el-Hâvî li'l-Fetâvâ (Celâleddîn es-Suyûtî) Kısım: el-Cevâmi‘ Kitap: el-Hâvî li'l-Fetâvâ Müellif: Abdurrahmân b. Ebî Bekr, Celâleddîn es-Suyûtî (ö. 911) Yayınevi: Dâru'l-Fikr li't-Tıbâ‘a ve'n-Neşr, Beyrut-Lübnan Yayın Yılı: 1424 - 2004 Cilt Sayısı: 2 [Kitap numaralandırması matbû nüshaya uygundur] Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
الحاوي للفتاوي (الجلال السيوطي) القسم: الجوامع الكتاب: الحاوي للفتاوي المؤلف: عبد الرحمن بن أبي بكر، جلال الدين السيوطي (ت ٩١١هـ) الناشر: دار الفكر للطباعة والنشر، بيروت-لبنانعام النشر: ١٤٢٤ هـ - ٢٠٠٤ معدد الأجزاء: ٢[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
[Fıkıh Fetvaları] [Müellifin Mukaddimesi] Bismillahirrahmânirrahîm. Hamd, dağınıklıkları toplayan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, apaçık âyetlerle gönderilen efendimiz Muhammed'in; onun âl-i beytinin, ashâbının ve pâk zevcelerinin üzerine olsun. Amma ba'd: Muhakkak ki ben, Allah Teâlâ'ya istihârede bulundum — son derece çok olan fetvalarımdan önemli kısımları bir araya getirme hususunda; sadece önemli ve karmaşık meselelerle yetinerek, kaydedilmesinde fayda ve yarar bulunan hususları alıp; açık olan meselelerin çoğunu ve zihinleri kıvrak olan kimselere gizli kalmayacak şeyleri terk ettim. Ve fıkhî konularla başladım, bunları bâblara göre düzenli olarak; sonra tefsir, sonra hadis, sonra usûl, sonra nahiv ve i‘râb, sonra da sâir fünûn — tâlebeye fayda sağlamak üzere. Bu mecmuaya da (الْحَاوِي لِلْفَتَاوِي) adını verdim.
[الفتاوى الفقهية] [مقدمة المؤلف]بسم الله الرحمن الرحيمالْحَمْدُ لِلَّهِ جَامِعِ الشَّتَاتِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الْمَبْعُوثِ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَأَزْوَاجِهِ الطَّاهِرَاتِ.وَبَعْدُ: فَقَدِ اسْتَخَرْتُ اللَّهَ تَعَالَى فِي جَمْعِ نُبَذٍ مِنْ مُهِمَّاتِ الْفَتَاوِي الَّتِي أَفْتَيْتُ بِهَا عَلَى كَثْرَتِهَا جِدًّا، مُقْتَصِرًا عَلَى الْمُهِمِّ وَالْعَوِيصِ، وَمَا فِي تَدْوِينِهِ نَفْعٌ وَإِجْدَا، وَتَرَكْتُ غَالِبَ الْوَاضِحَاتِ، وَمَا لَا يَخْفَى عَلَى ذَوِي الْأَذْهَانِ الْقَادِحَاتِ، وَبَدَأْتُ بِالْفِقْهِيَّاتِ مُرَتَّبَةً عَلَى الْأَبْوَابِ، ثُمَّ بِالتَّفْسِيرِ، ثُمَّ بِالْحَدِيثِ، ثُمَّ بِالْأُصُولِ، ثُمَّ بِالنَّحْوِ وَالْإِعْرَابِ، ثُمَّ بِسَائِرِ الْفُنُونِ إِفَادَةً لِلطُّلَّابِ، وَسَمَّيْتُ هَذَا الْمَجْمُوعَ: (الْحَاوِي لِلْفَتَاوِي) .
Onun için bir deri yaygı serilir, içinde çakıl taşları bulunan bir zenbil getirilir; o çakıllarla öğle vaktine kadar tesbih çekerdi. Sonra (zenbil) kaldırılırdı. Öğle namazını kılınca (zenbil) tekrar getirilir; onunla akşama kadar tesbih çekerdi.
İmam Ahmed ez-Zühd'de tahric etmiştir: Bize Affân tahdis etti, bize Abdülvâhid b. Ziyâd, Yûnus b. Ubeyd'den, o da annesinden rivayetle şöyle dedi: "Ebû Safiyye'yi gördüm -ki o Nebî (s.a.v.)'in ashâbındandı ve bizim komşumuzdu- çakıl taşlarıyla tesbih çekerdi."
İbn Sa'd, Hakîm b. ed-Deylemî'den rivayetle Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın çakıl taşlarıyla tesbih çektiğini tahric etmiştir.
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Sa'd'ın bir mevlâsından rivayetle Sa'd'ın çakıl taşlarıyla veya hurma çekirdekleriyle tesbih çektiğini tahric etmiştir.
İbn Sa'd et-Tabakât'ta şöyle dedi: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, bize İsrâîl, Câbir'den, o da kendisine Ali b. Ebî Tâlib'in oğlu Hüseyin'in kızı Fâtıma'dan rivayet eden bir kadından tahdis etti ki o (Fâtıma), içinde düğümler bulunan bir iple tesbih çekerdi.
Abdullah b. el-İmâm Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de, Nuaym b. Muhriz b. Ebî Hüreyre yoluyla dedesi Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir: Onun içinde iki bin düğüm bulunan bir ipi vardı; onunla tesbih çekmedikçe uyumazdı.
Ahmed ez-Zühd'de tahric etmiştir: Bize Miskîn b. Nükayr, bize Sâbit b. Aclân, Kāsım b. Abdurrahman'dan rivayetle şöyle dedi: "Ebü'd-Derdâ'nın bir kesesinde Medine hurması çekirdekleri vardı. Sabah namazını kılınca onları birer birer çıkarır, bitinceye kadar onlarla tesbih çekerdi."
İbn Sa'd, Ebû Hureyre'den rivayetle onun benekli hurma çekirdekleriyle tesbih çektiğini tahric etmiştir.
ed-Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te şöyle dedi: Bize Abdûs b. Abdullah, bize Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Fethûye es-Sekafî, bize Ali b. Muhammed b. Nasrûye, bize Muhammed b. Hârûn b. Îsâ b. el-Mansûr el-Hâşimî, bana Muhammed b. Ali b. Hamza el-Alevî, bana Abdüssamed b. Mûsâ, bana Zeyneb bint Süleyman b. Ali, bana Ümmü'l-Hasan bint Ca'fer b. Hüseyin, babasından, dedesinden, Ali'den merfû' olarak rivayet etti: "Sübha ne güzel bir zikir aracıdır."
İbn Ebî Şeybe, Ebû Saîd el-Hudrî'den onun çakıl taşlarıyla tesbih çektiğini tahric etmiştir.
Yine İbn Ebî Şeybe, Ebû Nadra yoluyla Tufâve kabilesinden bir adamdan tahric etmiştir: "İbrâhim'e misafir oldum; yanında içinde çakıl taşları veya hurma çekirdekleri bulunan bir kese vardı, bitinceye kadar onunla tesbih çekerdi."
Yine İbn Ebî Şeybe, Zâzân'dan tahric etmiştir: "Ümmü Ya'fûr'dan ona ait tesbihleri aldım. Ali'nin yanına geldiğimde bana: 'Ümmü Ya'fûr'un tesbihlerini ona geri ver' dedi."
Ardından Tuhfetü'l-'Ubbâd kitabını gördüm; onun müellifi, Celâleddin el-Bulkînî'ye muasır olan daha sonraki bir âlimdir - güzel bir fasıl.
يُوضَعُ لَهُ نِطَعٌ، وَيُجَاءُ بِزِنْبِيلٍ فِيهِ حَصًى فَيُسَبِّحُ بِهِ إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ، ثُمَّ يُرْفَعُ فَإِذَا صَلَّى الْأُولَى أَتَى بِهِ، فَيُسَبِّحُ بِهِ حَتَّى يُمْسِيَ.وَأَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، ثَنَا عفان، ثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أُمِّهِ قَالَتْ: رَأَيْتُ أبا صفية - رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ جَارَنَا - قَالَتْ: فَكَانَ يُسَبِّحُ بِالْحَصَى.وَأَخْرَجَ ابن سعد عَنْ حكيم بن الديلي أَنَّ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ كَانَ يُسَبِّحُ بِالْحَصَى.وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ مَوْلَاةٍ لسعد، أَنَّ سعدا كَانَ يُسَبِّحُ بِالْحَصَى، أَوِ النَّوَى، وَقَالَ ابن سعد فِي الطَّبَقَاتِ: أَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَنَا إسرائيل عَنْ جابر عَنِ امْرَأَةٍ حَدَّثَتْهُ عَنْ فاطمة بنت الحسين بن علي بن أبي طالب، أَنَّهَا كَانَتْ تُسَبِّحُ بِخَيْطٍ مَعْقُودٍ فِيهَا.وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ مِنْ طَرِيقِ نعيم بن محرز بن أبي هريرة عَنْ جَدِّهِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ خَيْطٌ فِيهِ أَلْفَا عُقْدَةٍ فَلَا يَنَامُ حَتَّى يُسَبِّحَ بِهِ.وَأَخْرَجَ أحمد فِي الزُّهْدِ، ثَنَا مسكين بن نكير، أَنَا ثابت بن عجلان عَنِ القاسم بن عبد الرحمن قَالَ: كَانَ لِأَبِي الدَّرْدَاءِ نَوًى مِنْ نَوَى الْعَجْوَةِ فِي كِيسٍ فَكَانَ إِذَا صَلَّى الْغَدَاةَ أَخْرَجَهُنَّ وَاحِدَةً وَاحِدَةً يُسَبِّحُ بِهِنَّ حَتَّى يَنْفَدْنَ.وَأَخْرَجَ ابن سعد عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ كَانَ يُسَبِّحُ بِالنَّوَى الْمُجَزَّعِ، وَقَالَ الديلي فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ: أَنَا عبدوس بن عبد الله، أَنَا أبو عبد الله الحسين بن فتحويه الثقفي، ثَنَا علي بن محمد بن نصرويه، ثَنَا محمد بن هارون بن عيسى بن المنصور الهاشمي، حَدَّثَنِي محمد بن علي بن حمزة العلوي، حَدَّثَنِي عبد الصمد بن موسى، حَدَّثَتْنِي زينب بنت سليمان بن علي، حَدَّثَتْنِي أم الحسن بنت جعفر بن الحسين، عَنْ أَبِيهَا عَنْ جَدِّهَا عَنْ علي مَرْفُوعًا: «نِعْمَ الْمُذَكِّرُ السُّبْحَةُ» .وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ كَانَ يُسَبِّحُ بِالْحَصَى.وَأَخْرَجَ مِنْ طَرِيقِ أبي نضرة عَنْ رَجُلٍ مِنَ الطُّفَاوَةِ، قَالَ: نَزَلْتُ عَلَى إبراهيم وَمَعَهُ كِيسٌ فِيهِ حَصًى أَوْ نَوًى فَيُسَبِّحُ بِهِ حَتَّى يَنْفَدَ.وَأَخْرَجَ عَنْ زَاذَانَ قَالَ: أَخَذْتُ مِنْ أُمِّ يعفور تَسَابِيحَ لَهَا فَلَمَّا أَتَيْتُ عليا قَالَ: ارْدُدْ عَلَى أم يعفور تَسَابِيحَهَا.ثُمَّ رَأَيْتُ كِتَابَ تُحْفَةِ الْعُبَّادِ وَمُصَنِّفُهُ مُتَأَخِّرٌ عَاصَرَ الجلال البلقيني - فَصْلًا حَسَنًا
[Kitâbü’t-Tahâre] Mesele: İmâmımız Şâfiî (r.a.)’nin bazı kitaplarında şu kavli hakkında: “Mutlak su (kayıtsız, tabii hâlinde tahûr su): Gören kimsenin ‘Bu sudur’ diyeceği sudur.” Ashâb da bu hususta ona tâbi olmuştur. Acaba bu söz, birçok Minhâc şârihinin şu sözüyle münâfî midir? “Şayet iki kulle’ye bir su ile ulaşırsa ve değişiklik yoksa, o su tahûrdur.” Onlar bu sözünde suyu nekire getirerek tahûr, tâhir ve mütenecisi kapsamasını kastetmiş; ayrıca nekireyi ve kayıttan ârî oluşu ilk kısımda (mutlak suda) suyun vasfı olarak kabul etmişler, ikinci kısımda ise bunu yapmamışlardır. Halbuki iki vasıf arasında münâfât yoktur? Cevap: Mutlak suyun haddinde zikredilen “Gören kimsenin ‘Bu sudur’ diyeceği sudur” ifadesi örfe râci‘dir. “Şayet iki kulle’ye bir su ile ulaşırsa…” sözünde zikredilen ise lügavî manaya nazarladır. Zira dilde “mâ’” (su) kelimesi tahûr ile de, tâhir ile de, necis ile de sâdık olur. Bu sebeple et-Tenbîh’te “Bâbü’l-Miyâh” denilmesi hakkında “Müellif, ‘mâ’’ kelimesini cem‘ etmiştir; halbuki o cins ismidir, cins ismi ancak nevileri farklılaştığında cem‘ edilir” demişlerdir. Çünkü suyun nevileri farklıdır; tahûr, tâhir, necis, haram ve mekruh olarak tenevvü‘ eder. Böylece suyun lügaten bu nev‘lere sâdık olduğu bilinir. Mutlakın haddinde zikredilen zabt ise ancak şâriin onu itibar etmesi sebebiyle örften alınmıştır. Örf ise mutlak dışındakilere ancak mukayyed olarak su ismini verir, mutlak olarak değil; örneğin “necis su” veya “müsta‘mel su” veya “za‘ferân suyu” der. Şeyhayn’ın (Nevevî ve Râfiî) kesîr (çok) suda muhâlit sebebiyle değişenin mutlaklığını selbettiklerine dair kavilleri, mutlakın zabtında örfe nazar ettiklerini te’kid eder. Bu sebeple bir kimse “su içmeyeceğine” yemin etse, bu tür bir suyu içmekle hanîs olmaz; çünkü yeminler örf üzere binâ edilir, örf ise buna “su” adını vermez. Yine “Şer‘î ve lügavî bir zabtı olmayan meselede örfe müracaat edilir” kâidesindeki kavilleri de buna delildir. Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki iki kelâm arasında münâfât yoktur; zira birincisi örfî ıstılâha göre bir zabt, ikincisi ise lügavî vaz‘a göre bir ta‘bîrdir. Nekire ise vaz‘ı itibarıyla mutlakı da mukayyedi de şâmildir. Mesele: Kırbalarda kullanılan katranın suyun tadını, rengini veya kokusunu değiştirmesi halinde bu, suyun mutlak ismini almasına mâni‘ olup tahûriyyeti selbeder mi? Ve katran mücâvir midir yoksa muhâlit midir? Küplerde kullanılan zift suyu değiştirdiğinde tahûriyyeti selbeder mi, etmez mi? Cevap: Nevevî (rahimehullah) el-Mühezzeb Şerhi’nde şöyle demiştir: Şâfiî (r.a.) şöyle buyurdu:
[كِتَابُ الطَّهَارَةِ]مَسْأَلَةٌ: فِي قَوْلِ إِمَامِنَا الشَّافِعِيِّ رضي الله عنه فِي بَعْضِ كُتُبِهِ: الْمَاءُ الْمُطْلَقُ: إِنَّهُ الَّذِي يَقُولُ رَائِيهِ: هَذَا مَاءٌ، وَتَبِعَهُ فِي ذَلِكَ الْأَصْحَابُ هَلْ يُنَافِي قَوْلَ كَثِيرٍ مِنْ شَارِحِي الْمِنْهَاجِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ بَلَغَهُمَا بِمَاءٍ وَلَا تَغَيُّرَ فَطَهُورٌ إِنَّهُ نَكَّرَ الْمَاءَ لِيَشْمَلَ الطَّهُورَ وَالطَّاهِرَ وَالْمُتَنَجِّسَ حَيْثُ جَعَلَ التَّنْكِيرَ وَالْعُرْيَ عَنِ الْقَيْدِ وَصْفًا لِلْمَاءِ فِي الْأَوَّلِ بِالْإِطْلَاقِ دُونَ الثَّانِي إِذْ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ؟.الْجَوَابُ: إِنَّ الْمَذْكُورَ فِي حَدِّ الْمَاءِ الْمُطْلَقِ: " إِنَّهُ الَّذِي يَقُولُ رَائِيهِ: هَذَا مَاءٌ " رَاجِعٌ إِلَى الْعُرْفِ، وَالْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ بَلَغَهُمَا بِمَاءٍ بِالنَّظَرِ إِلَى الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ فَإِنَّ الْمَاءَ فِي اللُّغَةِ يَصْدُقُ بِالطَّهُورِ وَبِالطَّاهِرِ وَبِالنَّجِسِ، وَلِهَذَا قَالُوا فِي قَوْلِ التَّنْبِيهِ بَابُ الْمِيَاهِ إِنَّهُ جَمَعَ الْمَاءَ، وَإِنْ كَانَ اسْمَ جِنْسٍ، وَاسْمُ الْجِنْسِ لَا يُجْمَعُ إِلَّا عِنْدَ اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهِ ; لِأَنَّ أَنْوَاعَ الْمَاءِ مُخْتَلِفَةٌ، فَيَتَنَوَّعُ إِلَى طَهُورٍ، وَطَاهِرٍ، وَنَجِسٍ، وَحَرَامٍ، وَمَكْرُوهٍ. فَعُلِمَ بِذَلِكَ صِدْقُهُ عَلَى هَذِهِ الْأَنْوَاعِ لُغَةً، وَأَمَّا الضَّابِطُ الْمَذْكُورُ فِي حَدِّ الْمُطْلَقِ فَإِنَّمَا أُخِذَ مِنَ الْعُرْفِ لِاعْتِبَارِ الشَّارِعِ لَهُ، وَالْعُرْفُ لَا يُطْلِقُ الْمَاءَ عَلَى مَا عَدَا الْمُطْلَقَ إِلَّا مُقَيَّدًا، لَا مُطْلَقًا بِأَنْ يَقُولَ: مَاءٌ نَجِسٌ، أَوْ مَاءٌ مُسْتَعْمَلٌ، أَوْ مَاءُ زَعْفَرَانٍ، وَيُؤَكِّدُ كَوْنَهُمْ نَظَرُوا فِي ضَابِطِ الْمُطْلَقِ إِلَى الْعُرْفِ قَوْلُ الشَّيْخَيْنِ فِي سَلْبِهِ عَنِ الْمُتَغَيِّرِ بِالْمُخَالَطِ فِي الْكَثِيرِ، وَلِهَذَا لَوْ حَلَفَ لَا يَشْرَبُ =مَاءً لَمْ يَحْنَثْ بِشُرْبِهِ ; لِأَنَّ الْأَيْمَانَ مَبْنَاهَا الْعُرْفُ، وَالْعُرْفُ لَا يُسَمِّي هَذَا مَاءًا، وَقَوْلُهُمْ فِي قَاعِدَةِ مَا لَا ضَابِطَ لَهُ فِي الشَّرْعِ وَلَا اللُّغَةِ: إِنَّهُ يُرْجَعُ فِيهِ إِلَى الْعُرْفِ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ الْمُطْلَقِ فَعُلِمَ بِهَذَا كُلِّهِ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ ; لِأَنَّ الْأَوَّلَ ضَابِطٌ جَرَى عَلَى الْمُصْطَلَحِ الْعُرْفِيِّ، وَالثَّانِيَ تَعْبِيرٌ جَرَى عَلَى الْوَضْعِ اللُّغَوِيِّ، وَالْمُنَكَّرُ بِوَضْعِهِ شَامِلٌ لِلْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ. مَسْأَلَةٌ: فِي الْقَطِرَانِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْقِرَبِ إِذَا تَغَيَّرَ بِهِ طَعْمُ الْمَاءِ، أَوْ لَوْنُهُ، أَوْ رِيحُهُ، هَلْ يَكُونُ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَاءِ حَتَّى يَسْلُبَ الطَّهُورِيَّةَ؟ وَهَلْ هُوَ مُجَاوِرٌ، أَوْ مُخَالِطٌ، وَالزِّفْتُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْجِرَارِ إِذَا غَيَّرَ الْمَاءَ هَلْ يَسْلُبُهُ الطَّهُورِيَّةَ أَمْ لَا؟ .الْجَوَابُ: قَالَ النووي رحمه الله فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رضي الله عنه فِي
el-Ümm'de: 'Suya katran düşüp de suyun kokusu değişirse onunla abdest almak caizdir' denilmiş; sonra birkaç satır sonra: 'Katranla değişmişse onunla abdest caiz değildir' buyurulmuştur. Ashâb (Şâfiî âlimleri) şöyle demiştir: Bu iki görüş değil, iki farklı hâldir; zira katran iki türlüdür: karışık (mahlût) ve diğeri. Bazı ashâb bunların iki ayrı görüş olduğunu söylemişse de bu hatadır. Bu, Şerhu'l-Mühezzeb'in sözüdür. (Müellif) derim: İki sûret kalmıştır ki (Nevevî) onlara işaret etmemiştir: Birincisi: Suyun rengi değişirse; zira İmam Şâfiî (r.a.) meseleyi yalnızca kokunun değişmesi hâlinde farz etmiştir. Bana göre renk değişmesi, katranın suya bitişik olduğuna (mücâvere) delâlet eder. İkincisi: Katran kabın ıslahı için kullanılmışsa; işittim ki kırbalar (tulumlar) onunla yağlanmazsa çabuk bozulurmuş. Bu durumda denilebilir ki bu, suyun bulunduğu yerdeki gibi affedilmiş olandandır; denilebilir ki değildir. Fark ise açıktır. [Âniye Bâbı] Bir mesele: (Âlimler) dediler ki: Altın veya gümüş kap satın almak caizdir. Hâlbuki bu, bizim 'altın ve gümüş kaplar edinmek caiz değildir' kavlimize göre problemlidir. Cevap: Bunda bir problem yoktur; çünkü onların maksadı satışın sıhhatidir, mübahlığı değil. Bir şey haram olmakla birlikte sahih olabilir. İki iş arasında fark vardır. Üstelik Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Bunun (altın/gümüş kap satışının) edinmenin cevâzı üzerine tahrîc edilmesi gerekir; eğer edinmeyi men edersek (bunu caiz görmezsek) bu, şarkıcı cariyenin satışı gibi olur. [Hadesten (Abdesti Bozan Sebepler) Bâbı] Bir mesele: Günümüz muhakkiklerinden biri, şerhinde hacet giderirken setr (örtünme) hakkında konuşurken şöyle demiştir: 'Çukur ve benzeri şeylerle veya eteği sarkıtmakla örtünmek yeterlidir.' Setrin âdâbdan sayılmasının yeri, avretini görmesi helâl olmayan bir kimsenin huzurunda değilse, eğer böyle birinin huzurunda ise setr vacip olur; onun huzurunda avreti açmak haramdır. Nitekim Şerh-i Müslim'de açıkça belirtilmiş, et-Tevassut ve el-Hâdim sahipleri ile İbnü'l-Bulkīnî de fetvalarında buna katiyetle hükmetmiştir. Şeyh Şihâbüddin İbn Nakîb, Nüket'inde, '(Hacet giderirken) uzaklaşır ve örtünür' sözü hakkında şöyle demiştir: Yani avretini bir ağaçla bile olsa örter. Şeyh Cemâleddin el-İsnevî, 'el-Kıt‘a' adlı eserinde, '(Hacet giderirken) insanların gözlerinden örtünür' sözü hakkında şöyle demiştir: Bundan maksadın, avreti bakanların gözlerinden örtmek olduğu anlaşılmıştır. Yine aynı İsnevî, 'Helâya giren sol ayağını öne alır, çıkan sağ ayağını öne alır' sözünü açıklarken şu uyarıyı yapmıştır: Uyarı: Bu bapta (helâ âdâbı bölümünde) zikredilen âdâbın tamamı mendub (müstehap) hükmündedir, yalnız sahrada kıbleye dönmek ve arkasını dönmek (istikbal ve istidbâr) bunun dışındadır. Bunu Şerhu'l-Mühezzeb'de söylemiştir. Müellifin lafzından buna delâlet eden ifadeleri zikredeceğiz, bunu bil. Sonra (İsnevî), 'Ve sahrada (kıbleye karşı ve sırtı dönmek) haramdır' sözünü açıklarken şöyle dedi.
الْأُمِّ: إِذَا وَقَعَ فِي الْمَاءِ قَطِرَانٍ فَتَغَيَّرَ رِيحُهُ جَازَ الْوُضُوءُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ بِأَسْطُرٍ: إِذَا تَغَيَّرَ بِالْقَطِرَانِ لَمْ يَجُزِ الْوُضُوءُ بِهِ. فَقَالَ الْأَصْحَابُ: لَيْسَتْ عَلَى قَوْلَيْنِ، بَلْ عَلَى حَالَيْنِ فَإِنَّ الْقَطِرَانَ ضَرْبَانِ: مُخْتَلِطٌ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ: هُمَا قَوْلَانِ، وَهُوَ غَلَطٌ. هَذَا كَلَامُ شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، قُلْتُ: بَقِيَ صُورَتَانِ لَمْ يُنَبِّهْ عَلَيْهِمَا إِحْدَاهُمَا: مَا إِذَا تَغَيَّرَ لَوْنُهُ، فَإِنَّ الشَّافِعِيَّ رضي الله عنه إِنَّمَا =فَرَضَ الْمَسْأَلَةَ فِي تَغَيُّرِ الرِّيحِ وَيَظْهَرُ لِي أَنَّ التَّغَيُّرَ بِاللَّوْنِ دَلِيلُ الْمُجَاوَرَةِ، وَالثَّانِيَةُ: مَا إِذَا كَانَ مِنْ صَلَاحِ الْوِعَاءِ فَإِنِّي سَمِعْتُ أَنَّ الْقِرَبَ إِذَا لَمْ تُدْهَنْ بِهِ أَسْرَعَ إِلَيْهَا الْفَسَادُ، فَقَدْ يُقَالُ: إِنَّ هَذَا حِينَئِذٍ مِنَ الْمَعْفُوِّ عَنْهُ كَالَّذِي فِي مَقَرِّ الْمَاءِ وَغَيْرِهِ، وَقَدْ يُقَالُ: لَا. وَالْفَرْقُ وَاضِحٌ. [بَابُ الْآنِيَةِ]مَسْأَلَةٌ: قَالُوا: لَوِ اشْتَرَى آنِيَةَ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ جَازَ، وَهُوَ مُشْكِلٌ عَلَى قَوْلِنَا لَا يَجُوزُ اتِّخَاذُ آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ.الْجَوَابُ: لَا إِشْكَالَ ; لِأَنَّ مُرَادَهُمْ صِحَّةُ الشِّرَاءِ لَا إِبَاحَتُهُ، وَقَدْ يَصِحُّ الشَّيْءُ مَعَ تَحْرِيمِهِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ عَلَى أَنَّ النووي قَالَ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: يَنْبَغِي تَخْرِيجُهُ عَلَى جَوَازِ الِاتِّخَاذِ فَإِنْ مَنَعْنَاهُ كَانَ كَبَيْعِ الْمُغَنِّيَةِ. [بَابُ أَسْبَابِ الْحَدَثِ]مَسْأَلَةٌ: قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ الْآنَ فِي شَرْحِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى الِاسْتِتَارِ عِنْدَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ: وَيَكْفِي السَّتْرُ بِالْوَهْدَةِ وَنَحْوِهَا وَبِإِرْخَاءِ الذَّيْلِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَحَلَّ عَدِّ السَّتْرِ مِنَ الْآدَابِ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِحَضْرَةِ مَنْ يَرَى عَوْرَتَهُ مِمَّنْ لَا يَحِلُّ لَهُ نَظَرُهَا، أَمَّا بِحَضْرَتِهِ، فَهُوَ وَاجِبٌ، وَكَشْفُ عَوْرَتِهِ بِحَضْرَتِهِ حَرَامٌ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَجَزَمَ بِهِ صَاحِبَا التَّوَسُّطِ، وَالْخَادِمُ، والبلقيني فِي فَتَاوِيهِ وَقَدْ قَالَ الشَّيْخُ شهاب الدين ابن النقيب فِي نُكَتِهِ فِي قَوْلِهِ: وَيُبْعِدُ وَيَسْتَتِرُ أَيْ: وَيَسْتُرُ عَوْرَتَهُ، وَلَوْ بِشَجَرَةٍ.وَقَالَ الشَّيْخُ جمال الدين الأسنوي فِي الْقِطْعَةِ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَتِرُ عَنْ عُيُونِ النَّاسِ فَتَحَرَّرَ أَنَّ الْمُرَادَ سَتْرُ الْعَوْرَةِ عَنْ عُيُونِ النَّاظِرِينَ، وَقَدْ قَالَ أَعْنِي الأسنوي فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: يُقَدِّمُ دَاخِلُ الْخَلَاءِ يَسَارَهُ وَالْخَارِجُ يَمِينَهُ.تَنْبِيهٌ: جَمِيعُ مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الْآدَابِ مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ إِلَّا الِاسْتِقْبَالَ وَالِاسْتِدْبَارَ فِي الصَّحْرَاءِ قَالَهُ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ وَسَنَذْكُرُ مِنْ لَفْظِ الْمُصَنِّفِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فَاعْلَمْهُ، ثُمَّ قَالَ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِهِ: وَيُحَرَّمَانِ بِالصَّحْرَاءِ.
Uyarılar: Bunlardan biri, müellifin burada, önceki ve sonraki meselelerde edeb kapsamında zikrettiği konulardan farklı olarak tahrim (haramlık) hükmüne yönelmesidir. Bu, o konuların haram olmadığını gösterir; nitekim daha önce de geçtiği üzere durum böyledir. Gusül hakkında şöyle demişlerdir: Gusül halinde insanların huzurunda avretin açılması haramdır. Sual ise bu hususta hangi görüşe itibar edileceğinin beyanıdır. Acaba hacet giderme, gusül ve istinca esnasında insanların yanında avreti açmak caiz değil midir? Yoksa bu durumlarda avreti açmak caiz olup insanların gözlerini yumması mı gerekir? Ayrıca bu üç halin caizlik ve caiz olmamak bakımından aynı seviyede mi olduğu, yoksa birbirinden farklı mı olduğunun açıklanması talep edilmektedir. Eğer birbirinden farklı olduğunu söylerseniz, aralarındaki fark nedir? Acaba şöyle denilebilir mi: Gusül ihtiyaç mahallidir, zira örtü ile setr mümkündür; oysa bevletme ve istinca zaruret mahalli olduğundan gusülde müsamaha gösterilmeyen hususlarda bunlara müsamaha edilir mi? Sual, bu konuda hangi görüşe itimat edileceğinin açıklanmasıdır; nakledilecek görüşlerin kaynağı belirtilmek ve diğerlerinin yönlendirilmesi suretiyle lütufta bulunulması rica olunur ki fayda tamamlansın.
Cevap: Bu hususta itimat edilecek görüş, hacet giderme, gusül ve istinca esnasında insanların huzurunda avretin açılmasının haram olduğudur. Bu itibarla işaret edilen şarihin söylediği doğrudur. el-İsnevî'nin, “Bâbta zikredilenlerin tamamı istihbaba hamledilmiştir” sözüyle bunlar arasında setri de sayması ve “insanların gözlerinden” diyerek tefsir etmesine gelince; bu ifadede ekser ashaba tabi olmuştur. Nitekim bu husus ashap üzerinde el-Cîlî ve en-Nevevî tarafından et-Tenbîh şerhlerinde müşkül görülmüş ve “Bunun edeb sayılması sorunludur, çünkü avreti örtmek vaciptir” demişlerdir. er-Ravda'nın ifadesi ise güzeldir. Zira er-Ravda'da “Avretini gözlerden gizlemesi” denilmiştir. Buradaki “gözler” cinlerin gözleri olarak yorumlanabilir ki bu takdirde bunu edeb saymak sahih olur.
Bana göre, “insanların gözlerinden” ifadesi için güzel bir tevil zahir olmuştur. Bunu Ravda hâşiyesinde zikrettim. Şöyle ki: Burada kastedilen “insanlar” hazır bulunanlar değil, hacet giderme anında geçip gidebilecek olan yolculardır. Bu sebeple, hacet gidermek isteyen kimseye, o esnada aniden bir yolcunun geçmesi ihtimaline karşı setre hazırlıklı olması emredilmiştir. Zira o, setr olmadan oturursa ansızın bir yolcu gelip gözü avretine ilişebilir. Bu ise şüphesiz müstehaptır; çünkü bu durumda kimsenin huzurunda avret açılmış olmaz. Nitekim hacet bitmeden önce kimse geçmeyebilir veya o kişi geçeni görmeden fark edip eğilir yahut eteğini sarkıtır. Bu tevil güzeldir, hatta zaruridir. O halde âlimlerin “insanların gözlerinden” sözünü, “ansızın gelen yolcular” olarak tefsir ederiz, hazır bulunanlar değil. Hazır bulunanlara karşı setr ise vaciptir.
Hülasa, fark şudur: Hazır bulunanların bakışı o an mevcuttur, bu sebeple setr vaciptir. Yolcuların bakışı ise beklenen veya vehmedilen bir durumdur, bu sebeple edeb sayılmıştır; zira fiil gerçekleşmeden önce mükellefiyet yoktur. Ayrıca durumdan duruma farklılık göstermek üzere tefrik yapılması da muhtemeldir. Şöyle ki: Kişi insanlara, bakışla avretinin seçilebileceği kadar yakınsa, bevletme ve istinca için onların huzurunda avreti açmak haramdır.
تَنْبِيهَاتٌ: أَحَدُهَا أَنَّ عُدُولَ الْمُصَنِّفِ هُنَا إِلَى التَّحْرِيمِ دُونَ مَا قَبْلَهُ، وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الْآدَابِ يُعَرِّفُكَ عَدَمَ تَحْرِيمِهَا وَهُوَ كَذَلِكَ كَمَا سَبَقَ انْتَهَى، وَقَدْ قَالُوا فِي الْغُسْلِ: إِنَّهُ يَحْرُمُ كَشْفُ الْعَوْرَةِ لَهُ بِحَضْرَةِ النَّاسِ، وَالْمَسْؤُولُ بَيَانُ مَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ هَلْ هُوَ عَدَمُ جَوَازِ كَشْفِ الْعَوْرَةِ لَهُ بِحَضْرَةِ النَّاسِ فِي قَضَاءِ الْحَاجَةِ وَالْغُسْلِ وَالِاسْتِنْجَاءِ؟ أَوْ جَوَازُ الْكَشْفِ لِذَلِكَ وَعَلَى النَّاسِ غَضُّ أَبْصَارِهِمْ، وَبَيَانُ أَنَّ الثَّلَاثَةَ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ فِي الْجَوَازِ وَعَدَمِهِ، أَوْ أَنَّ بَعْضَهَا مُخَالِفٌ لِبَعْضٍ، وَإِذَا قُلْتُمْ: إِنَّ بَعْضَهَا يُخَالِفُ الْبَاقِيَ فَمَا الْفَرْقُ؟ وَهَلْ يُقَالُ: إِنَّ الْغُسْلَ مَحَلُّ حَاجَةٍ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يُمْكِنُ مَعَ السَّتْرِ بِالْإِزَارِ، وَالْبَوْلُ وَالِاسْتِنْجَاءُ مَحَلُّ ضَرُورَةٍ فِي الْجُمْلَةِ فَيُسَامَحُ فِيهِمَا بِمَا لَا يُسَامَحُ فِي الْغُسْلِ؟ وَالْمَسْؤُولُ بَيَانُ مَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ مُتَفَضِّلِينَ بِعَزْوِ مَا يَكُونُ مَنْقُولًا وَبِتَوْجِيهِ غَيْرِهِ لِتَكْمُلَ الْفَائِدَةُ.الْجَوَابُ: الْمُعَوَّلُ عَلَيْهِ تَحْرِيمُ كَشْفِ الْعَوْرَةِ بِحَضْرَةِ النَّاسِ فِي قَضَاءِ الْحَاجَةِ وَالْغُسْلِ وَالِاسْتِنْجَاءِ، فَالَّذِي قَالَهُ الشَّارِحُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ صَحِيحٌ، وَأَمَّا اسْتِشْكَالُهُ بِقَوْلِ الأسنوي: إِنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْبَابِ مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ وَعَدَّ مِنْ ذَلِكَ السَّتْرَ، وَفَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ عَنْ عُيُونِ النَّاسِ فَقَدْ تَبِعَ فِي هَذِهِ الْعِبَارَةِ أَكْثَرَ الْأَصْحَابِ، وَقَدِ اسْتَشْكَلَ ذَلِكَ عَلَى الْأَصْحَابِ: الجيلي، ثُمَّ النووي كِلَاهُمَا فِي شَرْحِ التَّنْبِيهِ فَقَالَا: إِنَّ عَدَّ ذَلِكَ أَدَبًا فِيهِ إِشْكَالٌ ; لِأَنَّ سَتْرَ الْعَوْرَةِ وَاجِبٌ وَعِبَارَةُ الرَّوْضَةِ حَسَنَةٌ، فَإِنَّهُ قَالَ: أَنْ يَسْتُرَ عَوْرَتَهُ عَنِ الْعُيُونِ فَيُمْكِنُ حَمْلُ الْعُيُونِ عَلَى عُيُونِ الْجِنِّ فَيَصِحُّ عَدٌّ ذَلِكَ أَدَبًا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ.وَقَدْ ظَهَرَ لِي تَأْوِيلٌ حَسَنٌ لِعِبَارَةِ مَنْ قَالَ: عَنْ عُيُونِ النَّاسِ. ذَكَرْتُهُ فِي حَاشِيَةِ الرَّوْضَةِ وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْحَاضِرِينَ، بَلْ مَنْ قَدْ يَمُرُّ مِنَ الطَّارِقِينَ حَالَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ فَخُوطِبَ مَنْ أَرَادَ قَضَاءَ الْحَاجَةِ وَهُوَ خَالٍ مِنَ الْمَارِّينَ بِالِاسْتِعْدَادِ لِلِاسْتِتَارِ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ إِذَا جَلَسَ بِلَا سُتْرَةٍ يَمُرُّ عَلَيْهِ فَجْأَةً مَارٌّ فَيَقَعُ بَصَرُهُ عَلَى عَوْرَتِهِ، وَهَذَا مُسْتَحَبٌّ بِلَا شَكٍّ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ كَشْفُ الْعَوْرَةِ بِحَضْرَةِ أَحَدٍ وَقَدْ يَفْرَغُ مِنْ حَاجَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَمُرَّ أَحَدٌ، أَوْ يَشْعُرَ بِمَنْ مَرَّ قَبْلَ أَنْ يَرَاهُ فَيَنْحَرِفَ، أَوْ يُرْخِيَ ذَيْلَهُ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ حَسَنٌ، أَوْ مُتَعَيِّنٌ، فَيُفَسِّرُ قَوْلَهُمْ: عَنْ عُيُونِ النَّاسِ. أَيِ: الطَّارِقِينَ بَغْتَةً، لَا الْحَاضِرِينَ، أَمَّا الْحَاضِرُونَ فَالسَّتْرُ عَنْهُمْ وَاجِبٌ.وَحَاصِلُ الْفَرْقِ أَنَّ النَّظَرَ مِنَ الْحَاضِرِينَ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ فَكَانَ السَّتْرُ وَاجِبًا، وَمِنَ الطَّارِقِينَ مُتَوَقَّعٌ أَوْ مُتَوَهَّمٌ فَكَانَ أَدَبًا إِذْ لَا تَكْلِيفَ قَبْلَ الْحُصُولِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِالتَّفْرِقَةِ بَيْنَ صُورَةٍ وَصُورَةٍ، فَمَنْ كَانَ قَرِيبًا مِنَ النَّاسِ بِحَيْثُ يُمَيِّزُ الْبَصَرُ عَوْرَتَهُ حَرُمَ الْكَشْفُ لِلْبَوْلِ وَالِاسْتِنْجَاءِ بِحَضْرَتِهِمْ
Bunun üzerine, uzakta olan bir kimse; başkaları onu uzaktan gördüklerinde avret yerini seçemez, teninin rengini fark edemez, ancak bir karaltı görürler —nehir kıyılarında istincâ yapanlarda sıkça olduğu gibi. İşte bu durumda cevaz hükmü verilebileceği açıktır. Ayrıca şu sûretin de câiz olduğu söylenebilir: Kişi, bir cemaat arasında sıkışık bir yerde iken idrarı gelir ve kendisini gizleyecek bir taraf bulamazsa, bevl için açılması câiz olur; onların da gözlerini yumması gerekir. Aynı şekilde, istincâya ihtiyaç duyup namaz vakti daralmış ve su bulunan yerde tenha bir yer bulamamışsa, bu durumda da ona açılması câiz olur, diğerlerine de göz yummak vâciptir. Allah en iyi bilendir.
Mesele: Kişi istincâdan sonra elini koklayıp onda necâset kokusu hissederse, Nevevî elin necis olduğunu ancak mahallin (istincâ yerinin) necis olmadığını açıkça belirtmiştir. Bu işkâllidir; zira el mahalden ayrılmış ve ondan (necâset) iktisap etmiştir.
Cevap: el-Mühezzeb Şerhi'nde şöyle zikredilmiştir: Bu mesele, şu mesele üzerine bina edilmiştir: Necâset yıkanıp da kokusu kalmışsa —yani güçlükle birlikte— ve bu konuda tercih edilen görüş tahârettir. İşte burada da aynı şekilde tercih edilen görüş mahallin tahâretidir. Ele gelince, henüz yıkanmadığı için necâset üzere kalmıştır, yıkanması vâciptir.
[Bâbü’l-Vudû’]
Mesele: Oruçlu iken mazmadada mübalağa yapmak haram mıdır, yoksa mekruh mudur?
Cevap: Oruçlu için mübalağa mekruhtur. el-Mühezzeb Şerhi'nde kerâhet açıkça belirtilmiştir.
Mesele: Yüzü yıkadıktan sonra (kaptan su) almayı niyet etse, bu niyet, hadesi kaldırma niyetini kesen bir niyet midir —tıpkı serinleme niyetinin gelmesi gibi—, niyeti yenilemesi gerekir mi?
Cevap: Buna ihtiyaç yoktur. Şeyh Celâleddîn el-Bulkînî bu şekilde fetva vermiş ve şöyle ta‘lîl etmiştir: Serinleme niyetinde başka bir maksada yönelme vardır. Oysa o (su almayı) ancak isti‘mâl hükmünü önlemek için niyet eder; bu durumda hadesi kaldırma niyetini anımsıyor olması kaçınılmazdır.
[Bâbü Meshi’l-Huff]
Mesele: Bir kimsenin ayaklarından biri sağlam, diğeri ise yıkanması düşecek şekilde hastalıklı olsa, sağlam olan ayağına mest giymesi câiz midir? Dârimî sıhhatine (câiz olduğuna) katiyetle hükmetmiş, İmrânî ise men‘ine (câiz olmadığına) katiyetle hükmetmiştir.
Cevap: Ravza’nın Zevâid’inde İmrânî’nin sözü sahih kabul edilmiştir (yani men‘ görüşü tercih edilmiştir).
عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ بَعِيدًا وَهُمْ يَرَوْنَهُ عَلَى بُعْدٍ مِنْ غَيْرِ تَمْيِيزٍ لِعَوْرَتِهِ وَلَا إِدْرَاكٍ لِلَوْنِ جِلْدِهِ، بَلْ إِنَّمَا يَرَوْنَ شَبَحًا كَمَا يَقَعُ كَثِيرًا لِمَنْ يَسْتَنْجِي عَلَى شُطُوطِ الْأَنْهَارِ، فَهَذَا يَظْهَرُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ بِالْجَوَازِ وَيَظْهَرُ أَنْ يُقَالَ بِالْجَوَازِ أَيْضًا فِي صُورَةٍ وَهُوَ أَنْ يَأْخُذَهُ الْبَوْلُ وَهُوَ فِي مَكَانٍ مَحْبُوسٍ بَيْنَ جَمَاعَةٍ وَلَا سَبِيلَ إِلَى جِهَةٍ يَسْتَتِرُ بِهَا، فَهَذَا يَجُوزُ لَهُ التَّكَشُّفُ لِلْبَوْلِ وَعَلَيْهِمْ غَضُّ أَبْصَارِهِمْ، وَكَذَا لَوِ احْتَاجَ إِلَى الِاسْتِنْجَاءِ وَقَدْ ضَاقَ وَقْتُ الصَّلَاةِ، وَلَمْ يَجِدْ بِحَضْرَةِ الْمَاءِ مَكَانًا خَالِيًا، فَهَذَا أَيْضًا يَجُوزُ لَهُ وَعَلَيْهِمُ الْغَضُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. مَسْأَلَةٌ: لَوْ شَمَّ الشَّخْصُ يَدَهُ بَعْدَ الِاسْتِنْجَاءِ فَأَدْرَكَ فِيهَا رَائِحَةَ النَّجَاسَةِ فَقَدْ صَرَّحَ النووي بِنَجَاسَةِ الْيَدِ دُونَ الْمَحَلِّ وَهُوَ مُشْكِلٌ ; لِأَنَّ الْيَدَ مُنْفَصِلَةٌ عَنِ الْمَحَلِّ =وَمُكْتَسَبَةٌ مِنْهُ.الْجَوَابُ: ذَكَرَ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مَسْأَلَةٍ مَا لَوْ غُسِلَتِ النَّجَاسَةُ وَبَقِيَتْ رَائِحَتُهَا يَعْنِي مَعَ الْعُسْرِ وَالْأَرْجَحُ فِيهَا الطَّهَارَةُ فَكَذَلِكَ هُنَا الْأَرْجَحُ طَهَارَةُ الْمَحَلِّ، وَأَمَّا الْيَدُ فَلَمْ تُغْسَلْ بَعْدُ فَهِيَ بَاقِيَةٌ عَلَى النَّجَاسَةِ يَجِبُ غَسْلُهَا. [بَابُ الْوُضُوءِ]مَسْأَلَةٌ: لَوْ بَالَغَ فِي الْمَضْمَضَةِ وَهُوَ صَائِمٌ هَلْ يَحْرُمُ، أَوْ يُكْرَهُ؟ .الْجَوَابُ: الْمُبَالَغَةُ لِلصَّائِمِ مَكْرُوهَةٌ، صَرَّحَ بِالْكَرَاهَةِ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ. مَسْأَلَةٌ: لَوْ نَوَى الِاغْتِرَافَ بَعْدَ غَسْلِ الْوَجْهِ فَهَلْ يَحْتَاجُ إِلَى تَجْدِيدِ النِّيَّةِ لِكَوْنِ نِيَّةِ الِاغْتِرَافِ قَاطِعَةً لِرَفْعِ الْحَدَثِ كَمَا لَوْ طَرَأَتْ نِيَّةُ التَّبَرُّدِ؟ .الْجَوَابُ: لَا يَحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ أَفْتَى بِهِ الشَّيْخُ جلال الدين البلقيني وَعَلَّلَهُ بِأَنَّ نِيَّةَ التَّبَرُّدِ فِيهَا صَرْفٌ لِغَرَضٍ آخَرَ، وَإِنَّمَا يَنْوِي الِاغْتِرَافَ لِمَنْعِ حُكْمِ الِاسْتِعْمَالِ، فَهَذَا وَلَا بُدَّ يَكُونُ ذَاكِرًا لِنِيَّةِ رَفْعِ الْحَدَثِ. [بَابُ مَسْحِ الْخُفِّ]مَسْأَلَةٌ: لَوْ كَانَ سَلِيمَ إِحْدَى الرِّجْلَيْنِ وَالْأُخْرَى عَلِيلَةٌ بِحَيْثُ يَسْقُطُ غَسْلُهَا فَهَلْ يَجُوزُ لُبْسُ الْخُفِّ فِي إِحْدَاهُمَا؟ وَقَدْ قَطَعَ الدَّارِمِيُّ بِالصِّحَّةِ وَقَطَعَ العمراني بِالْمَنْعِالْجَوَابُ: قَدْ صُحِّحَ فِي زَوَائِدِ الرَّوْضَةِ مَقَالَةُ العمراني.
[Bâbü'l-Gusl]
Mesele: Cenâbetten gusleden kimsenin gusülden önce aldığı abdestte muvâlât şart mıdır, değil midir? Ve kişi bu abdesti aldıktan sonra, gusülden önce herhangi bir sebeple (abdest bozulur veya kesilir) ve zaman yakınken, sünneti elde etmek için abdesti iade etmek gerekir mi, gerekmez mi? Ayrıca abdestin sünneti de aynı şekilde, abdest tamamlanmadan kesilirse (iade gerekir mi)?
Cevap: Muvâlât da iade de şart değildir.
Mesele: Kadın çocuğun bir kısmını düşürse ve herhangi bir yaşlık (rutubet) görmese, üzerine gusül gerekmez. Hâlbuki bizim, "Çocuk, erkek ve kadının menisinden yaratılır" sözümüzle bu çelişkilidir.
Cevap: Onların (âlimlerin) sözlerinde "çocuğun bir kısmı" ifadesini açıkça görmedim. Ancak kadın, yaşlık olmaksızın bir alaka veya mudga düşürürse, guslün vâcip olduğunu söylemişlerdir. Bunun gereği, çocuğun bir kısmının da aynı hükümde olduğudur; ancak (ikisi arasında) fark bulmak mümkündür.
Mesele: Çocukla birlikte çıkan yaşlık (rutubet) tahir midir yoksa necis midir? Ve değdiği şeyi necis eder mi?
Cevap: Mâverdî, el-Hâvî adlı eserinde şöyle demiştir (metin aynen): "Fasıl: Ölü (hayvan)ın ceninine gelince; eğer ölümünden sonra canlı olarak ayrılırsa o tahirdir. Ancak vücudunun dışı, beraberinde çıkan yaşlıkla necis olmuştur. Eğer hayatında iken ondan ayrılmış olsaydı, beraberinde çıkan yaşlık ve kuşun yumurtası hakkında ashabımızdan iki vecih vardır: Biri necistir, bevül gibi; diğeri tahirdir, meni gibi. Mübâşeret (cinsel temas) hâlinde ferçten çıkan yaşlık da bu iki vecih üzeredir."
Begavî, et-Tehzîb adlı eserinde şöyle demiştir: "Eğer yumurta ayrılma anında necis bir yere düşerse yıkanması vâciptir; tahir bir yere düşerse, ferç içinin yaşlığının tahir olduğunu söyleyen kimseye göre yıkanması gerekmez. Ferç içinin yaşlığının necis olduğunu söyleyen kimseye göre ise yıkanması vâciptir."
Sâhibü'l-Beyân ise şöyle demiştir: "Eti yenmeyen (kuş)ın yumurtasının necaseti hakkında, menisi gibi iki vecih vardır. Eğer tahir olduğunu söylersek, dışının yıkanması gerekir mi? Bu konuda da kadının ferç rutûbetinin necasetine dayanan iki vecih vardır."
İbnü's-Salâh'ın fetvâlarında ise şöyle sorulmuştur: "Doğan çocuk, yere konulduğunda necis midir, değil midir?" Cevap vermiştir: "Çocuğun doğumu sırasında necasetine hükmedilmez; bu, Selef (radıyallahu anhum) hâllerinden açıkça görülen en sahih görüştür."
Şerhu'l-Mühezzeb'de, Âniye bölümünde şöyle denilmektedir (metin aynen): "Tavuğun hayatı iken çıkan yumurtanın dışının necis olup olmadığına hükmedilir mi? Bu konuda Mâverdî, Rûyânî, Begavî ve diğerleri tarafından nakledilen iki vecih vardır, binaen."
[بَابُ الْغُسْلِ]مَسْأَلَةٌ: إِذَا اغْتَسَلَ عَنِ الْجَنَابَةِ هَلْ يُشْتَرَطُ فِي الْوُضُوءِ الَّذِي يَتَوَضَّأَهُ قَبْلَهُ الْمُوَالَاةُ أَمْ لَا؟ وَإِذَا تَوَضَّأَ هَذَا الْوُضُوءَ، ثُمَّ انْتَهَى بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ قَبْلَ الْغُسْلِ مَعَ قُرْبِ الزَّمَنِ هَلْ يُشْتَرَطُ إِعَادَتُهُ لِتَحْصِيلِ السُّنَّةِ أَمْ لَا؟ ، وَهَلْ سُنَّةُ الْوُضُوءِ كَذَلِكَ إِذَا انْتَهَتْ قَبْلَ تَمَامِهِ؟ .الْجَوَابُ: لَا تُشْتَرَطُ الْمُوَالَاةُ وَلَا الْإِعَادَةُ. مَسْأَلَةٌ: لَوْ أَلْقَتِ الْمَرْأَةُ بَعْضَ وَلَدٍ، وَلَمْ تَرَ بَلَلًا فَلَا غُسْلَ، وَهُوَ مُشْكِلٌ مَعَ قَوْلِنَا أَنَّ الْوَلَدَ يُخْلَقُ مِنْ مَنِيِّهِمَا.الْجَوَابُ: لَمْ أَرَ التَّصْرِيحَ بِبَعْضِ الْوَلَدِ فِي كَلَامِهِمْ وَقَدْ قَالُوا فِيمَا لَوْ أَلْقَتْ عَلَقَةً، أَوْ مُضْغَةً بِلَا بَلَلٍ: إِنَّهُ يَجِبُ الْغُسْلُ، وَمُقْتَضَاهُ أَنَّ بَعْضَ الْوَلَدِ كَذَلِكَ وَيُمْكِنُ الْفَرْقُ. مَسْأَلَةٌ: الْبَلَلُ الْخَارِجُ عَلَى الْوَلَدِ هَلْ هُوَ طَاهِرٌ، أَوْ نَجِسٌ وَهَلْ يُنَجِّسُ مَا أَصَابَهُ؟ .الْجَوَابُ: قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ فِي الْحَاوِي مَا نَصُّهُ: فَصْلٌ: فَأَمَّا حَمْلُ الْمَيِّتَةِ فَإِنِ انْفَصَلَ بَعْدَ مَوْتِهَا حَيًّا، فَهُوَ طَاهِرٌ، وَلَكِنْ قَدْ نَجُسَ ظَاهِرُ جِسْمِهِ بِالْبَلَلِ الْخَارِجِ مَعَهُ، وَلَوْ كَانَ قَدِ انْفَصَلَ مِنْهَا فِي حَيَاتِهَا كَانَ فِي الْبَلَلِ الْخَارِجِ مَعَهُ وَمَعَ الْبَيْضَةِ مِنَ الطَّائِرِ وَجْهَانِ لِأَصْحَابِنَا.أَحَدُهُمَا: نَجِسٌ كَالْبَوْلِ وَالثَّانِي: طَاهِرٌ كَالْمَنِيِّ وَهَكَذَا الْبَلَلُ الْخَارِجُ مِنَ الْفَرْجِ فِي حَالِ الْمُبَاشَرَةِ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ.وَقَالَ الْبَغَوِيُّ فِي التَّهْذِيبِ: يَجِبُ غَسْلُ الْبَيْضَةِ إِنْ وَقَعَتْ حَالَةَ الِانْفِصَالِ فِي مَكَانٍ نَجِسٍ وَإِنْ وَقَعَتْ فِي مَكَانٍ طَاهِرٍ لَا يَجِبُ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: بَلَلُ بَاطِنِ الْفَرْجِ طَاهِرٌ وَعَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: بَلَلُ بَاطِنِ الْفَرْجِ نَجِسٌ يَجِبُ غَسْلُهُ، وَقَالَ صَاحِبُ الْبَيَانِ: وَفِي نَجَاسَةِ بَيْضِ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ وَجْهَانِ كَمَنِيِّهِ فَإِذَا قُلْنَا إِنَّهُ طَاهِرٌ فَهَلْ يَجِبُ غَسْلُ ظَاهِرِهِ؟فِيهِ وَجْهَانِ بِنَاءً عَلَى نَجَاسَةِ رُطُوبَةِ فَرْجِ الْمَرْأَةِ، وَفِي فَتَاوَى ابن الصلاح سُئِلَ هَلْ يَكُونُ الْمَوْلُودُ إِذَا وُضِعَ عَلَى الْأَرْضِ نَجِسًا أَمْ لَا؟ فَأَجَابَ لَا يُحْكَمُ بِنَجَاسَةِ الْمَوْلُودِ عِنْدَ وِلَادَتِهِ عَلَى الْأَصَحِّ الظَّاهِرِ مِنْ أَحْوَالِ السَّلَفِ رضي الله عنهم، وَفِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي بَابِ الْآنِيَةِ مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا الْبَيْضَةُ الْخَارِجَةُ فِي حَيَاةِ الدَّجَاجَةِ فَهَلْ يُحْكَمُ بِنَجَاسَةِ ظَاهِرِهَا؟ فِيهِ وَجْهَانِ حَكَاهُمَا الْمَاوَرْدِيُّ والروياني وَالْبَغَوِيُّ وَغَيْرُهُمْ بِنَاءً
Kadın fercinin rutûbetinin necâseti hakkında iki vecih vardır. Aynı şekilde hayat hâlinde dışarı çıkan çocuk hakkında da iki vecih bulunmaktadır. Bunları el-Mâverdî ve er-Rûyânî zikretmişlerdir. el-Mühezzeb Şerhi'nde, Necâsetin Giderilmesi bâbında da şöyle denilmiştir: Tâhir bir yere düşen yumurtanın dışının yıkanması gerekli midir? Bu hususta iki vecih vardır; bunları el-Begavî, el-Beyân sâhibi ve diğerleri, ferç rutûbetinin tâhir mi yoksa necis mi olduğu meselesine binâen nakletmişlerdir. İbn es-Sabbâğ ise fetvâlarında onun yıkanmasının gerekmediğine hükmetmiş ve şöyle demiştir: Çocuk tâhir olarak çıkarsa Müslümanların icmâsıyla yıkanması gerekmez; yumurta da böyledir. Ondan birkaç varak sonra şu ifade yer alır: eş-Şâmil sâhibinden nakledilen fetvâlarda dördüncü mesele şudur: Çocuk karından tâhir olarak çıkarsa Müslümanların icmâsıyla yıkanmasına ihtiyaç yoktur. O şöyle der: Yumurtanın da böyle olması gerekir, dışının yıkanması gerekmez. İç necâsetin hükmü yoktur. Bu sebeple süt, işkembe ile kan arasından çıktığı hâlde tâhir ve helâldir. el-İsnevî, el-Mühimmât'ta şöyle der: el-Hârizmî'nin el-Kâfî'sinde gördüm ki, su, içine doğan çocuğun düşmesiyle -esahh kavle göre- necis olmaz. O şöyle der: Bu ihtilâfın, (ferç rutûbetinin necâseti hakkındaki) ihtilâfa dayandırılması muhtemel olduğu gibi, (çocuğun) affedilmiş bir necâset olması sebebiyle yıkanmasının vâcip olmadığı görüşüne dayandırılması da muhtemeldir. Lâkin er-Râfi'î, eş-Şerhu's-Sağîr'de çocukla birlikte çıkan yaşlığın necâsetine kesin hüküm vermiş; ez-Zerkeşî de el-Hâdim'de bunu nakletmiş ve er-Rûyânî'nin el-Bahr'deki Tashîh'inden rivayet etmiştir. Eğer er-Râfi'î insan dışındaki bir varlığın yavrusunu kastetmişse, bu onun aslına uygundur; çünkü onun yanında esahh olan, insan dışındakinin menisinin ve insan dışındakinin ferç rutûbetinin necis olmasıdır. Şayet insanı ve diğerini kastetmişse, bu, el-Mâverdî ve diğerlerinin zikrettiği binâya aykırıdır.
Mesele: Cünüp bir kimsenin, Kur'an kastı olmaksızın Kehf Sûresi'ni okuması caiz midir?
Cevap: Cünüp bir kimse, Kur'an kastetmeyip zikir, vaaz veya haber verme maksadıyla (meselâ "Ey Yahyâ, kitabı al!" [Meryem 12] âyeti gibi) Kur'an'dan bir şey ifade etmesi caizdir. Kehf Sûresi'ni ise bu kast olmaksızın okumak tasavvur edilemez; çünkü bir âyet veya benzerinde Kur'an kastından hâlî olmak mümkünse de tam bir sûrede bu tasavvur olunamaz; zira sûrenin tamamının, zikredilen maksatlardan biri için olması söz konusu değildir; lafız tilâvet için vaz'olunmuştur.
[Necâset Bâbı]
[Müteferrik Meseleler]
Necâset Bâbı
Mesele: Topraklı zemin, mugalleza necâsetle necâsetlendiğinde, sonra bir kişi üzerine bassa ve ona bulaşsa
عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي نَجَاسَةِ رُطُوبَةِ فَرْجِ الْمَرْأَةِ وَكَذَا الْوَجْهَانِ فِي الْوَلَدِ الْخَارِجِ فِي حَالِ الْحَيَاةِ ذَكَرَهُمَا الْمَاوَرْدِيُّ والروياني.وَفِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ أَيْضًا فِي بَابِ إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ وَهَلْ يَجِبُ غَسْلُ ظَاهِرِ الْبَيْضِ إِذَا وَقَعَ عَلَى مَوْضِعٍ طَاهِرٍ؟ فِيهِ وَجْهَانِ حَكَاهُمَا الْبَغَوِيُّ وَصَاحِبُ الْبَيَانِ وَغَيْرُهُمَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ رُطُوبَةَ الْفَرْجِ طَاهِرَةٌ أَمْ نَجِسَةٌ وَقَطَعَ ابن الصباغ فِي فَتَاوِيهِ بِأَنَّهُ لَا يَجِبُ غَسْلُهُ، وَقَالَ: الْوَلَدُ إِذَا خَرَجَ طَاهِرًا لَا يَجِبُ غَسْلُهُ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ فَكَذَا الْبَيْضُ، وَقَالَ بَعْدَهُ بِأَوْرَاقٍ مَا نَصُّهُ: الرَّابِعَةُ فِي الْفَتَاوِي الْمَنْقُولَةِ عَنْ صَاحِبِ الشَّامِلِ أَنَّ الْوَلَدَ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْجَوْفِ طَاهِرًا لَا يُحْتَاجُ إِلَى غَسْلِهِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، قَالَ: وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْبِيضُ كَذَلِكَ فَلَا يَجِبُ غَسْلُ ظَاهِرِهِ، قَالَ: وَالنَّجَاسَةُ الْبَاطِنَةُ لَا حُكْمَ لَهَا، وَلِهَذَا اللَّبَنُ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ وَهُوَ طَاهِرٌ حَلَالٌ.وَقَالَ الأسنوي فِي الْمُهِمَّاتِ: رَأَيْتُ فِي الْكَافِي للخوارزمي أَنَّ الْمَاءَ لَا يَنْجُسُ بِوُقُوعِ الْمَوْلُودِ فِيهِ عَلَى الْأَصَحِّ.قَالَ: فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْخِلَافُ مُفَرَّعًا عَلَى الْخِلَافِ وَأَنْ يَكُونَ مُفَرَّعًا عَلَى الْقَوْلِ بِعَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ لِكَوْنِهِ نَجِسًا مَعْفُوًّا عَنْهُ انْتَهَى.لَكِنْ جَزَمَ الرافعي فِي الشَّرْحِ الصَّغِيرِ بِنَجَاسَةِ الْبَلَلِ الْخَارِجِ مَعَ الْوَلَدِ وَنَقَلَهُ الزركشي فِي الْخَادِمِ، وَحَكَاهُ عَنْ تَصْحِيحِ الروياني فِي الْبَحْرِ فَإِنْ قَصَدَ الرافعي وَلَدَ غَيْرِ الْآدَمِيِّ، فَهُوَ عَلَى أَصْلِهِ ; لِأَنَّ الْأَصَحَّ عِنْدَهُ نَجَاسَةُ مَنِيِّ غَيْرِ الْآدَمِيِّ، وَنَجَاسَةُ رُطُوبَةِ الْفَرْجِ مِنْ غَيْرِ الْآدَمِيِّ وَإِنْ أَرَادَ الْآدَمِيَّ وَغَيْرَهُ، فَهُوَ مُخَالِفٌ لِلْبِنَاءِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَغَيْرُهُ. مَسْأَلَةٌ: هَلْ يَجُوزُ لِلْجُنُبِ قِرَاءَةُ سُورَةِ الْكَهْفِ لَا بِقَصْدِ الْقُرْآنِ؟ .الْجَوَابُ: يَجُوزُ لِلْجُنُبِ إِيرَادُ شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ إِذَا لَمْ يَقْصِدِ الْقُرْآنَ، بَلْ قَصَدَ الذِّكْرَ، أَوِ الْوَعْظَ، أَوِ الْإِخْبَارَ مِثْلَ {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ} [مريم: ١٢] وَنَحْوَ ذَلِكَ، أَمَّا قِرَاءَةُ سُورَةِ الْكَهْفِ لَا بِقَصْدِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُتَصَوَّرُ إِيرَادُهُ بِلَا قَصْدِ الْقُرْآنِ ; لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَظْهَرُ الْخُلُوُّ عَنْ قَصْدِ الْقُرْآنِ فِي آيَةٍ، أَوْ نَحْوِهَا، أَمَّا مِثْلُ سُورَةٍ كَامِلَةٍ ; فَإِنَّهَا لَا يُتَصَوَّرُ فِيهَا ذَلِكَ ; لِأَنَّهَا لَا يُقْصَدُ مِنْهَا كُلِّهَا شَيْءٌ مِمَّا ذُكِرَ، وَاللَّفْظُ مَوْضُوعٌ لِلتِّلَاوَةِ. [بَابُ النَّجَاسَةِ][مسائل متفرقة]بَابُ النَّجَاسَةِمَسْأَلَةٌ: الْأَرْضُ التُّرَابِيَّةُ إِذَا تَنَجَّسَتْ نَجَاسَةً مُغَلَّظَةً، ثُمَّ وَطِئَهَا شَخْصٌ وَعَلِقَ بِهِ
Toprak veya mütenecçis çamur: Bunun tahirinde ta‘fîre (toprakla ovalama) ihtiyaç var mıdır yok mudur? Şayet "ta‘fîre ihtiyaç vardır" derseniz, onunla ilgili olarak şu fark nedir: Kendisine ikinci yıkamadan bir şey isabet ettiği ve birincide ta‘fîr yapıldığı hâlde, kendisine ikinci yıkamadan isabet eden şeyin ta‘fîrinin vacip olmaması – zira o, ta‘fîri talep edilmeyen bir şeydendir – ve aynı şekilde kendisine yerden isabet eden şey de ta‘fîri talep edilmeyen bir şeydendir.
Cevap: Ta‘fîre ihtiyaç vardır; bu nakledilmiştir. Topraklı yer ile arasındaki fark –ki yerin ta‘fîr edilmesine gerek yoktur– şudur: Toprağı toprakla ovmanın bir anlamı yoktur; burada mütenecçis olan toprak değil, mütenecçis toprakla kirlenen beden veya elbisedir. Mütenecçis toprak ise velûg (köpeğin yalaması) konusunda kâfi gelmez; bir vecihe göre kâfi gelir, bu hâlde buna ihtiyaç yoktur.
İbnü's-Sübkî, Tabakât'ta şöyle demiştir: Ebû Bekr ed-Dab‘î, velûg toprağının necîs olabileceği görüşüne giderdi – ki bu, Râfi‘î'nin hikâye ettiği garip bir vecihtir. Ebû Âsım dedi ki: Bir gün bindiğinde koluna köpek çamurundan bir çamur isabet etti; câriyesine onu yıkamasını ve ta‘fîr etmesini emretti. Câriye: "Çamurun içinde toprak yok mu?" dedi. O da: "Güzel söyledin, sen benden daha fakihsin" buyurdu. İbnü's-Sübkî'nin hikâye ettiği bu söz burada sona ermektedir. Bu, sorulan meselenin ta kendisidir. İbnü's-Sübkî, ta‘fîr etmemeyi tercih etmesinin, necîs toprakla iktifaya dair kendi görüşüne binaen olduğunu açıkça ifade etmiştir ki bu zayıf bir vecihtir. O hâlde mukabili olan (esah) vecihe göre ta‘fîre ihtiyaç vardır; illetini de izah ettik. Ta‘fîrden sonra ikinci yıkamadan isabet eden şey ile arasındaki farka gelince, o, ta‘fîri vukû bulmuş bir şeydendir; aslen ta‘fîri talep edilmemiş bir şeyden değildir. Kararlaştırılmıştır ki necâsetin gusâlesi (yıkama suyu), yıkandıktan sonra kendisiyle yıkanan şeyin hükmü gibidir; hükmü ne ise, ona isabet eden şeyin hükmü de odur.
Mesele: Bir kimse, vârisinin köpeğinin veya domuzunun etini istihâle olmaksızın yese, mahalli tesbî‘/tesyî‘ (yedi defa yıkama) gerekir mi?
Cevap: Tesbî‘ gerekmez; İmam Şâfi‘î (r.a.) buna nas (açık hüküm) buyurmuş ve müteahhirîn âlimler bunu nakletmiştir.
Mesele: Şaraba, çakıl taşı veya hurma dalı gibi temiz bir ayn, yahut yenilen bir şey düşse veya atılsa ve çıkarılsa, sonra şarap sirkeye dönüşse, bu ayn temizlenir mi? Ve eğer söz konusu şeylerden bir şey, şarap sirkeye dönüşünceye kadar içinde kalsa, onu necis eder mi? Şaraptan bir şey ayrılsa veya ayrıldıktan sonra geri döndürülse veya iade edilse, yahut üzerine şarap dökülüp sonra sirkeye dönüşse, temizlenir mi, temizlenmez mi?
Cevap: Birinci suret: Temizlenir. Nitekim Nevevî’nin Fetâvâ’sında: "Şaraba, ölü hayvan kemiği gibi başka bir necâset düşüp çıkarılsa, sonra şarap sirkeye dönüşse, ihtilafsız temizlenmez."
التُّرَابُ، أَوِ الْوَحْلُ الْمُتَنَجِّسُ فَهَلْ يُحْتَاجُ فِي تَطْهِيرِهِ إِلَى تَعْفِيرٍ أَمْ لَا؟ ، وَإِذَا قُلْتُمْ إِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى تَعْفِيرٍ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا إِذَا أَصَابَهُ شَيْءٌ مِنَ الْغَسْلَةِ الثَّانِيَةِ وَقَدْ عُفِّرَ فِي الْأُولَى بِجَامِعِ أَنَّ مَا أَصَابَهُ مِنَ الْغَسْلَةِ الثَّانِيَةِ لَا يَجِبُ تَعْفِيرُهُ إِذْ هُوَ مِنْ شَيْءٍ لَا يُطْلَبُ تَعْفِيرُهُ، وَكَذَلِكَ مَا أَصَابَهُ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ شَيْءٍ لَا يُطْلَبُ تَعْفِيرُهُ.الْجَوَابُ: يَحْتَاجُ إِلَى التَّعْفِيرِ وَذَلِكَ مَنْقُولٌ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَرْضِ التُّرَابِيَّةِ حَيْثُ لَا تَحْتَاجُ هِيَ أَنْ لَا تُعَفَّرَ أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِتَتْرِيبِ التُّرَابِ وَهُنَا الْمُتَنَجِّسُ غَيْرُ التُّرَابِ وَهُوَ الْبَدَنُ، أَوِ الثَّوْبُ بِالتُّرَابِ الْمُتَنَجِّسِ، وَالتُّرَابُ الْمُتَنَجِّسُ لَا يَكْفِي فِي الْوُلُوغِ وَفِي وَجْهٍ يَكْفِي فَلَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عَلَى هَذَا.قَالَ ابن السبكي فِي الطَّبَقَاتِ: كَانَ أبو بكر الضبعي يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ تُرَابَ الْوُلُوغِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَجِسًا، وَهُوَ وَجْهٌ غَرِيبٌ حَكَاهُ الرافعي، قَالَ أبو عاصم وَذَكَرَ أَنَّهُ رَكِبَ يَوْمًا فَأَصَابَ ذِرَاعَهُ طِينٌ مِنْ وَحْلِ كَلْبٍ فَأَمَرَ جَارِيَتَهُ بِغَسْلِهِ وَتَعْفِيرِهِ فَقَالَتِ الْجَارِيَةُ: أَمَا فِي الطِّينِ تُرَابٌ. فَقَالَ: أَحْسَنْتِ، أَنْتِ أَفْقَهُ مِنِّي.انْتَهَى مَا حَكَاهُ ابن السبكي، وَهَذِهِ عَيْنُ الْمَسْأَلَةِ الْمَسْؤُولِ عَنْهَا، وَقَدْ صَرَّحَ ابن السبكي بِأَنَّ ارْتِضَاءَهُ بِعَدَمِ التَّعْفِيرِ مَبْنِيٌّ عَلَى رَأْيِهِ مِنَ الِاكْتِفَاءِ بِالتُّرَابِ النَّجِسِ، وَهُوَ وَجْهٌ ضَعِيفٌ فَيَكُونُ عَلَى مُقَابِلِهِ وَهُوَ الْأَصَحُّ مُحْتَاجًا إِلَى التَّعْفِيرِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا عِلَّتَهُ، وَأَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا يُصِيبُ مِنَ الْغَسْلَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ التَّعْفِيرِ، فَهُوَ أَنَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَقَعَ تَعْفِيرُهُ لَا مِنْ شَيْءٍ لَمْ يُطْلَبْ تَعْفِيرُهُ فِي الْأَصْلِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ حُكْمَ غُسَالَةِ النَّجَاسَةِ كَحُكْمِ الْمَغْسُولِ بِهَا بَعْدَ غَسْلِهَا فَمَا كَانَ حُكْمَهُ كَانَ حُكْمَ مَا أَصَابَتْهُ. مَسْأَلَةٌ: لَوْ أَكَلَ الشَّخْصُ لَحْمَ كَلْبٍ، أَوْ خِنْزِيرِ وَارِثِهِ مِنْ غَيْرِ اسْتِحَالَةٍ هَلْ يُسَبِّعُ الْمَحَلَّ؟ .الْجَوَابُ: لَا يُسَبِّعُ نَصَّ عَلَيْهِ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ رضي الله عنه وَنَقَلَهُ الْمُتَأَخِّرُونَ. مَسْأَلَةٌ: إِذَا وَقَعَ، أَوْ أُلْقِيَ فِي الْخَمْرِ عَيْنٌ طَاهِرَةٌ كَحَصَاةٍ، أَوْ جَرِيدَةٍ، أَوْ شَيْءٍ مِمَّا يُؤْكَلُ وَأُزِيلَ، ثُمَّ انْقَلَبَتْ خَلًّا هَلْ تُطَهَّرُ أَوَّلًا؟ وَإِذَا بَقِيَ فِيهَا شَيْءٌ مِمَّا ذُكِرَ حَتَّى صَارَتْ خَلًّا هَلْ تُنَجِّسُهَا أَوَّلًا؟ وَإِذَا انْفَصَلَ شَيْءٌ مِنَ الْخَمْرِ، أَوْ فُصِلَ وَعَادَ إِلَيْهِ، أَوْ أُعِيدَ، أَوْ صُبَّ عَلَيْهَا خَمْرٌ، ثُمَّ انْقَلَبَتْ خَلًّا هَلْ تُطَهَّرُ أَمْ لَا؟ .الْجَوَابُ: عَنِ الصُّورَةِ الْأُولَى أَنَّهَا تُطَهَّرُ فَفِي فَتَاوَى النووي: إِذَا وَقَعَتْ فِي الْخَمْرِ نَجَاسَةٌ أُخْرَى كَعَظْمِ مَيْتَةٍ وَنَحْوِهِ فَأُخْرِجَتْ مِنْهَا، ثُمَّ انْقَلَبَتِ الْخَمْرُ خَلًّا لَمْ تُطَهَّرْ بِلَا خِلَافٍ
Bunu et-Tetimme sahibi zikretmiştir. Zerkeşî‘nin ed-Dîbâc‘taki ifadesi şöyledir: "Hamr (şarap) sirkeye dönüştüğünde icmâ ile tahir olur." Tetimme‘de şöyle denilmiştir: "Bu hüküm, içerisine başka bir necâset düşmemiş olması halindedir. Eğer necâset düşmüş, sonra çıkarılmış ve ardından sirkeleşmişse, kat‘î olarak tahir olmaz." Meselenin faraziyesi, düşen şeyin necâset olması ve tahlîlden önce çıkarılması durumuna göre kurgulanmıştır. Bu, eğer ona tahir bir cisim temas edip tahlîlden önce çıkarılsa, sirkeleştiğinde tahir olacağını gerektirir. Zira burada müessir olan, yabancı bir necâset unsurudur. Kimilerinin 'necâset necistir' hükmünü alması da bundandır. Oysa burada bu unsur mevcut değildir. Cismin necis olduğu ve sonra necis ettiği şeklindeki olası bir vehme itibar edilmez. Zira bunun etkisi, sirkeleşme gerçekleştikten sonra ortaya çıkar; bu da gizli değildir. Bunun benzerlerinden biri şudur: Yabancı bir necâsetin sonradan gelmesi, taşla istincâ yapmayı engeller. Oysa tahir bir taşın, mahallin başından sonuna kadar geçirilmesi -ilk kısmında kirlense bile, eğer ayrılmamışsa- istincâyı engellemez. Aynı şekilde, temizlenmek istenen necis bir elbise üzerinden ve hades mahallinden suyun geçirilmesi de böyledir. Zikrettiklerimizin hulâsası şudur: Tahlîlden önceki temasta necis ile tahir olan arasında ayırım yapılır; çünkü birincisinde yabancı bir necâsetin sonradan gelmesi söz konusudur. Nevevî‘nin 'başka bir necâset' sözü de buna işaret eder. Tahir olan şeyde ise, tahlîlden önce giderilmesi ile sonra kalması arasında ayırım yapılır. Birinci durumda müşâkildir (benzerdir), ikinci durumda ise muğâyirdir (farklıdır). Birincisinde hamr içinde hamr ile kirlenmiştir, bu sebeple etkili olmaz. İkincisinde ise sirke içinde hamr ile kirlenmiştir, bu yüzden necis olur. İkinci durum hakkında, esahh görüşe göre tahir olmaz; kitaplarda nakledilen de budur. Üçüncü durum hakkında ise zâhir olan, tahir olacağıdır. Çünkü küpe hamr konulmasında, bir defada toptan veya parça parça konulması arasında fark yoktur. Hamr üzerine hamr dökülmesi, küpe önce bir testi, sonra bir testi daha, sonra bir testi daha ve böylece konulması mesabesindedir. Bu hususta zamanın uzunluğu veya kısalığı arasında fark yoktur. Aynı şekilde, ona dışarıdan hamr konulması ile ondan alınıp tekrar iade edilmesi arasında da fark yoktur. Vallâhu a‘lem. [Tuhfetü'l-Enjâb bi-Mes'eleti's-Sincâb] Bismillâhirrahmânirrahîm. Bana şu suâl geldi: "Efendimiz, Şeyhülislâm, asrın hâfızı, vaktin müctehidi, yeryüzü ehlinin âlimi, dokuzuncu asırda gönderilmiş zat -sincabın tüyü ve benzeri meyte tüyleri hakkında- bunlar deriye tâbi olarak debâğ ile tahir olur mu, olmaz mı? Size İmâm Şâfiî (r.a.)‘nin meşhur mezhebini sormuyoruz; zira cumhura göre onun iki kavlinden en zâhir olanı tahâretin olmamasıdır. Aksine size, delil ve nazarın içtihad açısından gerektirdiği şeyi soruyoruz. Talep edilen, cevabın içtihad ve ihtiyâr sahiplerinin yöntemi üzere olmasıdır."
ذَكَرَهُ صَاحِبُ التَّتِمَّةِ، وَعِبَارَةُ الزركشي فِي الدِّيبَاجِ: الْخَمْرُ إِذَا تَخَلَّلَتْ تُطَهَّرُ إِجْمَاعًا، قَالَ فِي التَّتِمَّةِ: هَذَا إِنْ لَمْ يَقَعْ فِيهِ نَجَاسَةٌ أُخْرَى فَإِنْ وَقَعَتْ، ثُمَّ أُخْرِجَتْ وَتَخَلَّلَتْ لَمْ تُطَهَّرْ قَطْعًا، فَفَرْضُ الْمَسْأَلَةِ فِيمَا إِذَا كَانَ الْوَاقِعُ نَجَاسَةً وَأُخْرِجَتْ قَبْلَ التَّخْلِيلِ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَوْ لَاقَاهَا عَيْنٌ طَاهِرَةٌ وَأُخْرِجَتْ قَبْلَ التَّخْلِيلِ ; فَإِنَّهَا تُطَهَّرُ إِذَا تَخَلَّلَتْ فَإِنَّ الْمُدْرِكَ هُنَا طَرْفٌ نَجِسٌ أَجْنَبِيٌّ، وَمِنْهُ أَخْذُ مَنْ أَخَذَ أَنَّ النَّجِسَ نَجِسٌ، وَهُوَ هُنَا مَفْقُودٌ، وَلَا عِبْرَةَ بِمَا عَسَاهُ يُتَوَهَّمُ مِنْ أَنَّ الْعَيْنَ تَنْجُسُ، ثُمَّ =تُنَجِّسُ فَإِنَّ ذَاكَ إِنَّمَا يَظْهَرُ أَثَرُهُ بَعْدَ الِانْقِلَابِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَمِنْ نَظَائِرِ ذَلِكَ أَنَّ طُرُوءَ النَّجِسِ الْأَجْنَبِيِّ يَمْنَعُ الِاسْتِنْجَاءَ بِالْحَجَرِ، وَلَا يَمْنَعُهُ مَرُّ الْحَجَرِ الطَّاهِرِ مِنْ أَوَّلِ الْمَحَلِّ إِلَى آخِرِهِ وَإِنْ تَلَوَّثَ بِأَوَّلِ جُزْءٍ إِذَا لَمْ يَنْفَصِلْ، وَكَذَا مَرُّ الْمَاءِ عَلَى الثَّوْبِ النَّجِسِ الْمُرَادِ تَطْهِيرُهُ وَعَلَى مَحَلِّ الْحَدَثِ.وَحَاصِلُ مَا ذَكَرْنَاهُ: التَّفْرِقَةُ بَيْنَ النَّجِسَةِ وَالطَّاهِرَةِ فِي الْمُلَاقَاةِ قَبْلَ التَّخْلِيلِ لِمَا فِي الْأُولَى مِنْ طُرُوءِ نَجَاسَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ وَإِلَى ذَلِكَ يُشِيرُ قَوْلُ النووي: نَجَاسَةٌ أُخْرَى، وَالتَّفْرِقَةُ فِي الطَّاهِرَةِ بَيْنَ مَا إِذَا زَالَتْ قَبْلَ التَّخْلِيلِ، وَمَا إِذَا بَقِيَتْ بَعْدَهُ ; فَإِنَّهَا فِي الْحَالَةِ الْأُولَى =مُشَاكِلَةٌ، وَفِي الثَّانِيَةِ مُغَايِرَةٌ، فَإِنَّهَا فِي الْأُولَى مُتَلَوِّثَةٌ بِخَمْرٍ فِي خَمْرٍ فَلَا تُؤَثِّرُ، وَفِي الثَّانِيَةِ مُتَلَوِّثَةٌ بِخَمْرٍ فِي خَلٍّ فَتَنْجُسُ، وَعَنِ الثَّانِيَةِ أَنَّهَا لَا تُطَهَّرُ عَلَى الْأَصَحِّ، وَهِيَ مَنْقُولُ الْكُتُبِ، وَعَنِ الثَّالِثَةِ أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهَا تُطَهَّرُ ; لِأَنَّهُ لَا فَرْقَ فِي وَضْعِ الْخَمْرِ فِي الدَّنِّ بَيْنَ أَنْ يُوضَعَ دُفْعَةً وَاحِدَةً أَوْ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ، فَصَبُّ خَمْرٍ عَلَى خَمْرٍ بِمَثَابَةِ مَا لَوْ وُضِعَ فِي الدَّنِّ أَوَّلًا كُوزٌ مِنْهُ، ثُمَّ كُوزٌ، ثُمَّ كُوزٌ وَهَكَذَا، فَلَا فَرْقَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ طُولِ الزَّمَانِ وَقِصَرِهِ، وَلَا بَيْنَ أَنْ يُوضَعَ عَلَيْهِ خَمْرٌ مِنْ =خَارِجٍ، أَوْ يُؤْخَذُ مِنْهُ وَيُعَادُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. [تُحْفَةُ الْأَنْجَابِ بِمَسْأَلَةِ السِّنْجَابِ]بسم الله الرحمن الرحيموَرَدَ عَلَيَّ سُؤَالٌ صُورَتُهُ: مَا قَوْلُ مَوْلَانَا شَيْخِ الْإِسْلَامِ حَافِظِ الْعَصْرِ مُجْتَهِدِ الْوَقْتِ عَالِمِ أَهْلِ الْأَرْضِ الْمَبْعُوثِ فِي الْمِائَةِ التَّاسِعَةِ فِي شَعَرِ السِّنْجَابِ وَنَحْوِهِ مِنْ شُعُورِ الْمَيْتَةِ هَلْ يُطَهَّرُ بِالدِّبَاغِ تَبَعًا لِلْجِلْدِ، أَوْ لَا؟ وَلَسْنَا نَسْأَلُكُمْ عَنْ مَشْهُورِ مَذْهَبِ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ رضي الله عنه، فَإِنَّ الْأَظْهَرَ مِنْ قَوْلَيْهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ عَدَمُ الطَّهَارَةِ، بَلْ نَسْأَلُكُمْ عَمَّا يَقْتَضِيهِ الدَّلِيلُ وَالنَّظَرُ مِنْ حَيْثُ الِاجْتِهَادُ، وَالْمَسْؤُولُ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاجْتِهَادِ وَأَصْحَابِ الِاخْتِيَارَاتِ.
الْجَوَابُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى، الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يَحْتَاجُ إِلَى تَحْرِيرِ مُقَدِّمَتَيْنِ: الْأُولَى فِي أَنَّ الشَّعَرَ هَلْ يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ، أَوْ لَا يَنْجُسُ بِهِ، بَلْ يَبْقَى عَلَى طَهَارَتِهِ؟ وَالثَّانِيَةُ فِي مَذَاهِبِ الْعُلَمَاءِ فِي طَهَارَةِ الْجِلْدِ بِالدِّبَاغِ وَعَدِمَهَا وَحُجَجِ كُلٍّ مِنْهُمَا.أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي نَجَاسَةِ الشَّعَرِ بِالْمَوْتِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى نَجَاسَتِهِ مِنْهُمْ عطاء، وَالشَّافِعِيُّ فِيمَا حَكَاهُ عَنْهُ جُمْهُورُ أَصْحَابِهِ: الْبُوَيْطِيُّ، والمزني، والربيع المرادي، وَحَرْمَلَةُ، وَأَصْحَابُ الْقَدِيمِ، وَصَحَّحَهُ جُمْهُورُ الْمُصَحِّحِينَ.وَقَالَ أَكْثَرُ الْأَئِمَّةِ: إِنَّ الشَّعَرَ لَا يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ. مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ الْكُوفِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ فِي آخِرِ قَوْلَيْهِ، قَالَ صَاحِبُ الْحَاوِي: حَكَى ابن شريح، عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ الْأَنْمَاطِيِّ، عَنِ المزني، عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ تَنَجُّسِ الشَّعَرِ، وَذَهَبَ إِلَيْهِ أَيْضًا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، والمزني، وابن المنذر، وداود، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَنْجُسُ شَيْءٌ مِنَ الشَّعَرِ بِالْمَوْتِ إِلَّا شَعْرَ الْخِنْزِيرِ وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} [النحل: ٨٠] وَهَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ حَالٍ وَبِقَوْلِهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَيْتَةِ: " «إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا» " رَوَاهُ الشَّيْخَانِ، وَبِأَنَّ الشَّعَرَ لَا تُحِلُّهُ الْحَيَاةُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِذَا جُزَّ لَا يَأْلَمُ صَاحِبُهُ، فَلَا يُحِلُّهُ الْمَوْتُ الْمُقْتَضِي لِلتَّنْجِيسِ، فَلَا يَكُونُ نَجِسًا، بَلْ يَبْقَى عَلَى طَهَارَتِهِ كَمَا كَانَ قَبْلَ الْمَوْتِ، وَبِأَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِتَنْجِيسِ اللَّحْمِ وَالْجِلْدِ مَا فِيهَا مِنَ الزُّهُومَةِ، وَلَا زُهُومَةَ فِي الشَّعَرِ، فَلَا =يَنْجُسُ، وَحَكَى العبدري، عَنِ الحسن، وعطاء، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ الشَّعَرَ يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ، وَلَكِنْ يَطْهُرُ بِالْغَسْلِ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أم سلمة عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: " «لَا بَأْسَ بِجِلْدِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ، وَلَا بِشَعَرِهَا إِذَا غُسِلَ» " رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ، وَبِالْقِيَاسِ عَلَى شَعَرِ غَيْرِهَا إِذَا حَلَّتْ فِيهِ نَجَاسَةٌ، فَإِنَّهُ يَطْهُرُ بِالْغَسْلِ كَسَائِرِ الْجَامِدَاتِ إِذَا طَرَأَتْ نَجَاسَتُهَا، وَحَكَى الرَّبِيعُ الْجِيزِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الشَّعَرَ تَابِعٌ لِلْجِلْدِ يَطْهُرُ بِطَهَارَتِهِ وَيَنْجُسُ بِنَجَاسَتِهِ، وَهَذَا أَقْوَى الْمَذَاهِبِ كَمَا سَنَذْكُرُهُ. وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فَلِلْعُلَمَاءِ فِي جُلُودِ الْمَيْتَةِ سَبْعَةُ مَذَاهِبَ: أَحَدُهَا لَا يَطْهُرُ بِالدِّبَاغِ شَيْءٌ مِنْهَا، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِهِ، وعائشة، وَهُوَ أَشْهَرُ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أحمد، وَرِوَايَةٌ عَنْ مالك.وَالثَّانِي: يَطْهُرُ بِالدَّبْغِ جِلْدُ مَأْكُولِ اللَّحْمِ دُونَ غَيْرِهِ، وَهُوَ
Evzâî, İbnü'l-Mübârek, Ebû Sevr, İshak b. Râhûye'nin mezhebi ile Mâlik'ten Eşheb rivâyeti.
Üçüncüsü: Onunla (dibâğ ile) meytenin bütün derileri temizlenir; ancak kelb, hınzîr ve bunlardan birinden mütevellid olan müstesna. Bu, Şâfiî'nin mezhebi olup bunu Alî b. Ebî Tâlib (r.a.) ve İbn Mes'ûd'dan (r.a.) rivâyet etmişlerdir.
Dördüncüsü: Onunla (dibâğ ile) hepsi temizlenir, ancak hınzîrin derisi müstesna. Bu, Ebû Hanîfe'nin mezhebi olup Mâlik'ten İbnü'l-Kattân'ın rivâyet ettiği bir rivâyettir.
Beşincisi: Kelb ve hınzîr dâhil hepsi temizlenir, ancak dışı (zâhir) temizlenir, içi (bâtın) temizlenmez. Bu sebeple kuru şeylerde kullanılır, yaş şeylerde kullanılmaz; üzerinde namaz kılınır, içinde kılınmaz. Bu, ashâbımızın Mâlik'ten rivâyet ettiği mezhebine göredir.
Altıncısı: Kelb ve hınzîr dâhil hepsi zâhiren ve bâtınen temizlenir. Bunu Dâvûd ve Ehl-i Zâhir söylemiş; Mâverdî bunu Ebû Yûsuf'tan, başkası da Mâlikîlerden Sahnûn'dan rivâyet etmiştir.
Yedincisi: Meytenin derilerinden dibâğsız olarak faydalanılır, yaş ve kuru şeylerde kullanılması caizdir. Bunu Zührî'den rivâyet etmişlerdir.
Birinci mezhebin ashâbı (taraftarları) bazı deliller ileri sürmüşlerdir. Bunlardan biri Allah teâlânın: "Size meyte haram kılındı" (Mâide, 3) âyetidir; bu, deri ve diğer şeylerde umumîdir (her şeyi kapsar). Ayrıca Abdullah b. Ukeym'in hadisi: "Resûlullah (s.a.v.)'in vefâtından bir ay önce bize bir mektup geldi: 'Meyteden ne bir ihâb (deri/pösteki) ne de sinir (asab) ile faydalanmayın' buyurdu." İşte bu hadis onların temel dayanağıdır. Bu hadisi Şâfiî, Harmele rivâyetinde; Ahmed, Müsned'inde; Buhârî, Târih'inde; Ebû Dâvûd; Tirmizî (hasen demiştir); Nesâî; İbn Mâce; İbn Hibbân; Dârekutnî; Beyhakî ve diğerleri tahric etmiştir.
Tirmizî dedi ki: Ahmed b. el-Hüseyin'i şöyle derken işittim: 'Ahmed b. Hanbel, İbn Ukeym'in bu hadisine gitmiştir (onu tercih etmiştir), çünkü onun (Resûlullah'ın) vefâtından bir ay önce (söylenmiş) olması sebebiyle. Ve Ahmed b. Hanbel: "Bu son emirdir (neshedici veya son hüküm)" demekteydi.'
Dediler ki: (Deri) meytenin bir parçasıdır, bu sebeple et gibi hiçbir şeyle temiz olmaz. Ve (derinin) necis olmasına sebep olan mânâ ölümdür; bu, deriye lâzım (ayrılmaz) olup dibâğ ile gitmez, hüküm değişmez.
Üçüncü mezhebin ashâbı ise Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin İbn Abbas'tan (r.a.) rivâyet ettikleri hadisle delil getirmişlerdir: Resûlullah (s.a.v.) buyurdu ki: "İhâb (deri) tabaklandığı zaman temiz olmuştur." Bir başka lafızda: "Hangi ihâb tabaklanırsa muhakkak temiz olur." Yine Buhârî ve Müslim'in İbn Abbas'tan (r.a.) rivâyet ettiklerine göre: "Nebî (s.a.v.) ölü bir koyuna uğradı ve şöyle buyurdu: 'Onun derisini alıp tabaklasalar ve ondan faydalansalar ya!' Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, o meytedir. Buyurdu ki: 'Onu yemek haram kılınmıştır.'" Ayrıca Buhârî'nin, Nebî (s.a.v.)'in zevcesi Sevde'den (r.anhâ) rivâyetine göre: "Bizim bir koyunumuz öldü, derisini tabakladık, sonra onun içinde (hurma) şırası yapmaya devam ettik, nihayet o deri eski bir kırbaya dönüştü."
Ebû Ya'lâ, Müsned'inde sahih bir isnadla İbn Abbas'tan (r.a.) rivâyet etti: "Sevde'nin (r.anhâ) bir koyunu öldü, (Sevde) dedi ki:"
مَذْهَبُ الْأَوْزَاعِيِّ، وابن المبارك، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَرِوَايَةُ أشهب عَنْ مالك.وَالثَّالِثُ: يَطْهُرُ بِهِ كُلُّ جُلُودِ الْمَيْتَةِ إِلَّا الْكَلْبَ وَالْخِنْزِيرَ وَالْمُتَوَلِّدَ مِنْ أَحَدِهِمَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَحَكَوْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ.وَالرَّابِعُ: يَطْهُرُ بِهِ الْجَمِيعُ إِلَّا جِلْدَ الْخِنْزِيرِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَرِوَايَةٌ عَنْ مالك حَكَاهَا ابن القطان.وَالْخَامِسُ: يَطْهُرُ الْجَمِيعُ حَتَّى =الْكَلْبُ وَالْخِنْزِيرُ إِلَّا أَنَّهُ يَطْهُرُ ظَاهِرُهُ دُونَ بَاطِنِهِ فَيُسْتَعْمَلُ فِي الْيَابِسِ دُونَ الرَّطْبِ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ لَا فِيهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مالك فِيمَا حَكَاهُ أَصْحَابُنَا عَنْهُ.وَالسَّادِسُ: يَطْهُرُ الْجَمِيعُ حَتَّى الْكَلْبُ وَالْخِنْزِيرُ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا. قَالَهُ داود وَأَهْلُ الظَّاهِرِ وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ أبي يوسف وَحَكَاهُ غَيْرُهُ عَنْ سُحْنُونٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ.وَالسَّابِعُ: يُنْتَفَعُ بِجُلُودِ الْمَيْتَةِ بِلَا دِبَاغٍ وَيَجُوزُ اسْتِعْمَالُهَا فِي الرَّطْبِ وَالْيَابِسِ - حَكَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ الْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ بِأَشْيَاءَ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} [المائدة: ٣] ، وَهُوَ عَامٌّ فِي الْجِلْدِ وَغَيْرِهِ، وَبِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ قَالَ: «أَتَانَا كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ " أَنْ لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ» ، وَلَا عَصَبٍ " وَهَذَا الْحَدِيثُ هُوَ عُمْدَتُهُمْ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ فِي حرملة، وأحمد فِي مُسْنَدِهِ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وأبو داود، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُمْ.قَالَ التِّرْمِذِيُّ: سَمِعْتُ أحمد بن الحسين يَقُولُ: كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَذْهَبُ إِلَى حَدِيثِ ابن عكيم هَذَا لِقَوْلِهِ قَبْلَ وَفَاتِهِ بِشَهْرٍ، وَكَانَ يَقُولُ هَذَا آخِرُ الْأَمْرِ.قَالُوا: وَلِأَنَّهُ جُزْءٌ مِنَ الْمَيْتَةِ، فَلَا يَطْهُرُ بِشَيْءٍ كَاللَّحْمِ وَأَنَّ الْمَعْنَى الَّذِي نَجُسَ بِهِ هُوَ الْمَوْتُ، وَهُوَ مُلَازِمٌ لَهُ لَا يَزُولُ بِالدَّبْغِ، وَلَا يَتَغَيَّرُ الْحُكْمُ.وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ الْمَذْهَبِ الثَّالِثِ بِمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وأبو داود، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: " «إِذَا دُبِغَ الْإِهَابُ فَقَدْ طَهُرَ» "، وَفِي لَفْظٍ " «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ» " وَبِمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِشَاةٍ مَيِّتَةٍ، فَقَالَ: " هَلَّا أَخَذُوا إِهَابَهَا فَدَبَغُوهُ فَانْتَفَعُوا بِهِ " قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا مَيْتَةٌ. قَالَ: " إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا» ، وَبِمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ سودة زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: مَاتَتْ لَنَا شَاةٌ فَدَبَغْنَا مَسْكَهَا، ثُمَّ مَا زِلْنَا نَنْتَبِذُ فِيهِ حَتَّى صَارَ شَنًّا.رَوَى أبو يعلى فِي مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «مَاتَتْ شَاةٌ لسودة فَقَالَتْ:
“Yâ Resûlallah, falan öldü —yani koyun—” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Onun derisini alsaydınız ya!” Âişe (r.anhâ) dedi ki: “Ölmüş bir koyunun derisini mi alacağız?” —Râvî hadisin tamamını Buhârî rivayeti gibi zikretti. Mâlik el-Muvatta’da, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce hasen isnadlarla Âişe (r.anhâ)’den rivayet ettiler: “Nebî (s.a.v.) tabaklandığında ölü hayvan derilerinden faydalanılmasını emretti.” Ahmed Müsned’inde, İbn Huzeyme Sahîh’inde, Hâkim el-Müstedrek’te ve Beyhakî Sünen’inde —ve ikisi de sahihlemişlerdir— İbn Abbâs (r.a.)’dan şöyle rivayet ettiler: “Nebî (s.a.v.) bir tulumdan abdest almak istedi; kendisine: ‘O ölü hayvan derisindendir’ denildi. Bunun üzerine (s.a.v.) şöyle buyurdu: ‘Onun debağı, habasetini —veya necasetini veya ricsini— giderir.’” Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Hibbân, Dârekutnî ve Beyhakî sahih bir isnadla Cevn b. Katâde yoluyla Seleme b. el-Muhabbik (r.a.)’ten rivayet ettiler: “Tebûk Gazvesi’nde Resûlullah (s.a.v.) bir kadının yanından su istedi. Kadın: ‘Yanımda ancak ölü hayvan derisinden bir kırbede su var’ dedi. (s.a.v.) ‘Onu tabaklamadın mı?’ buyurdu. Kadın: ‘Evet’ dedi. (s.a.v.) şöyle buyurdu: ‘İşte onun debağı onun zekâtıdır (temizleyicisidir).’” Ebû Dâvûd, Nesâî ve Dârekutnî Meymûne (r.anhâ)’den rivayet ettiler: “Nebî (s.a.v.)’in yanından eşek gibi bir koyunlarını sürükleyen adamlar geçti. Nebî (s.a.v.) onlara: ‘Onun derisini alsaydınız ya!’ buyurdu. Onlar: ‘O ölüdür’ dediler. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: ‘Onu su ve karaz temizler.’” Dârekutnî ve Beyhakî Sünenlerinde hasen bir senetle İbn Abbâs (r.a.)’tan rivayet ettiler: “Nebî (s.a.v.) ölü bir koyunun yanından geçti ve: ‘Onun derisinden faydalansaydınız ya!’ buyurdu. Onlar: ‘Yâ Resûlallah, o ölüdür’ dediler. (s.a.v.) şöyle buyurdu: ‘Onun yenilmesi haram kılındı; su ve karazda onu temizleyecek şey yok mudur?’” Dârekutnî’deki bir lafızda (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Ölüden ancak yenilmesi haram kılındı.” Yine onun yanındaki bir lafızda (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Onun eti haram kılındı; derisinin debağı ise onun temizleyicisidir.” Yine onun yanındaki bir lafızda (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Size ancak onun eti haram kılındı; derisinde size ruhsat verildi.” Dârekutnî dedi ki: “Bunlar sahih isnadlardır.” Dârekutnî, Âişe (r.anhâ) yoluyla Nebî (s.a.v.)’den rivayet etti: “Ölünün zekâtı (temizlenmesi) onun debağıdır.” Bir lafızda: “Onun temizleyicisi debağıdır.” Dârekutnî, İbn Abbâs (r.a.)’tan rivayet etti: Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Her derinin debağı onun temizleyicisidir.” Dârekutnî sahih bir senetle İbn Ömer (r.a.)’dan rivayet etti: Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Hangi deri tabaklanırsa artık temizlenmiştir.” Hatîb Telhîsu’l-Müteşâbih’te Câbir (r.a.) hadisinden benzerini rivayet etti. Taberânî el-Kebîr ve el-Evsat’ta Ebû Ümâme (r.a.)’den rivayet etti: “Resûlullah (s.a.v.) gazvelerinden birinde çıktı ve Araplardan bir ev halkının yanına uğradı. Onlara haber gönderdi: ‘Resûlullah (s.a.v.)’in abdesti için su var mı?’ Onlar: ‘Sütle tabakladığımız ölü hayvan derisinden başka suyumuz yok’ dediler.”
يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاتَتْ فُلَانَةُ. يَعْنِي الشَّاةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: " فَهَلَّا أَخَذْتُمْ مَسْكَهَا؟ " قَالَتْ: نَأْخُذُ مَسْكَ شَاةٍ قَدْ مَاتَتْ» - فَذَكَرَ تَمَامَ الْحَدِيثِ كَرِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ، وَرَوَى مالك فِي الْمُوَطَّأِ، وأبو داود، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ بِأَسَانِيدَ حَسَنَةٍ عَنْ عائشة: «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أَنْ يُسْتَمْتَعَ بِجُلُودِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَتْ» .وَرَوَى أحمد فِي مُسْنَدِهِ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ فِي صَحِيحِهِ، والحاكم فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ وَصَحَّحَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ مِنْ سِقَاءٍ فَقِيلَ لَهُ: أَنَّهُ مَيْتَةٌ فَقَالَ: (دِبَاغُهُ يَذْهَبُ بِخُبْثِهِ - أَوْ نَجَسِهِ، أَوْ رِجْسِهِ) » .وَرَوَى أحمد، وأبو داود، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ طَرِيقِ جون بن قتادة، عَنْ سلمة بن المحبق: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ دَعَا بِمَاءٍ مِنْ عِنْدِ امْرَأَةٍ قَالَتْ: مَا عِنْدِي إِلَّا مَاءٌ فِي قِرْبَةٍ لِي مَيْتَةٍ. قَالَ: (أَلَيْسَ قَدْ دَبَغْتِهَا؟) قَالَتْ: بَلَى. قَالَ: (فَإِنَّ دِبَاغَهَا ذَكَاتُهَا) » .وَرَوَى أبو داود، وَالنَّسَائِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ ميمونة قَالَتْ: «مَرَّ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِجَالٌ يَجُرُّونَ شَاةً لَهُمْ مِثْلَ الْحِمَارِ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: (لَوْ أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا) قَالُوا: إِنَّهَا مَيْتَةٌ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: (يُطَهِّرُهَا الْمَاءُ، وَالْقَرَظُ) » .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِمَا بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِشَاةٍ مَيِّتَةٍ، فَقَالَ: هَلَّا انْتَفَعْتُمْ بِإِهَابِهَا؟ . فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا مَيْتَةٌ قَالَ: (إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا، أَوَ لَيْسَ فِي الْمَاءِ وَالْقَرَظِ مَا يُطَهِّرُهَا) » ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ قَالَ: ( «إِنَّمَا حَرُمَ مِنَ الْمَيْتَةِ أَكْلُهَا» ) ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَهُ قَالَ: ( «إِنَّمَا حَرُمَ لَحْمُهَا وَدِبَاغُ إِهَابِهَا طَهُورُهُ» ) ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَهُ قَالَ: ( «إِنَّمَا حَرُمَ عَلَيْكُمْ لَحْمُهَا وَرُخِّصَ لَكُمْ فِي مَسْكِهَا» ) قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هَذِهِ أَسَانِيدُ صِحَاحٌ، وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عائشة عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ( «ذَكَاةُ الْمَيْتَةِ دِبَاغُهَا» ) ، وَفِي لَفْظٍ: ( «طَهُورُهَا دِبَاغُهَا» ) .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: ( «دِبَاغُ كُلِّ إِهَابٍ طَهُورُهُ» ) .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: ( «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ» ) .وَرَوَى الخطيب فِي تَلْخِيصِ الْمُتَشَابِهِ مِنْ حَدِيثِ جابر مِثْلَهُ، وَرَوَى الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَالْأَوْسَطِ عَنْ أبي أمامة «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَمَرَّ بِأَهْلِ أَبْيَاتٍ مِنَ الْعَرَبِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ (هَلْ مِنْ مَاءٍ لِوُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم؟) فَقَالُوا: مَا عِنْدَنَا مَاءٌ إِلَّا فِي إِهَابِ مَيْتَةٍ دَبَغْنَاهَا بِلَبَنٍ.
Bunun üzerine onlara (haber) gönderdi: "(O derinin) tabaklanması onu temizleyicidir." Deri getirildi, onunla abdest aldı, sonra namaz kıldı. Ebû Ya‘lâ, Müsned'inde Enes'ten rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) ile yürüyordum, bana: 'Ey oğulcuğum, şu ev halkından benim için abdest suyu iste' buyurdu. Ben de: 'Resûlullah (s.a.v.) abdest suyu istiyor' dedim. Onlar: 'Ona bildir ki kovamız meyte derisindendir' dediler. Resûlullah (s.a.v.): 'Onlara sor: Deriyi tabakladılar mı?' buyurdu. 'Evet' dediler. Buyurdu ki: 'O hâlde onun tabaklanması onu temizleyicidir.'" Taberânî, el-Mu'cemü'l-Kebîr'de Abdullah b. Mes'ûd'dan (r.a.) rivayet etti: "Resûlullah (s.a.v.) ölü bir koyuna uğradı ve buyurdu: 'Bunun sahiplerine ne zararı var idi ki derisinden faydalansalardı?'" Yine Taberânî, el-Mu'cemü'l-Kebîr'de Sinân b. Seleme'den rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) ölü bir koyuna geldi ve buyurdu: 'Bunun sahiplerine ne zararı var idi ki derisinden faydalansalardı?'" Dârekutnî, Abdullah b. Ömer'den (r.a.) rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) bir koyuna uğradı ve: 'Bu nedir?' buyurdu. 'Ölmüş (bir hayvan)dır' dediler. Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) buyurdu: 'Derisini tabaklayın; zira onun tabaklanması onu temizleyicidir.'" Dârekutnî, Zeyd b. Sâbit'ten (r.a.) Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.)'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Meyte derilerinin tabaklanması onların temizleyicisidir." Dârekutnî, Âişe'den (r.anhâ) Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.)'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Derinin temizleyicisi tabaklanmasıdır." Ebû Ya‘lâ, Taberânî ve Dârekutnî, Ümmü Seleme'den (r.anhâ) rivayet etti: "Onun bir koyunu vardı, öldü. Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) buyurdu: 'Onun derisinden faydalansaydınız ya?' Biz: 'O meytedir' dedik. Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) buyurdu: 'Onun tabaklanması, tıpkı sirkenin şaraptan helâl olması gibi onu helâl kılar.'" Ahmed b. Hanbel ve Taberânî, Muğîre b. Şu'be'den (r.a.) rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) bedevî bir kadından su istedi. Kadın: 'Bu kırba meyte derisindendir, onunla Resûlullah (s.a.v.)'i necasetli kılmak istemem' dedi. Ben durumu haber verdim. (Resûlullah s.a.v.): 'Ona dön; eğer onu tabaklamışsa o (deri) onun temizleyicisidir' buyurdu. Kadına döndüm, 'Onu tabakladım' dedi ve ondan (aldığım) suyu O'na getirdim." Taberânî, el-Mu‘cemü'l-Evsat'ta hasen bir isnatla Enes b. Mâlik'ten (r.a.) rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) abdest suyu bağışlanmasını istedi. Kendisine: 'Bunu ancak meyte derisinde bulduk' denildi. 'Onu tabakladınız mı?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'Öyleyse getirin; zira o onun temizleyicisidir' buyurdu." Hâris b. Ebî Üsâme, Müsned'inde Câbir b. Abdullah'tan (r.a.) rivayet etti: "Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.) ile birlikte müşriklerden elde ettiğimiz ganimetlerde kırba ve kaplar ele geçirir, onları taksim ederdik — ki hepsi meyte (derisinden) idi." (Bir delil de) Kıyastır: Çünkü o, üzerine necâset arız olmuş temiz bir deridir; kesilmiş (helâl) hayvanın derisi necasetlendiğinde temizlenebildiği gibi bunun da temizlenmesi câizdir. (Cumhur) evvelkilerin âyetle istidlaline şöyle cevap verdiler: O âyet umûmîdir, sünnet onu tahsis etmiştir. Abdullah b. Ukaym hadisine gelince, Beyhakî ve bir cemaat hâfız onun mürsel olduğunu ve İbn Ukaym'in sahâbî olmadığını söyleyerek cevap vermiştir. Ebû Hâtim de böyle demiştir. İbn Dakîki'l-İyd dedi ki: Rivayet edildiğine göre İshak b. Râhûye, İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel ile meyte derilerinin tabaklanması hâlinde (hükmü) hakkında münazara etti. Şâfiî: 'Onun tabaklanması temizleyicisidir' dedi. İshak ona: 'Delil nedir?' dedi. Şâfiî: 'Zührî'nin, Ubeydullah b. Abdullah vasıtasıyla İbn Abbâs'tan, onun da Meymûne'den rivayet ettiği Nebiyy-i Ekrem (s.a.v.)'in: "Onun derisinden faydalansaydınız ya?" hadisidir' dedi. İshak ona: 'İbn Ukaym hadisi...'
فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ (أَنَّ دِبَاغَهُ طَهُورُهُ) فَأُتِيَ بِهِ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ صَلَّى» ، وَرَوَى أبو يعلى فِي مُسْنَدِهِ «عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ لِي: يَا بُنَيَّ، ادْعُ لِي مِنْ هَذِهِ الدَّارِ بِوُضُوءٍ. فَقُلْتُ: رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَطْلُبُ وُضُوءًا. فَقَالُوا: أَخْبِرْهُ أَنَّ دَلْوَنَا جِلْدُ مَيْتَةٍ، فَقَالَ: سَلْهُمْ: هَلْ دَبَغُوهُ؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: (فَإِنَّ دِبَاغَهُ طَهُورُهُ) » .وَرَوَى الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَاةٍ مَيِّتَةٍ. فَقَالَ: (مَا ضَرَّ أَهْلَ هَذِهِ لَوِ انْتَفَعُوا بِإِهَابِهَا؟) » .وَرَوَى الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ عَنْ سنان بن سلمة «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَى عَلَى جَذَعَةٍ مَيِّتَةٍ، فَقَالَ: (مَا ضَرَّ أَهْلَ هَذِهِ لَوِ انْتَفَعُوا بِمَسْكِهَا؟) » .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى شَاةٍ، فَقَالَ: مَا هَذِهِ؟ فَقَالُوا: مَيْتَةٌ. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: (ادْبَغُوا إِهَابَهَا، فَإِنَّ دِبَاغَهُ طَهُورُهُ) » .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ( «دِبَاغُ جُلُودِ الْمَيْتَةِ طَهُورُهَا» ) .وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عائشة عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ( «طَهُورُ الْأَدِيمِ دِبَاغُهُ» ) .وَرَوَى أبو يعلى، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ «عَنْ أم سلمة: أَنَّهَا كَانَتْ لَهَا شَاةٌ فَمَاتَتْ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: أَفَلَا انْتَفَعْتُمْ بِإِهَابِهَا؟) قُلْنَا: إِنَّهَا مَيِّتَةٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: (إِنَّ دِبَاغَهَا يَحِلُّ كَمَا يَحِلُّ الْخَلُّ مِنَ الْخَمْرِ) » .وَرَوَى أحمد، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: «طَلَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَاءً مِنِ امْرَأَةٍ أَعْرَابِيَّةٍ فَقَالَتْ: هَذِهِ الْقِرْبَةُ مِسْكُ مَيْتَةٍ، وَلَا أُحِبُّ أُنَجِّسُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ، فَقَالَ: ارْجِعْ إِلَيْهَا، فَإِنْ كَانَتْ دَبَغَتْهَا، فَهُوَ طَهُورُهَا. فَرَجَعْتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ: لَقَدْ دَبَغْتُهَا فَأَتَيْتُهُ بِمَاءٍ مِنْهَا» .وَرَوَى الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ «أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَوْهَبَ وُضُوءًا فَقِيلَ لَهُ: لَمْ نَجِدْ ذَلِكَ إِلَّا فِي مَسْكِ مَيْتَةٍ، فَقَالَ: (أَدَبَغْتُمُوهُ) ؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: (فَهَلُمَّ، فَإِنَّ ذَلِكَ طَهُورُهُ) » .وَرَوَى الحارث بن أبي أسامة فِي مُسْنَدِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «كُنَّا نُصِيبُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَغَانِمِنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ الْأَسْقِيَةَ وَالْأَوْعِيَةَ فَنُقَسِّمُهَا، كُلُّهَا مَيْتَةٌ» .وَبِالْقِيَاسِ ; لِأَنَّهُ جِلْدٌ طَاهِرٌ طَرَأَتْ عَلَيْهِ نَجَاسَةٌ فَجَازَ أَنْ يُطَهَّرَ كَجِلْدِ الْمُذَكَّاةِ إِذَا تَنَجَّسَ.وَأَجَابُوا عَنِ احْتِجَاجِ الْأَوَّلِينَ بِالْآيَةِ بِأَنَّهَا عَامَّةٌ خَصَّصَتْهَا السُّنَّةُ، وَأَمَّا حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ فَأَجَابَ عَنْهُ الْبَيْهَقِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْحُفَّاظِ بِأَنَّهُ مُرْسَلٌ، وابن عكيم لَيْسَ بِصَحَابِيٍّ، وَكَذَا قَالَ أبو حاتم، وَقَالَ ابن دقيق العيد: رُوِيَ أَنَّ إسحاق بن راهويه نَاظَرَ الشَّافِعِيَّ وَأَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ فِي جُلُودِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَتْ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: دِبَاغُهَا طَهُورُهَا، فَقَالَ لَهُ إسحاق: مَا الدَّلِيلُ؟ فَقَالَ: حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ عبيد الله بن عبد الله عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ ميمونة أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: ( «هَلَّا انْتَفَعْتُمْ بِإِهَابِهَا» ؟) ، فَقَالَ لَهُ إسحاق: حَدِيثُ ابن