir), tıpkı “mâ etyabehu ve eytabehu” denilmesi gibi. (Lillâh) Vücûdu vacip olan, bütün övgülere layık olan zâtın ismidir. Bu sebeple “el-hamdü li’l-hâlık” veya “li’r-rezzâk” gibi, hamde layık oluşunu bir sıfata tahsis edecek bir ifade kullanmamıştır. el-Bendenîcî, çoğunluk âlimden naklettiğine göre bu, ism-i a‘zamdır; zira bütün tasrifatında mukaddes zâta delalet eder. Halil b. Ahmed ve Ebû Hanîfe, onun türemiş olmadığı kanaatine gitmişlerdir. Diğer bir grup ise –ki Sîbeveyh bunu Halil’den rivayet etmiştir– aksi görüştedir. Denilmiştir ki: O, “elehe” fiilinden (fetha ile) “ilâheten” yani “ibadet etti” şeklinde türemiştir. Mânası: O, ibadete yalnızca kendisinin layık olduğudur. Müberred dedi ki: O, Arapların “elehtü ilâ fülânin” yani “ona sükûn buldum / ısındım” sözlerinden türemiştir. Aslı “ilâh”tır; nitekim Allah Teâlâ: “Ve O, gökte ilâh olandır” (Zuhruf: 84) buyurmuştur. Sonra ona “el” ve “lam” dâhil edilmiş, “el-ilâh” olmuş; sonra hemzenin harekesi lâm-ı ta‘rife aktarılmış, hemze sakin kılınmış ve ikinci lama idgam edilmiş, böylece “ellâh” (terkik ile) olmuş; sonra da tazim ve ihtiram için tafhîm edilerek “Allâh” denilmiştir. Bunu Ebu’l-Bekâ ve diğerleri takrir etmiştir. Ancak bu görüşte zorlama olduğu için nazara açıktır. O, Arapçadır; Belhî’nin Süryaniceden muarreb olduğu görüşünün aksine. (el-Mahmûd) Allah Teâlâ’nın sıfatıdır. Onu cerr ile okumak evlâdır, aynı şekilde ondan sonraki sıfatları da.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ــ[المبدع في شرح المقنع] الِاخْتِصَارِ خَوْفَ الْمَلَلِ وَالْإِضْجَارِ، وَوَسَمْتُهُ بِـ: " الْمُبْدِعِ فِي شَرْحِ الْمُقْنِعِ "، وَاللَّهَ أَسْأَلُ أَنْ يَنْفَعَ بِهِ، وَيَجْعَلَهُ خَالِصًا لِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ، إِنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. [الْكَلَامُ عَلَى الْحَمْدِ لِلَّهِ]قَالَ الْمُؤَلِّفُ رحمه الله: (الْحَمْدُ) افْتَتَحَ كِتَابَهُ بَعْدَ التَّبَرُّكِ بِالْبَسْمَلَةِ بِحَمْدِ اللَّهِ أَدَاءً لِحَقٍّ مُنْبِئٍ عَمَّا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنْ شُكْرِ نَعْمَائِهِ الَّتِي تَأْلِيفُ هَذَا الْمُخْتَصَرِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِهَا، وَلِقَوْلِهِ صلى الله عليه وسلم: «كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِحَمْدِ اللَّهِ فَهُوَ أَجْذَمُ» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي " صَحِيحِهِ " مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه. وَمَعْنَى " ذِي بَالٍ " أَيْ: حَالٍ يُهْتَمُّ بِهِ، وَالْأَجْذَمُ، بِالْجِيمِ وَالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ هُوَ الْأَقْطَعُ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَقْطُوعُ الْبَرَكَةِ.وَالْحَمْدُ: هُوَ الثَّنَاءُ بِاللِّسَانِ عَلَى قَصْدِ التَّعْظِيمِ، سَوَاءٌ تَعَلَّقَ بِالنِّعْمَةِ أَوْ بِغَيْرِهَا، وَالشُّكْرُ يُنْبِئُ عَنْ تَعْظِيمِ الْمُنْعِمِ، لِكَوْنِهِ مُنْعِمًا، سَوَاءٌ كَانَ بِاللِّسَانِ، أَوْ بِالْجَنَانِ، أَوْ بِالْأَرْكَانِ، فَمَوْرِدُ الْحَمْدِ هُوَ اللِّسَانُ وَحْدَهُ، وَمُتَعَلِّقُهُ النِّعْمَةُ وَغَيْرُهَا، وَالشُّكْرُ يَعُمُّ اللِّسَانَ وَغَيْرَهُ، وَمُتَعَلِّقُهُ النِّعْمَةُ فَقَطْ، فَالْحَمْدُ أَعَمُّ مِنَ الشُّكْرِ بِاعْتِبَارِ الْمُتَعَلِّقِ، وَأَخَصُّ بِاعْتِبَارِ الْمَوْرِدِ، وَعَكْسُهُ الشُّكْرُ، فَبَيْنَهُمَا عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ، لِأَنَّهُمَا يَجْتَمِعَانِ فِي مَادَّةٍ، وَهُوَ الثَّنَاءُ بِاللِّسَانِ فِي مُقَابَلَةِ الْإِحْسَانِ، وَيَفْتَرِقَانِ فِي صِدْقِ الْحَمْدِ فَقَطْ، عَلَى الْوَصْفِ بِالْعِلْمِ وَالشَّجَاعَةِ، وَصِدْقِ الشُّكْرِ فَقَطْ، عَلَى الثَّنَاءِ بِالْجَنَانِ أَوِ الْأَرْكَانِ فِي مُقَابَلَةِ الْإِحْسَانِ. وَقِيلَ: الْحَمْدُ أَعَمُّ مِنَ الشُّكْرِ، وَقِيلَ: هُمَا سَوَاءٌ. وَنَقِيضُ الْحَمْدِ: الذَّمُّ، وَنَقِيضُ الشُّكْرِ: الْكُفْرُ. وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِيهِ لِلْعُمُومِ، أَيْ: يَسْتَحِقُّ الْمَحَامِدَ كُلَّهَا، وَاخْتُلِفَ فِي اشْتِقَاقِهِ، فَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ " الْحَمَدَةِ " وَهِيَ شِدَّةُ لَهَبِ النَّارِ، وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هُوَ مَقْلُوبٌ مِنَ " الْمَدْحِ " كَقَوْلِهِمْ: مَا أَطْيَبَهُ وَأَيْطَبَهُ.(لِلَّهِ) اسْمٌ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ، الْمُسْتَحِقِّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ، وَلِهَذَا لَمْ يَقُلِ: الْحَمْدُ لِلْخَالِقِ، أَوْ لِلرَّزَّاقِ مِمَّا يُوهِمُ بِاخْتِصَاصِ اسْتِحْقَاقِهِ الْحَمْدَ بِوَصْفٍ دُونَ وَصْفٍ. وَنَقَلَ الْبَنْدَنِيجِيُّ عَنْ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ الِاسْمُ الْأَعْظَمُ، لِأَنَّهُ فِي سَائِرِ تَصَارِيفِهِ يَدُلُّ عَلَى الذَّاتِ الْمُقَدَّسَةِ. وَذَهَبَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ، وَأَبُو حَنِيفَةَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُشْتَقٍّ، وَذَهَبَ آخَرُونَ وَحَكَاهُ سِيبَوَيْهِ عَنِ الْخَلِيلِ إِلَى خِلَافِهِ، فَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَلَهَ بِالْفَتْحِ " إِلَاهَةً "، أَيْ: عَبَدَ عِبَادَةً، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِبَادَةَ دُونَ غَيْرِهِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَلَهْتُ إِلَى فُلَانٍ أَيْ: سَكَنْتُ إِلَيْهِ، وَأَصْلُهُ: إِلَهٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ} [الزخرف: ٨٤] فَأُدْخِلَتْ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، فَصَارَ " الْإِلَهُ "، ثُمَّ أُلْقِيَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ عَلَى لَامِ التَّعْرِيفِ، ثُمَّ سُكِّنَتْ، وَأُدْغِمَتْ فِي اللَّامِ الثَّانِيَةِ، فَصَارَ " اللَّهَ " بِالتَّرْقِيقِ، ثُمَّ فُخِّمَ إِجْلَالًا وَتَعْظِيمًا، فَقِيلَ: " اللَّهُ " كَذَا قَرَّرَهُ أَبُو الْبَقَاءِ وَغَيْرُهُ، وَفِيهِ نَظَرٌ، لِمَا فِيهِ مِنَ التَّكَلُّفِ. وَهُوَ عَرَبِيٌّ خِلَافًا لِلْبَلْخِيِّ فِي تَعْرِيبِهِ مِنَ السُّرْيَانِيَّةِ.(الْمَحْمُودِ) هُوَ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَالْأَوْلَى جَرُّهُ، وَكَذَا مَا بَعْدَهُ مِنَ الصِّفَاتِ. (عَلَى
(Yaratılmışlara) benzemeksizin. (O,) yağmur damlalarının, deniz dalgalarının ve kum zerrelerinin sayısını bilendir. Ne yerde ne gökte ne de dağların katmanları altında bir zerre ağırlığındaki (hiçbir şey) O'ndan gizli kalmaz. (O,) her hâlin gaybını bilendir. [el-Mübdi‘ fî Şerhi’l-Mukni‘] Nitekim rivayet edildiğine göre "Nebî (s.a.v.) hoşuna giden bir şey gördüğünde: 'Elhamdülillâhillezî bi-ni‘metihî tetimmu’s-sâlihât (İyilikler O'nun nimetiyle tamamlanan Allah'a hamd olsun)' derdi. Bunun dışında bir şey gördüğünde ise: 'Elhamdülillâhi alâ kulli hâl (Her hâl üzere Allah'a hamd olsun)' buyururdu." (Dâim) Yüce Allah şöyle buyurdu: "Onun yemişi süreklidir (dâim)" [Ra‘d, 13:35] yani devamlıdır. Varlıklar içinde bekâya en layık olan Allah olduğu için Dâim olan Allah Teâlâ'dır. (Bâkî) Yüce Allah şöyle buyurdu: "Rabbinin vechi bâkî kalır" [Rahmân, 55:27]. Devam (devâm) bekâdan daha geneldir; zira geçmiş zamanda kullanılır ve ezelî diye adlandırılır; gelecek zamanda kullanılır ve ebedî diye adlandırılır. (Yok olmaksızın) yani ayrılmaksızın. (Mûcid, yoktan var eden) "Îcâd (yoktan var etme)" fiilinden ism-i fâildir. (Yaratılışını) yani mahlûkâtını; zira masdar bazen mef‘ûl anlamında gelir; nitekim "Dirhem, emîrin darbıdır" (yani emîrin bastığı paradır) denilir. (Bir örneğe benzemeksizin) daha önce geçti; zira O, kudretinin kemâli ve azameti sebebiyle onları yoktan inşâ etmiştir. (Âlim, bilen) O'nun zâtî sıfatlarındandır; zira kendisi bu sıfatla vasıflanır ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebinde zıddıyla vasıflanmaz. Çünkü O Teâlâ ilimle âlimdir; ilmi kadîmdir, zarûrî de değildir nazarî de değildir —ittifakla—. (Sayısını) "Bir şeyi saydım (adedtü): onu saydım (ahsaytuhu)" denilir. İsmi aded ve adîddir. "Onlar kum ve toprak sayısıncadır" yani çokluk bakımından denilir. (Damlanın) "Katre"nin çoğuludur; yağmur demektir. Su damladı, damlar. Ben onu damlattım — geçişli ve geçişsiz kullanılır. (Dalgalarının) "Deniz dalgalandı (mâce), dalgalanır (yemûcu), dalgalanma (mevce)" denilir: çalkalandığında. İnsanlar da kıyamet günü dalgalanır (yemûcûne). (Denizin) Kara karşıtıdır. Derinliği ve genişliği sebebiyle bu adla anıldığı söylenir. Çoğulu ebhur, bihâr ve buhûrdur. Her büyük nehir denizdir. Geniş koşulu ata da deniz denir. Su denizdir yani tuzludur. İlimde ve başka şeylerde derinleşti (tebahhara) yani derinlemesine gitti ve genişledi. (Kum taneciklerini) Zerrat: tekil zerre; karıncanın en küçüğüdür. Sonra benzetme yoluyla kumda kullanılmıştır. (Gizli kalmaz, uzaklaşmaz) Zâ'nın hem ötreli hem esreli okunuşuyla: uzaklaşmaz ve kaybolmaz. (O'ndan bir zerre ağırlığı) yani bir zerre tartısı (yerde)... İbn Abbas (r.anhümâ) şöyle dedi: "Allah yeryüzünü bir öküzün boynuzu üzerinde yarattı; öküz bir balığın sırtında durmaktadır; balık su içindedir; su bir kaya üzerindedir; kaya bir meleğin sırtındadır; melek bir kaya üzerindedir; kaya da rüzgâr üzerindedir. İşte bu, Lokman'ın bahsettiği, ne yerde ne gökte olan kayadır." Hakîmler (filozoflar) dedi ki: "Yer, basit, kürevi, soğuk, kuru bir cisimdir; merkeze doğru hareket eder. Soğukluğu ve kuruluğu olmasaydı hayvanların onun üzerinde karar kılması, bağrında madenlerin ve bitkilerin oluşması mümkün olmazdı." Bir kavle göre yer gökten önce yaratılmıştır; zira Yüce Allah şöyle buyurdu: "O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir" [Bakara, 2:29]. Yer yedi kattır; zira Yüce Allah şöyle buyurdu: "Onların bir benzerini de yerden" [Talâk, 65:12]. Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: "Kim haksız yere bir karış toprak alırsa, kıyamet günü yedi kat yerin dibine geçirilir." {Ve gökte} [Âl-i İmrân, 3:5] Katâde dedi ki: Gök, yerden önce yaratılmıştır; zira Yüce Allah şöyle buyurdu: "Sizi yaratmak mı daha zordur yoksa göğü yaratmak mı? Onu bina etti" [Nâzi‘ât, 79:27].
عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ، الْعَالِمِ بِعَدَدِ الْقَطْرِ، وَأَمْوَاجِ الْبِحَارِ، وَذَرَّاتِ الرِّمَالِ، لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، وَلَا تَحْتَ أَطْبَاقِ الْجِبَالِ، عَالِمِ الْغَيْبِــ[المبدع في شرح المقنع] كُلِّ حَالٍ) لِمَا رُوِيَ «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَأَى مَا يُعْجِبُهُ، قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بِنِعْمَتِهِ تَتِمُّ الصَّالِحَاتُ، وَإِذَا رَأَى غَيْرَ ذَلِكَ، قَالَ: " الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ» . (الدَّائِمِ) قَالَ تَعَالَى: {أُكُلُهَا دَائِمٌ} [الرعد: ٣٥] أَيْ: مُسْتَمِرٌّ، وَلَمَّا كَانَ أَحَقُّ الْأَشْيَاءِ بِالدَّوَامِ هُوَ اللَّهُ، كَانَ الدَّائِمُ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى. (الْبَاقِي) قَالَ تَعَالَى: {وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ} [الرحمن: ٢٧] وَالدَّوَامُ أَعَمُّ مِنَ الْبَقَاءِ، لِأَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، وَيُسَمَّى أَزَلِيًّا، وَفِي الْمُسْتَقْبَلِ وَيُسَمَّى أَبَدِيًّا. (بِلَا زَوَالٍ) ، أَيْ: بِلَا انْفِصَالٍ، (الْمُوجِدِ) هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَوْجَدَ، (خَلْقَهُ) ، أَيْ: مَخْلُوقَاتِهِ، إِذِ الْمَصْدَرُ يَرِدُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، كَقَوْلِهِمُ: الدِّرْهَمُ ضَرْبُ الْأَمِيرِ، أَيْ مَضْرُوبُهُ. (عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ) سَبَقَ، لِأَنَّهُ أَنْشَأَهَا مِنَ الْعَدَمِ، لِكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَعَظَمَتِهِ.(الْعَالِمِ) هُوَ مِنْ جُمْلَةِ أَوْصَافِهِ الذَّاتِيَّةِ، لِأَنَّهُ يُوصَفُ بِهِ، وَلَا يُوصَفُ بِنَقِيضِهِ فِي مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِعِلْمٍ، وَعِلْمُهُ قَدِيمٌ، لَيْسَ بِضَرُورِيٍّ، وَلَا نَظَرِيٍّ، وِفَاقًا. (بِعَدَدِ) يُقَالُ: عَدَدْتُ الشَّيْءَ عَدًّا: أَحْصَيْتُهُ، وَالِاسْمُ: الْعَدَدُ، وَالْعَدِيدُ، يُقَالُ: هُمْ عَدِيدُ الْحَصَى وَالثَّرَى، أَيْ: فِي الْكَثْرَةِ. (الْقَطْرِ) جَمْعُ قَطْرَةٍ، وَهُوَ الْمَطَرُ، وَقَدْ قَطَرَ الْمَاءُ، يَقْطُرُ قَطْرًا، وَقَطَرْتُهُ أَنَا، يَتَعَدَّى، وَلَا يَتَعَدَّى. (وَأَمْوَاجِ) يُقَالُ: مَاجَ الْبَحْرُ، يَمُوجُ مَوْجًا: إِذَا اضْطَرَبَ وَكَذَلِكَ النَّاسُ يَمُوجُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. (الْبَحْرِ) هُوَ خِلَافُ الْبَرِّ، يُقَالُ: يُسَمَّى بِهِ لِعُمْقِهِ وَاتِّسَاعِهِ، وَالْجَمْعُ أَبْحُرٌ، وَبِحَارٌ، وَبُحُورٌ، وَكُلُّ نَهْرٍ عَظِيمٍ بَحْرٌ، وَيُسَمَّى الْفَرَسُ الْوَاسِعُ الْجَرْيِ بَحْرًا، وَمَاءٌ بَحْرٌ، أَيْ: مِلْحٌ، وَتَبَحَّرَ فِي الْعِلْمِ وَغَيْرِهِ.، أَيْ: تَعَمَّقَ فِيهِ وَتَوَسَّعَ. (وَذَرَّاتِ الرِّمَالِ) الذَّرَّاتُ: وَاحِدُهَا ذَرَّةٌ، وَهِيَ صُغْرَى النَّمْلِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الرَّمْلِ تَشْبِيهًا.(لَا يَعْزُبُ) هُوَ بِضَمِّ الزَّايِ وَكَسْرِهَا، أَيْ: لَا يَبْعُدُ وَلَا يَغِيبُ (عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ) أَيْ: زِنَةُ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ (فِي الْأَرْضِ) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضي الله عنهما: خَلَقَ اللَّهُ الْأَرْضَ عَلَى قَرْنِ ثَوْرٍ، وَالثَّوْرُ وَاقِفٌ عَلَى ظَهْرِ نُونٍ، وَالْحُوتُ فِي الْمَاءِ، وَالْمَاءُ عَلَى ظَهْرِ صَفَا، وَالصَّفَا عَلَى ظَهْرِ مَلَكٍ، وَالْمَلَكُ عَلَى صَخْرَةٍ، وَالصَّخْرَةُ عَلَى الرِّيحِ، وَهِيَ الصَّخْرَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا لُقْمَانُ لَيْسَتْ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ) . قَالَ الْحُكَمَاءُ: الْأَرْضُ جِسْمٌ بَسِيطٌ كُرِّيٌّ بَارِدٌ يَابِسٌ، يَتَحَرَّكُ إِلَى الْوَسَطِ، وَلَوْلَا بُرُودَتُهَا وَيُبْسُهَا مَا أَمْكَنَ قَرَارُ الْحَيَوَانِ عَلَى ظَهْرِهَا، وَمَدَرَتِ الْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ فِي بَطْنِهَا، وَخُلِقَتْ قَبْلَ السَّمَاءِ فِي قَوْلٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} [البقرة: ٢٩] وَهِيَ سَبْعٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَمِنَ الأَرْضِ مِثْلَهُنَّ} [الطلاق: ١٢] وَلِقَوْلِهِ عليه السلام: «مَنِ اقْتَطَعَ مِنَ الْأَرْضِ شِبْرًا بِغَيْرِ حَقٍّ، طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ» {وَلا فِي السَّمَاءِ} [آل عمران: ٥] قَالَ قَتَادَةُ: خُلِقَتْ قَبْلَ الْأَرْضِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا} [النازعات: ٢٧]
Ve el-Kebîr el-Müteâl [olan Allah]'ın şehâdetine [şehâdet ederim]. Allah, efendimiz Mustafâ Muhammed'e ve hayırlı âline salât eylesin — [el-Mübdi‘ fî Şerhi'l-Muknî‘] [müellifin]: {Ve arzı bundan sonra döşeyip yaydı} [Nâziât: 30] kavline kadar; ve: {Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur} [En‘âm: 1] buyurduğu söylenmiş; Mücâhid dedi ki: Şüphesiz O teâlâ, arşının üzerinde bulunduğu suyu kurutmuş, onu kara haline getirmiş; ondan bir duman yükselmiş, o da yükselip onu gök kılmıştır. Böylece yerin yaratılışı gökten önce vuku bulmuş; sonra emrini göğe yöneltip onları yedi gök olarak düzenlemiş, ardından da yeri döşeyip yaymıştır. Orayı yarattığında henüz döşenmiş değildi. (Dağ tabakalarının altında değildir): Bunun tekil hali "cebel"dir; yaratılışça en büyüğü Kaf Dağı'dır. Müfessirler demişlerdir ki: O, yeşil bir zümrütten yeşil bir dağdır; göğün yeşilliği ondandır. Dünyayı, göz akının göz bebeğini kuşattığı gibi kuşatmıştır. Onun ötesinde, Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceği mahlûkat vardır; Allah onları bir hikmetle yaratmıştır. O hikmet şudur: Balık [bir rivayete göre arzı taşıyan balık] hareket edince yer sarsılmış; Allah da üzerine dağları göndermiş, böylece yer sükûnete ermiştir. İşte dağlar, yere karşı övünür. Allah teâlâ buyurmuştur: {Yeryüzünde, onları sarsmasın diye sâbit dağlar yerleştirdik} [Enbiyâ: 31]. Bazı mühendisler demiştir ki: Dağlar olmasaydı, yer yüzü dümdüz kürevî olurdu; böyle olsaydı, su bütün yönlerini kaplar ve onu kuşatırdı. (Gaybı ve şehâdeti bilen [Âlimü'l-gaybi ve'ş-şehâde]): Zira O teâlâ, gözlerden gizli kalanı, müşahede ve müâyene edilmeyeni bilir. Şöyle de denilmiştir: Bunlar sır ve aleniyettir. Buna işaret şudur ki ilm, şehâdet ve gayb diye ikiye ayrılır. Şehâdet: Müşahede yoluyla bilgi edinilendir. Bunun dışındakiler ise o bilgiye nispetle gaybtır. (el-Kebîr el-Müteâl): Mahlûkatın sıfatlarından münezzeh olandır. Bil ki müellife, hutbeden teşehhüdü düşürdüğü için itiraz edilmiştir; zira hadiste: "İçinde teşehhüd bulunmayan her hutbe, kesik el gibidir" buyrulmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Daha önce geçen [hamd ve sena] yeterlidir. (Ve sallallahu): Allah teâlâya senâdan sonra, bunu Nebîsine salât ile birlikte zikretmiştir; nitekim Allah teâlâ: {Senin şânını yükselttik} [İnşirâh: 4] buyurmuş; "Ben anılmam, ancak benimle birlikte anılırsın" denilmiştir. Salât, Allah'tan rahmet; meleklerden istiğfar; insandan ise tazarru' ve duadır — bunu Ezherî ve başkaları söylemiştir. Ebü'l-Âliye dedi ki: Allah'ın salâtı, melekler nezdinde O'na senâ etmesidir; meleklerin salâtı ise duadır. (Seyyidimize [âlâ seyyidinâ]): Seyyid, kavmi arasında hayırda üstün olandır — Zeccâc böyle demiştir. Takvâ sahibi olduğu, halîm olduğu, öfkesine mağlup olmadığı da söylenmiştir; bunların hepsi O'nun (a.s.) şahsında toplanmıştır. (Muhammed): Allah, O'nun pek çok övülmüş hasletini bildiği için ailesine O'na Muhammed adını vermeyi ilham etmiştir. Bu isim, tahmîdden nakledilmiş bir alemdir; el-Hamîd'den türemiştir ki el-Hamîd, O teâlânın isimlerindendir. Hassân b. Sâbit buna şu sözüyle işaret etmiştir: "O'nu yüceltmek için kendi isminden bir isim verdi; Arş sahibi Mahmûd'dur, işte bu ise Muhammed'dir." (el-Mustafâ): O, mahlûkat içinden seçilmiş, safi kılınmış olandır; bütün mahlûkatın en hayırlısıdır. (Ve âlihî): Cumhurun [görüşüne göre...]
وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرِ الْمُتَعَالِ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفَى وَآلِهِ خَيْرِ آلٍــ[المبدع في شرح المقنع] إِلَى قَوْلِهِ: {وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} [النازعات: ٣٠] وَقَالَ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ} [الأنعام: ١] وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُ تَعَالَى أَيْبَسَ الْمَاءَ الَّذِي كَانَ عَرْشُهُ عَلَيْهِ، فَجَعَلَهُ أَرْضًا، وَثَارَ مِنْهُ دُخَانٌ، فَارْتَفَعَ فَجَعَلَهُ سَمَاءً، فَصَارَ خَلْقُ الْأَرْضِ قَبْلَ السَّمَاءِ، ثُمَّ قَصَدَ أَمْرَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ، ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَكَانَتْ إِذَا خَلَقَهَا غَيْرَ مَدْحُوَّةٍ. (وَلَا تَحْتَ أَطْبَاقِ الْجِبَالِ) : وَاحِدُهَا جَبَلٌ، وَأَعْظَمُهَا خَلْقًا جَبَلُ قَافٍ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُوَ جَبَلٌ أَخْضَرُ مِنْ زَبَرْجَدَةٍ خَضْرَاءَ، وَمِنْهَا خُضْرَةُ السَّمَاءِ، وَهُوَ مُحِيطٌ بِالدُّنْيَا إِحَاطَةَ بَيَاضِ الْعَيْنِ بِسَوَادِهَا، وَمِنْ وَرَائِهِ خَلَائِقُ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ وَخَلَقَهَا اللَّهُ لِحِكْمَةٍ، وَهِيَ أَنَّ الْحُوتَ لَمَّا اضْطَرَبَ تَزَلْزَلَتِ الْأَرْضُ، فَأَرْسَلَ عَلَيْهَا الْجِبَالَ، فَقَرَّتْ، فَالْجِبَالُ تَفْخَرُ عَلَى الْأَرْضِ، قَالَ تَعَالَى: {وَجَعَلْنَا فِي الأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ} [الأنبياء: ٣١] قَالَ بَعْضُ الْمُهَنْدِسِينَ: لَوْ لَمْ تَكُنِ الْجِبَالُ لَكَانَ وَجْهُ الْأَرْضِ مُسْتَدِيرًا أَمْلَسَ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ، لَغَطَّى الْمَاءُ جَمِيعَ جِهَاتِهَا وَأَحَاطَ بِهَا.(عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) لِأَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا غَابَ عَنِ الْعُيُونِ، مِمَّا لَمْ يُعَايَنْ وَلَمْ يُشَاهَدْ، وَقِيلَ: هُمَا السِّرُّ وَالْعَلَانِيَةُ. وَالْإِشَارَةُ بِهِ أَنَّ الْعِلْمَ يَنْقَسِمُ إِلَى شَهَادَةٍ وَغَيْبٍ، فَالشَّهَادَةُ: مَا حَصَلَتْ مَعْرِفَتُهُ مِنْ طَرِيقِ الشُّهُودِ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ فَهُوَ غَيْبٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ. (الْكَبِيرِ الْمُتَعَالِ) الْمُنَزَّهُ عَنْ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِينَ.وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ أُنْكِرَ عَلَى الْمُؤَلِّفِ فِي إِسْقَاطِ التَّشَهُّدِ مِنَ الْخُطْبَةِ، لِمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَشَهُّدٌ فَهِيَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ» ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ مَا سَبَقَ، فَهُوَ كَافٍ.(وَصَلَّى اللَّهُ) وَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، قَرَنَ ذَلِكَ بِالصَّلَاةِ عَلَى نَبِيِّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ} [الشرح: ٤] قَالَ: لَا أُذْكَرُ إِلَّا ذُكِرْتَ مَعِي. وَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ: الرَّحْمَةُ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ: اسْتِغْفَارٌ، وَمِنَ الْآدَمِيِّ تَضَرُّعٌ وَدُعَاءٌ، قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ.وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: صَلَاةُ اللَّهِ: ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ، وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ: الدُّعَاءُ. (عَلَى سَيِّدِنَا) السَّيِّدُ: هُوَ الَّذِي يَفُوقُ قَوْمَهُ فِي الْخَيْرِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَقِيلَ: التَّقِيُّ، وَقِيلَ: الْحَلِيمُ، وَقِيلَ: الَّذِي لَا يَغْلِبُهُ غَضَبُهُ، وَجَمِيعُ ذَلِكَ مُنْحَصِرٌ فِيهِ عليه السلام. (مُحَمَّدٍ) لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ كَثْرَةَ خِصَالِهِ الْمَحْمُودَةِ، أَلْهَمَ أَهْلَهُ أَنْ يُسَمُّوهُ مُحَمَّدًا، وَهُوَ عَلَمٌ مَنْقُولٌ مِنَ التَّحْمِيدِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَمِيدِ، وَهُوَ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى، وَإِلَيْهِ أَشَارَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِقَوْلِهِ:وَشَقَّ لَهُ مِنِ اسْمِهِ لِيُجِلَّهُ … فَذُو الْعَرْشِ مَحْمُودٌ وَهَذَا مُحَمَّدُ(الْمُصْطَفَى) هُوَ الْخَالِصُ مِنَ الْخَلْقِ، وَهُوَ خَيْرُ الْخَلَائِقِ كَافَّةً. (وَآلِهِ) . جُمْهُورُ