Kitap: el-İfsâh an Me‘âni’s-Sıhâh (İbn Hubeyre). Bölüm: Şurûhu’l-Hadîs. Müellif: Yahyâ b. (Hübeyre b.) Muhammed b. Hübeyre ez-Zehelî eş-Şeybânî, Ebü’l-Muzaffer, Avnüddîn (ö. 560 h.). Muhakkik: Fuâd Abdülmün‘im Ahmed. Nâşir: Dâru’l-Vatan. Neşir yılı: 1417 h. Cilt adedi: 8. [Kitabın numaralandırması matbu nüshaya mutabıktır.] [Şâmile için hazırlayan: Râbıtatu’n-Nüssâh ekibi, Merkezü’n-Nuhabi’l-İlmiyye himayesinde.] [Şâmile’de neşir tarihi: 10 Zilkade 1435 h.]
الإفصاح عن معاني الصحاح (ابن هبيرة) القسم: شروح الحديث الكتاب: الإفصاح عن معاني الصحاح المؤلف: يحيى بن (هُبَيْرَة بن) محمد بن هبيرة الذهلي الشيبانيّ، أبو المظفر، عون الدين (ت ٥٦٠هـ)المحقق: فؤاد عبد المنعم أحمد الناشر: دار الوطنسنة النشر: ١٤١٧هـعدد الأجزاء: ٨[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع][أعده للشاملة: فريق رابطة النساخ برعاية (مركز النخب العلمية)]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
el-İfsâh an Meâni's-Sıhâh – 5. Cilt: Vezîr Âlim İbn Hubeyre (560 h. vefât) – Enes b. Mâlik (r.a.) Müsnedi
الإفصاح عن معاني الصحاح - جـ ٥الإفصاح عن معاني الصحاحللوزير العالم ابن هبيرة(المتوفى ٥٦٠هـ) مسند أنس بن مالكرضي الله عنه
-2071 -(2/a) İki yüz otuz üçüncü hadis: [Ebû Hureyre (r.a.)'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah (s.a.v.)'den Benî Temîm hakkında söylediği şu üç şeyi işittikten sonra onları sevmeye devam edeceğim: Resûlullah (s.a.v.)'i şöyle buyururken işittim: '(Onlar) ümmetimin Deccâl'e karşı en şiddetli olanlarıdır.' (Ebû Hureyre) dedi ki: (Bir defasında) onların zekâtları geldi ve Nebî (s.a.v.) şöyle buyurdu: 'Bunlar kavmimizin zekâtlarıdır.' (Ebû Hureyre) dedi ki: Onlardan bir cariye, Âişe (r.anhâ)'nın yanında idi. Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: 'Onu âzâd et; zira o İsmâil evlâdındandır.'
Bir rivayette ise (şöyledir): 'Benî Temîm hakkında Resûlullah (s.a.v.)'den işittiğim üç haslet sebebiyle onları sevmeye devam edeceğim: (Bir defasında) Âişe (r.anhâ)'nın üzerinde (âzâd edilmesi gereken) bir köle (nezir) bulunuyordu. Nebî (s.a.v.) şöyle buyurdu: 'Bunlardan birini âzâd et.' (İkincisi) Onların zekâtları geldi ve şöyle buyurdu: 'Bunlar kavmimin zekâtlarıdır.' (Üçüncüsü) Şöyle buyurdu: 'Onlar melâhimde (büyük savaşlarda) insanların en şiddetli savaşanlarıdır.' Deccâl'den bahsetmedi.]
Bu hadiste Benî Temîm'in faziletine delâlet eden şeyler vardır. (Kastolunan) Temîm b. Mür b. Edd b. Tâbiha b. İlyâs b. Mudar b. Nizâr b. Ma‘d b. Adnân'dır.
-٢٠٧١ -(٢/أ) الحديث الثالث والثلاثون بعد المائتين:[عن أبي هريرة قال: لا أزال أحبُّ بني تميم، بعد ثلاث سمعتهن من رسول الله صلى الله عليه وسلم يقولها فيهم، سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (هم أشد أمتي على الدجال)، قال: وجاءت صدقاتهم فقال النبي صلى الله عليه وسلم: (هذه صدقات قومنا) قال: وكان سَبيَّةُ منهم عند عائشة رضي الله عنها، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (أعتقيها؛ فإنها من ولد إسماعيل).وفي رواية: (ثلاث خصال سمعتهن من رسول الله صلى الله عليه وسلم في بني تميم لا أزال أحبهم بعده: كان على عائشة رضي الله عنها مُحَرَّر، فقال النبي صلى الله عليه وسلم: (أعتقي من هؤلاء).وجاءت صدقاتُهُم فقال: (هذه صدقات قومي).وقال: (وهم أشد الناس قتالًا في الملاحم) ولم يذكر الدجال)]* في هذا الحديث ما يدل على فضل بني تميم. وهو تميم بن مر بن أد بن طابخة بن إلياس بن مُضر بن نزار بن معد بن عدنان.
Zira onlar, Resûlullah (s.a.v.) ile İlyâs b. Mudar b. Nizâr b. Ma‘d b. Adnân‘da birleşirler. Çünkü o (s.a.v.) onları üç hasletle tavsif etmiştir: Birincisi: Onlar ümmetin Deccâl’e karşı en şiddetli olanlarıdır. Bu da onların cesaretlerine ve insanların imanlarının sarsıldığı ahir zamanda imanlarının sebâtına delâlet eder. İkincisi: Sadakaları (zekâtları) getirildiğinde Nebî (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Bunlar kavmimizin sadakalarıdır.” Zira yukarıda zikrettiğimiz nesep onları O’nunla birleştirmektedir. Âişe (r.anhâ)’ya yanında bulunan onlardan bir esîre (sibiyye) dair söylediği: “Onu âzâd et, çünkü o İsmâil evlâdındandır” sözüne gelince, O (s.a.v.) bu sözünde sadıktır. Zira Adnân, Edn b. Uded b. el-Yese‘ b. el-Hemîsa‘ b. Haml b. en-Nebt b. Kayzâr b. İsmâil’in oğludur — nesep âlimleri bu hususta ihtilâf etmekle birlikte, Adnân’ın İsmâil evlâdından olduğunda ittifak hâlindedirler. Ancak (2/b) İsmâil’e kadar olan babaların sayısında ihtilâf etmişlerdir. Zira bu hadiste nesep ve ona dair ilimle ilgili hususlar tekrar etmektedir: O’nun (s.a.v.) Benî Temîm’in sadakaları hakkında —kendisine sadakaları getirildiğinde— “Bunlar kavmimizin sadakalarıdır” buyruğu ve Âişe (r.anhâ)’ya yanında bulunan onlardan bir esîre dair: “Onu âzâd et; zira o İsmâil evlâdındandır” sözü. Ebû Hureyre’nin: “Benî Temîm’i hep seveceğim” sözü de —yani Resûlullah’ın (s.a.v.) şöyle buyurduğu için—
فهم يجتمعون مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في إلياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان؛ لأنه وصفهم بخصال ثلاث:* أما الأولى: فهم أشد الأمة على الدجال، فهذا يدل على شجاعتهم، وثبات إيمانهم في آخر الزمان عند تزلزل إيمان الناس.* والثانية: أنه لما جاءت صدقاتهم قال النبي صلى الله عليه وسلم: (هذه صدقات قومنا)؛ لأنه يجمعه إياهم ما ذكرنا من النسب.* وأما قوله لعائشة في السبية التي كانت عندها منهم: (أعتقيها، فإنها من ولد إسماعيل) فإنه صدق صلى الله عليه وسلم لأن عدنان هو أبن أدبن أدد بن اليسع بن الهميسع بن حمل بن النبت بن قيذار بن إسماعيل على اختلاف في ذلك بين أهل النسب، إلا أنهم يجتمعون على أن عدنان من ولد إسماعيل، وإنما يختلفون في عدد الآباء إلى (٢/ب) إسماعيل فقط؛ لأنه تكرر في هذا الحديث ذكر النسب، وما يتعلق بعلمه في قوله صلى الله عليه وسلم في صدقات بني تميم، هذه صدقات قومنا لما جاءته صدقاتهم.* وقوله صلى الله عليه وسلم لعائشة رضي الله عنها في السبية التي كانت عندها منهم: (أعتقيها؛ فإنها من ولد إسماعيل).وقول أبي هريرة: لا أزال أحب بني تميم) أي لما قال رسول الله صلى الله عليه وسلم من
Sözü: «Resûlullah (s.a.v.)'den onlar hakkında söylediğini işittiğim üç şeyden sonra.» Sadakât ve esirlerin (sabiyye) zikrinde bu üçten iki hasleti zikretti; bu ikisi neseb ile ilgilidir. Bu durumda, Efendimiz Resûlullah (s.a.v.)'in nesebinin zikri, Kureyş ve diğerlerinden kendisine ulaşan kabîlelerin usûlünün zikrini gerektirmiştir. Şerifin nesebine muttasıl olan ve ondan munfasıl olan [kısımlar], bunlar üzerinde, din ve ilim sahibinin bilmemesi yakışmayan ve bir Müslüman'ın onları bilmemesinin asla uygun olmadığı nüktelerle süslenmiş muhtasar ve mülahhas bir şekilde durulması içindir. Zira talebenin taleb ettiği şeyin hususiyetlerini ve nesebini bilmesi; arkadaşın da arkadaşlık ettiği kişiyi bilmesi ve onu tanıma ile tanıtmaya rağbet etmesi, talebindeki ve sohbetindeki sıdkına delâlet eder. Bunun zıddı da zıddına işaret eder. Hâl böyleyken hidâyet rehberlerinin rehberi, imamların imamı, Âdemoğullarının efendisi ve peygamberlerin sonuncusu (s.a.v.) hakkında [bu bilgilerin ehemmiyeti] nasıl olur? Bunun bilinmesiyle aynı zamanda insanın bağları (veşâic) bilinir, sıla-i rahim yapılır; onlardan yakın olanla uzak olan arasında ayırım yapılır ve onlardan şerefli olan: Fihr b. Mâlik'in evlâdı olan kimse olduğu tahakkuk eder. Zira Fihr'in evlâdı olmayan Kureyş'ten değildir. Bu, siyer âlimleri ve ensâb muhakkikleri nezdinde üzerinde ittifak edilen görüştür: Nebî (s.a.v.)'in bu sahih kitapta geçmiş ve gelecek olan birçok hadiste işaret buyurduğu Kureyş, onlar bunun yöneticileridir.
قوله: (بعد ثلاث سمعتهن من رسول الله صلى الله عليه وسلم يقولها فيهم)، ذكر خصلتين من الثلاث في ذكر الصدقات والسَبيَّة وهما متعلقان بالنسب، فإذًا والحال هذه فقد اقتضى ذكر نسب سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم ـ، ذكر أصول القبائل التي تلقاه من قريش وغيرها، ويتصل بنسبة الشريف، وتنفصل؛ ليوقف على ذلك مختصرًا ملخصًا مُوشحًا بنكت لا يليق بذي دين وعلم جهلها، ولا يحسن بمسلم على الإطلاق عدم المعرفة بها، إذ معرفة الطالب بخواص مطلوبه ونسبه، والصاحب بمصحوبة ورغبته في تعرف ذلك وتعريفه دال على صدقه في طلبه وصحبته، وضد ذلك مشيرًا إلى ضده، فكيف بهادي الهداة وإمام الأئمة، وسيد ولد آدم، وخاتم الأنبياء صلى الله عليه وسلم.وبمعرفة ذلك أيضًا تعرف وشائج الإنسان، وتوصل الأرحام، ويقع الميز بين ذي السطة منهم والبعيد، ويتحقق بالشرف منهم: من ولده فهر بن مالك، إذ من لم يلده فهر، فليس من قريش، هذا هو القول المجتمع عليه عند علماء السيرة ومحققي النسابين، أن قريشًا الذين أشار إليهم النبي صلى الله عليه وسلم في غير ما حديث في هذا الكتاب الصحيح، مما قد مضى ومما سيأتي: (أنهم ولاة هذا
Mesele, insanların onlara tâbi olması ve bunun dışında, soyundan gelenlerin [yani Fihr b. Mâlik'in] onlar için ortaya koyduğu diğer hususlardır: Fihr b. Mâlik; ve onların, Kinâne b. Huzeyme oğullarından olan diğer insanlardan ayrı olarak Kureyş oldukları; çünkü onlar (3/a) Fihr'in soyuna dahil olmayanlardandır, bu sebeple onlara [Kureyş] denilmez; aksine kendi babaları dışında birine nispet edilirler. Bu, Zübeyr b. Bekkâr ve diğerleri gibi çoğunluğun görüşüdür. Kureyş adını taşıyanların son noktası, onun oğlu Fihr'in soyundan gelendir.
Bir başka grup ise şöyle dedi: "Nadr b. Kinâne'nin oğlu olmayan Kureyş'ten değildir; Kureyş'in birleştiği son nokta Nadr b. Kinâne'dir."
Birinci görüş daha açık ve daha yaygındır; bu ise ondan daha geneldir. Her ne kadar iki görüş de tek bir görüşe dönüyorsa da; çünkü Fihr ile Nadr arasında Mâlik'ten başka kimse yoktur ve bildiğim kadarıyla Mâlik'in, Fihr dışında soyu devam etmemiştir.
Şimdi, Resûlullah (s.a.v.)'in şerefli varlığından önce, nesep ilmine dair özlü esaslar zikredelim ki, bu konuda ihtiyaç duyulan bilgiye yaklaştırıcı olsun. Zira kabileleri ve ensâbı bilmenin, kendisine dönülecek bir asla ve kendisine yöneltilecek bir ilme ihtiyacı vardır. Şöyle deriz: Allah muvaffak kılandır:
Muhakkak ki Araplar altı tabakaya ayrılır: Şe'b, kabile, umâre, batın, fahz,
الأمر وأن الناس أبتاعهم) إلى غير ذلك من ما أبد لهم من ولده: فهر بن مالك، وأنهم قريش دون سائر الناس من بني كنانة بن خزيمة؛ إذ أولئك (٣/أ) ممن لم يدله فهر، فلا يقال لهم وإنما ينسب إلى أنه من غير الآباء، هذا قول الأكثرين منهم كالزبير بن بكار وغيره، وأن منتهى من يقع عليه اسم قريش من ولده فهرٌ.وقال آخرون منهم: من لم يلده النضر بن كنانة فليس من قريش، وأن منتهى جماع قريش هو النضر بن كنانة.والقول الأول: أظهر وأكثر، وهذا أعم منه، وإن كان القولان يرجعان إلى قول واحد؛ لأنه ليس بين فهر والنضر إلا مالك، ومالك لم يبق له عقب إلا من فهر فيما أعلم.* فلنذكر الآن أصولًا موجزة من علم النسب مقدمة بين يدي المصطفى صلى الله عليه وسلم لتكون مقربة للعلم بما يحتاج إليه من ذلك، إذ معرفة القبائل والأنساب لا بد لها من أصل تُردُ إليه، وعلم يهّدى إليه، فنقول والله الموفق:إن العرب على ست طبقات: شعب، وقبيلة، وعمارة، وبطن، وفخد،
Abdullah b. Mes‘ûd’un (r.a.) müsnedidir. Kendisinden Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim’de yüz yirmi hadis rivayet edilmiş olup bunların altmış dördü ittifak edilendir (muttefekun aleyh). Buhârî tek başına yirmi bir, Müslim ise otuz beş hadis rivayet etmiştir. –225– Muttefekun aleyh hadislerden birincisi:
İbn Mes‘ûd (r.a.) şöyle dedi: “{İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar…}[En‘âm, 82] âyeti nâzil olunca bu durum Resûlullah’ın (s.a.v.) ashâbının zoruna gitti ve ‘Ey Allah’ın Resûlü! Hangimiz nefsine zulmetmez ki?’ dediler. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: ‘(Burada kastedilen zulüm) sizin zannettiğiniz gibi değildir; o ancak şirktir. Lokman’ın oğluna: {Yavrucuğum! Allah’a şirk koşma, çünkü şirk büyük bir zulümdür.}[Lokman, 13] dediğini işitmediniz mi?’” Bir rivayette ise: “O sizin sandığınız gibi değildir, o ancak Lokman’ın oğluna söylediği gibidir” şeklindedir.
مسند عبد الله بن مسعود رضي الله عنهأخرج له في الصحيحين مائة وعشرون حديثًا، المتفق عليه منها أربعة وستون، وانفرد البخاري بواحد وعشرين، ومسلم بخمسة وثلاثين.-٢٢٥ -الحديث الأول من المتفق عليه:[عن ابن مسعود قال: لما نزلت {الذين آمنوا ولم يلبسوا إيمانهم بظلم}، شق ذلك على أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقالوا: يا رسول الله أينا لم يظلم نفسه؟ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (ليس ذلك إنما هو الشرك، ألم تسمعوا قول لقمان لابنه: {يا بني لا تشرك بالله، إن الشرك لظلم عظيم). وفي رواية: ليس هو كما تظنون، إنما هو كما قال لقمان لابنه)].?
Bir rivayette: “Sâlih kulun sözünü işitmediniz mi?” [buyrulmuştur]. Bu hadis, âyette zikredilen zulmün şirke hamledildiğini açıkça ifade etmektedir; bu husus şerhe muhtaç olmayacak derecede açıktır. Zulmün şirk olmasına gelince, bu, Allah sübhânehûnun nimet veren (el-Mün‘im) olması hasebiyledir; kul, O’nunla birlikte başkasını ortak koştuğunda, büyük bir zulüm işlemiş olur. Zulüm, failin yapmaya hakkı olmayan bir fiili işlemesidir.
- 226 - İkinci hadis:
[İbn Mes‘ud (r.a.)’dan rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Bir gün Resûlullah (s.a.v.) –hurma dalına yaslanmış hâlde– benimle birlikte bulunurken bir grup yahudinin yanından geçti. Yahudilerden bazıları: ‘Ona ruh hakkında sorun’ dedi. Bazıları ise: ‘Sakın sormayın, hoşlanmadığınız bir şeyi işitir diye’ dedi. Bunun üzerine onlar Resûlullah’a gelip: ‘Ey Ebü’l-Kâsım, bize ruhtan haber ver’ dediler. Resûlullah bir süre başını kaldırarak bekledi; ben O’na vahiy geldiğini anladım ve vahiy yükselinceye kadar geri çekildim. Ardından O şöyle buyurdu: {Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir.}”]
وفي رواية: ألم تسمعوا قول العبد الصالح.* في هذا الحديث تصريح بانصراف الظلم المذكور في الآية إلى الشرك، وذلك مغن عن الشرح. فأما كون الشرك ظلمًا، فإنه من حيث أن الله سبحانه هو المنعم؛ فإذا أشرك عبده معه غيره فقد جاء بظلم عظيم.والظلم: فعل ما ليس لفاعله فعله.-٢٢٦ -الحديث الثاني:[عن ابن مسعود، قال: بينما أنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم -وهو يتوكأ على عسيب- مر بنفر من اليهود، فقال بعضهم: سلوه عن الروح، وقال بعضهم: لا تسألوه لئلا يسمعكم ما تكرهون، فقاموا إليه، فقالوا: يا أبا القاسم، حدثنا عن الروح، فقام ساعة ينظر، فعرفت أنه يوحى إليه، فتأخرت عنه حتى صعد الوحي، ثم قال: {ويسألونك عن الروح، قل: الروح من أمر ربي}].
*Bu hadiste şu fıkhi mesele vardır: İnsana ruh hakkında mutlak olarak soru sorulduğunda cevap işte budur; yani "Ruh, Rabbimin emrindendir" denilir. Âdemoğlunun ruhu hakkında sorulduğunda ise onun bir cisim olduğu söylenir. Aynı şekilde "Îsâ, Allah azze ve cellenin ruhudur" denildiğinde, bu bir meleğe izafedir. Kur'an'a da "Ruh" denilmiş olup Yüce Allah'ın "Emrimizden bir ruh" kavli buna delildir. Cebrail'e de "Ruh" denilmiştir.
Yine bu hadiste şu fıkhi mesele vardır: Kişinin elinde, kendisine ârız olması muhtemel şeyleri savacağı, ona dayanacağı ve konuşmasını onunla tamamlayacağı bir şey bulundurması müstehaptır; ellerini boş bırakmaması güzeldir. Hurma dalı (asîb), diğer ağaçların dalları (kadîb) gibidir.
-227-
Üçüncü Hadis:
[İbn Mes'ud'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Biz, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem namazda iken ona selam verirdik, o da bize selamı alırdı. Necaşi'nin yanından döndüğümüzde kendisine selam verdik, fakat bize selamı almadı. Bunun üzerine: "Ya Resûlallah, biz namazda sana selam veriyorduk, sen de bize selamı alıyordun" dedik. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: "Çünkü namazda meşguliyet vardır."]
* في هذا الحديث من الفقه أن الروح إذا سئل عنها الإنسان سؤالًا (١٢١/ أ) مطلقًا كان الجواب هذا، وهو أن يقال {الروح من أمر ربي} فأما إذا سئل عن روح الآدمي، فيقال: إنها جسم، وكذلك إذا قيل: (عيسى روح الله عز وجل، فيقال هذه إضافة ملك.والقرآن قد سمي روحًا بقوله: {روحًا من أمرنا} وسمي جبريل (روحًا) أيضًا.* وفي الحديث من الفقه أنه يستحب للإنسان أن يكون في يده ما يكف به ما عساه أن يعرض له، ويتوكأ عليه، ويتمم به كلامه، ولا يكون عطل اليدين.والعسيب من النخل: كالقضيب من سائر الأشجار.-٢٢٧ -الحديث الثالث:[عن ابن مسعود، قال: كنا نسلم على النبي صلى الله عليه وسلم وهو في الصلاة، فيرد علينا، فلما رجعنا من عند النجاشي سلمنا عليه، فلم يرد علينا، فقلنا: يا رسول الله، كنا نسلم عليك في الصلاة فترد علينا، فقال: (لأن في الصلاة شغلًا)].
Bu hadis, İbn Mes'ûd'un (r.a.) Habeşistan'a hicret ettiğine, ayrıca Medine'ye de hicret ettiğine delalet eder; böylece o iki hicreti birden toplamıştır. Yine bu hadis, namazda konuşmanın mübah kılınması hükmünün neshedildiğine delalet eder. Ve bu hadiste, kişinin namazıyla meşgul olup tamamen ona dalması gerektiği uyarısı vardır. Bu manayı, Osman Müsnedi'nde yeterince ele aldık. -228 - Dördüncü Hadis: Alkame'nin rivayetine göre: "Abdullah (r.a.) ile birlikte Mina'da yürüyordum. Derken Osman (r.a.) ona rastladı ve onunla ayakta konuşmaya başladı. Osman ona: 'Ey Ebû Abdurrahman! Sana genç bir kızcağızı nikâhlayasak, olur mu? Belki bu sana geçmiş günlerinin bir kısmını hatırlatır.' dedi. Bunun üzerine Abdullah (r.a.) şöyle cevap verdi: 'Bunu söylediğine göre, Resûlullah (s.a.v.) bize şöyle buyurdu: "Sizden kimin evlenme masrafına (beâ) gücü yeterse hemen evlensin; çünkü evlilik gözü haramdan daha çok korur, iffeti daha iyi muhafaza eder. Kimin gücü yetmezse, oruç tutsun; çünkü oruç onun için bir kalkandır."'" Bu hadiste, yaşlı kimsenin kendini evlilikten aciz görmemesi gerektiğine delil vardır; çünkü sevap kazanmak için evlenme imkânı mevcuttur ve onlardan çocuk beklenir. Ve bu hadiste, Osman (r.a.) kendisine bu teklifi yaptığında Abdullah (r.a.)'ın (21 b) öyle bir cevap verdi ki, ister evlensin ister evlenmesin, bu cevap mazeret olarak yeterlidir. Zira o, Resûlullah (s.a.v.)'in "Ey gençler topluluğu! Sizden kimin evlenme masrafına (beâ) gücü yeterse evlensin" buyurduğunu zikretmiş, ardından da Resûlullah (s.a.v.)'in bu emri gençlere has kıldığını, fakat gerekçeyi "çünkü o daha çok..." şeklinde gençlerin ve diğerlerinin hepsini kapsayacak bir tarzda açıkladığını belirtmiştir.
* في هذا الحديث دليل على أن ابن مسعود هاجر إلى الحبشة، وقد هاجر إلى المدينة، فجمع له بين الهجرتين.* وفيه دليل على أن ما كان من إباحة الكلام في الصلاة نسخ.* وفيه تنبيه على أن الإنسان ينبغي أن يكون مستغرقًا بشغله بالصلاة، وقد استوفينا هذا المعنى في مسند عثمان.-٢٢٨ -الحديث الرابع:[عن علقمة قال: كنت أمشي مع عبد الله بمنى، فلقيه عثمان، فقام معه يحدثه، فقال له عثمان: يا أبا عبد الرحمن، ألا نزوجك جارية شابة، لعلها تذكرك بعض ما مضى من زمانك؟ قال: فقال عبد الله: لئن قلت ذاك، لقد قال لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من استطاع منكم الباءة فليتزوج، فإنه أغض للبصر، وأحصن للفرج، ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء].* في هذا الحديث ما يدل على أن الرجل الشيخ لا ينبغي أن يستضعف نفسه عن التزويج فإن الاختيار له في ذلك للثواب لأنهن يرجى منهن الولد.* وفيه أن عبد الله لما قال له عثمان ذلك، أجاب (٢١ ب) بجواب يصلح أن يكون عذرًا له إن هو فعل؛ وعذرًا له إن لم يفعل؛ لأنه ذكر عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: (يا معشر الشباب من استطاع منكم الباءة فليتزوج) فذكر أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر الشباب بالتزويج ثم علله بما يشمل الشباب وغيره: من قوله (فإنه أغض
Gözü en çok koruyan ve ferci en çok iffetli kılan (oruçtur). Ve bu, onun nikâhı terk etmesi için bir mazeret olabilir, zira o (s.a.v.) sözünde 'Ey gençler!' diyerek gençlere tahsis etmiştir. Sanki şöyle demiştir: 'Terkin ilacı yanımdadır, o da Resûlullah'ın (s.a.v.): "(Nikâha gücü yetmeyen) oruç tutsun" sözüdür.' Mademki bu gençler içindir, o hâlde yaşlılar için öncelikli (olarak uygundur). Bu mazeret, onun (s.a.v.) 'Sana genç bir cariye ile evlendiriyoruz' sözü sebebiyle (gençle evlenmeyi) terk hususunda olabilir. Bu da onun yaşlanmış olmasından dolayı, kendisine genç bir kadınla evlendirilmesine karşı bir özür gibiydi; çünkü (s.a.v.) 'geçmiş bazı şeyleri hatırlatır' buyurmuştur. İbn Mes'ûd (r.a.)'un bu konuyu zikretmesi, Osman (r.a.) ile onu nikâha teşvik hususundaki mutabakatını anlatırken olabilir.*
Bâe: cima demektir. Vecâ': husyelerin ezilmesidir. Ahsan: daha iffetli kılar anlamındadır.
229. Beşinci Hadis: İbn Mes'ûd'dan (r.a.) rivayet olunduğuna göre, bir haham Resûlullah'ın (s.a.v.) yanına gelerek şöyle dedi: 'Yâ Muhammed! Muhakkak Allah, göğü bir parmağı, yeryüzlerini bir parmağı, dağları bir parmağı, ağaçları ve nehirleri bir parmağı, diğer bütün mahlûkatı da bir parmağı üzerine koyar, sonra da "Melik benim" buyurur.' Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.) güldü ve 'Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler' âyetini okudu.
Bir rivayette ise: Suyu ve toprağı bir parmağı üzerine koyar, sonra onları sallar. Resûlullah (s.a.v.) hayret ve tasdik ederek öyle güldü ki ağız dişleri göründü. Sonra Resûlullah (s.a.v.) 'Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler' âyetini okudu.
للبصر، وأحصن للفرج) ويصلح أن يكون عذرًا له في تركه النكاح لأنه خصه بالشباب في قوله: يا معشر الشباب. فكأنه قال: عندي دواء الترك وهو قوله صلى الله عليه وسلم: (فليصم)، فإذا كان ذلك للشباب ففي الشيوخ أولى، فيجوز أن يكون هذا الاعتذار منه في الترك لأجل قوله (نزوجك جارية شابة) فكان هذا كالعذر عن تزويجه الشابة لكونه قد شاب لقوله: (تذكرك بعض ما مضى) ويحتمل أن يكون ذكر ابن مسعود لما ذكر موافقته لعثمان في حثه على النكاح له.* والباءة: الجماع … * والوجاء: هو أن ترض الأنثيان.* وأحصن: أعف.-٢٢٩ -الحديث الخامس:[عن ابن مسعود، قال جاء حبر إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال: يا محمد إن الله يضع السماء على إصبع، والأرضين على إصبع، والجبال على إصبع، والشجر والأنهار على إصبع، وسائر الخلق على إصبع ثم يقول: أنا المليك، فضحك رسول الله صلى الله عليه وسلم وقال: (وما قدروا الله حق قدره)].وفي رواية: والماء والثرى على إصبع ثم يهزهن، وأن رسول الله صلى الله عليه وسلم ضحك حتى بدت نواجذه تعجبًا وتصديقًا له، ثم قرأ رسول الله صلى الله عليه وسلم، {وما قدروا الله حق قدره}.
* Bu hadis ve onun benzeri olan rivayetler hakkında ehl-i hadisin mezhebi, onları geldikleri gibi geçirmektir (imrâr). Bu hususta Arap dilinin kullanımı da malumdur.* Resûlullah (s.a.v.)’in: “Allah’ı hakkıyla takdir edemediler” buyruğu, Allah Subhânehu ve Teâlâ’nın azametinin nihâyetsiz olduğunu, O’nun bundan da yüce bulunduğunu; kalplerde Allah’ın azametine dair ne tahayyül edilirse edilsin, Allah’ın ondan daha yüce ve daha ulu olduğunu ifade eder. Kaldı ki bu hadiste Resûlullah (s.a.v.)’in sözünden sadece âyeti okuması (“Allah’ı hakkıyla takdir edemediler”) vardır; onun gülmesine gelince, bu muhtemeldir. Ancak bizim: “Onları geldikleri gibi geçiririz” sözümüzün mânâsı, onları işittiğimiz gibi rivayet eder ve (122 a) zâhirleri üzere bilgisizce söz söylemekten kaçınırız. Allah Subhânehu ve Teâlâ’nın her türlü noksanlıktan münezzeh ve mukaddes olduğu –zira O: “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir.” (Şûrâ 42:11) buyurmuştur– hususunda (görüşlerine) itibar edilen herkes arasında ihtilâf yoktur. en-Nevâciz: azı dişleri. -230 - Altıncı Hadis: Alkame’den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Biz Humus’ta idik. İbn Mes‘ûd, Yûsuf sûresini okudu. Bunun üzerine bir adam: “Bu sûre böyle indirilmedi” dedi. Abdullah (r.a.) de: “Vallahi, ben bu sûreyi Resûlullah (s.a.v.)’e okudum, o da bana: ‘Güzel okudun’ buyurdu” dedi.
* هذا الحديث وما يجري مجراه، مذهب أهل الحديث إمراره كما جاء، ولغة العرب معلومة فيه.* وقول رسول الله صلى الله عليه وسلم: (وما قدروا الله حق قدره)، يعني أن عظمة الله سبحانه وجل جلاله لا تتناهى فهو أعظم من ذلك، ومهما خطر من عظمة الله في القلوب فالله أعلى وأجل، وعلى أن هذا الحديث ليس فيه من كلام رسول الله صلى الله عليه وسلم إلا قراءته الآية (وما قدروا الله حق قدره) وأما ضحكه فمحتمل. إلا أن قولنا: نمرها كما جاءت أي نرويها كما سمعناها، ونمتنع أن (١٢٢ أ) نقول بجهلها على ظاهرها. ولا خلاف بين كل من يعتد بخلافه أن الله سبحانه وتعالى منزه مقدس عن كل نقص فإنه: {ليس كمثله شيء وهو السميع البصير}.والنواجذ: الأنياب.-٢٣٠ -الحديث السادس:[عن علقمة، قال: كنا بحمص، فقرأ ابن مسعود سورة يوسف، فقال رجل: ما هكذا أنزلت، فقال عبد الله: والله لقد قرأتها على رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال:
(Ahsant), derken onunla konuşurken birden ondan hamr kokusu aldı; bunun üzerine dedi ki: 'Sen hamr içiyor ve Kitab'ı yalanlıyor musun?' Ardından ona hadd uyguladı.]* Bu hadisten, İbn Mes'ud'un sırf hamr kokusunun varlığından ötürü ona hadd cezası uyguladığına delalet eden fıkhî bir hüküm anlaşılmaktadır. Bazı fakihler bu görüşe gitmişlerdir ve onun bu hadiste bir delili vardır.
-231 - Yedinci Hadis: İbn Mes'ud'dan rivayetle: Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu –bazı râviler tereddüt etmiştir: "artırdı veya eksiltti"– sahih olan ise artırdığıdır– Selâm verince kendisine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Namazda bir şey mi oldu?' denildi. Buyurdu ki: 'O da ne?' Dediler ki: 'Şöyle şöyle kıldınız.' Bunun üzerine (Allah Resûlü) ayaklarını büküp kıbleye yöneldi ve iki secde yaptı, sonra selâm verdi. Ardından yüzünü bize çevirerek şöyle buyurdu: 'Eğer namazda bir şey olmuş olsaydı, bunu size bildirirdim. Fakat ben ancak bir beşerim, sizin unuttuğunuz gibi unuturum. Ben unuttuğum zaman bana hatırlatın ve eğer...
(أحسنت)، فبينما هو يكلمه، إذا وجد منه ريح الخمر؛ فقال: أتشرب الخمر وتكذب بالكتاب؟ فضربه الحد]* في هذا الحديث من الفقه ما يدل على أن ابن مسعود ضربه الحد بنفس وجود الريح من الخمر، وإلى هذا ذهب بعض الفقهاء، وله في الحديث حجة.-٢٣١ -الحديث السابع:[عن ابن مسعود، قال صلى الله عليه وسلم، فزاد أو نقص -شك بعض الرواة- والصحيح أنه زاد- فلما سلم، قيل له: يا رسول الله! أحدث في الصلاة شيء؟ قال: (وما ذاك؟) قالوا: صليت كذا وكذا، قال: فثنى رجليه واستقبل القبلة فسجد سجدتين ثم سلم، ثم أقبل علينا بوجهه، فقال: (إنه لو حدث في الصلاة شيء أنبأتكم به، ولكني إنما أنا بشر، أنسى كما تنسون، فإذا نسيت فذكروني، وإذا
Bir kimse namazında şüphe ederse, doğru olanı araştırsın ve ona göre hareket etsin, sonra iki secde yapsın.] Bir rivayette: [Resûlullah (s.a.v.) bize beş rek'at kıldırdı. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü, namaza bir ilave mi oldu?' dedik. Buyurdu: 'Ne oldu?' Dediler: 'Beş rek'at kıldırdınız.' Bunun üzerine: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; sizin hatırladığınız gibi hatırlar, unuttuğunuz gibi unuturum.' Sonra sehv secdesi yaptı.]* Bu hadiste, Resûlullah (s.a.v.)'in beşer olduğunu, insanların unuttuğu gibi unuttuğunu haber vermesi vardır. Bu, Allah azze ve cellenin kullarına olan lütfundandır; ta ki her şeyde, hatta bunda bile kendilerine örnek olsun.* Yine bu hadis, sehv secdesinin selâmdan sonra olduğuna delildir.* Yine bu hadis, bir şey gören kimsenin onu hatırlatması gerektiğine delildir. Zira Resûlullah (s.a.v.) buyurmuştur: 'Unuttuğum zaman bana hatırlatın.'* Yine bu hadis, rek'atlerin sayısında araştırma yapmanın (taharri) gerektiğine delildir. -232 - Sekizinci hadis: [Alkame'den, Abdullah'tan rivayetle o, dövme yapan kadınlara lanet etmiştir. Bir rivayette ise şöyle buyurdu: 'Allah, dövme yapan ve yaptıran kadınlara, kaş incelten kadınlara, dişlerini seyrelten kadınlara, güzellik için Allah'ın yaratışını değiştirenlere lanet etsin.' (122/b) Bunun üzerine Benî'den bir kadın...
شك أحدكم في صلاته فليتحر الصواب فليبن عليه، ثم يسجد سجدتين)]وفي رواية: [صلى بنا رسول الله صلى الله عليه وسلم خمسًا، فقلنا: يا رسول الله أزيد في الصلاة؟ قال (وما ذاك)؟ قالوا: صليت خمسًا، فقال: (إنما أنا بشر مثلكم، أذكر كما تذكرون، وأنسى كما تنسون، ثم سجد سجدتي السهو].* في هذا الحديث: إخبار منه صلى الله عليه وسلم أنه بشر، ينسى كما ينسى البشر، وذلك من لطف الله عز وجل بعباده، ليكون لهم قدوة في كل شيء حتى في ذلك.* وفيه أيضًا دليل على أن سجود السهو بعد السلام.* وفيه أيضًا دليل على أنه على من رأى شيئًا أن يذكره لقوله صلى الله عليه وسلم: (فإذا نسيت فذكروني).* وفيه دليل على التحري في عدد الركعات.-٢٣٢ -الحديث الثامن:[عن علقمة، عن عبد الله أنه لعن الواشمات.وفي رواية أنه قال: (لعن الله الواشمات والمستوشمات (١٢٢/ ب) والمتنمصات والمتفلجات للحسن المغيرات خلق الله)، فبلغ ذلك امرأة من بني
Esed denilen ve Ümmü Ya‘kub diye anılan bir kadın vardı; Kur’an okurdu. Abdullah’a gelerek dedi ki: “Senin hakkında bana ulaşan bir haber var; şöyle şöyle söylediğini duydum.” Ve onu zikretti. Bunun üzerine Abdullah şöyle dedi: “Resûlullah (s.a.v.)’in lanetlediğini ben niçin lanetlemeyeyim? O, Allah azze ve cellenin Kitabı’nda da bulunmaktadır.” Kadın: “Mushaf’ın iki kapağı arasındakileri okudum, ama onu bulamadım.” dedi. Abdullah: “Eğer onu okuduysan mutlaka bulmuşsundur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: ‘Resûl size ne verdiyse onu alın, sizi neden nehyettiyse ondan da sakının.’” Kadın: “Şu anda senin hanımında da bunun bir izini görüyorum.” dedi. Abdullah: “Öyleyse git ve bak.” dedi. Kadın gidip baktı, hiçbir şey görmedi. Geri dönerek: “Hiçbir şey görmedim.” dedi. Bunun üzerine Abdullah: “Eğer öyle olsaydı onunla cima etmezdik.” dedi. ]* Bunun yasaklanmasının sebebi ise bunun bir aldanma olması ve zarara yol açmasıdır. Zira dövmecinin kendisini yaralarla incitmesi, kaş aldıranın kıllarını yolması –ki bundan dolayı cilt zarar görmekten emin olunamaz– ve güzellik için dişlerini törpületenin aynı şekilde törpüyle zarara uğraması muhtemeldir. Bütün bunları “Allah’ın yaratışını değiştirenler” ifadesi kapsamaktadır.* Ayrıca Abdullah’ın kadına “Git ve bak” sözü, âlimin hanımını –şundan– koruması gerektiğine bir uyarıdır:
أسد، يقال لها: أم يعقوب وكانت تقرأ القرءان، فأتته فقالت: ما حديث بلغني عنك، أنك قلت كذا وكذا؟ وذكرته.؟فقال عبد الله: ومالي لا ألعن من لعن رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ وهو في كتاب الله عز وجل؟ فقالت المرأة: لقد قرأت ما بين لوحي المصحف، فما وجدته. قال: إن كنت قرأتيه لقد وجدتيه، قال الله تعالى: {وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا} قالت: إني أرى شيئًا من هذا على امرأتك الآن؟. قال فاذهبي فانظري، فذهبت فنظرت فلم تر شيئًا، فجاءت فقالت: ما رأيت شيئًا، فقال: أما لو كان ذلك، لم نجامعها]* وإنما منع من هذا لأنه غرور، ويؤدي إلي ضرر، فإن الواشمة تؤذي نفسها بالجراح، والمتنمصة تنتف شعرها، فلا يؤمن أذى البشرة وكذلك المتفلجات للحسن فربما حصل الأذى بالمبرد، ويجمع ذلك كله قوله (المغيرات خلق الله).* وقوله لها: (اذهبي فانظري) تنبيه على أن العالم ينبغي أن يحرس امرأته من أن