Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in İtikad Esaslarının Şerhi (el-Lâlikâî)
Kısım: Sünnet Kitapları
Kitap: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in İtikad Esaslarının Şerhi
Müellif: Ebü'l-Kâsım Hibetullah b. el-Hasan b. Mansûr et-Taberî er-Râzî el-Lâlikâî (ö. 418 h.
Tahkik: Ahmed b. Sa‘d b. Hamdân el-Gâmidî [ö. 1434 h.
Neşreden: Dâru Tayyibe – Suudi Arabistan
Baskı: Sekizinci Baskı, 1423 h. / 2003 m.
Cilt Sayısı: 9 Cilt (4 cilt halinde) – 9. cildi müstakil olarak "Kerâmâtü'l-Evliyâ" adıyla bulunur.
[Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur]
Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (اللالكائي) القسم: كتب السنة الكتاب: شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة المؤلف: أبو القاسم هبة الله بن الحسن بن منصور الطبري الرازي اللالكائي (ت ٤١٨ هـ)تحقيق: أحمد بن سعد بن حمدان الغامدي [ت ١٤٣٤ هـ]الناشر: دار طيبة - السعودية الطبعة: الثامنة، ١٤٢٣ هـ / ٢٠٠٣ معدد الأجزاء: ٩ أجزاء (٤ مجلدات) - الجزء ٩ تجده منفردا باسم: كرامات الأولياء[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
Bismillâhirrahmânirrahîm. Rabbim, kolaylaştır, zorlaştırma. Bize Şeyh İmam Âlim Ebû Muhammed Abdülkadir b. Abdullah er-Ruhâvî rivayet etti, dedi ki: Bize Şeyh İmam Âlim Hâfız Ebû Tâhir Ahmed b. Muhammed es-Silefî el-İsfahânî haber verdi, dedi ki: Bize şeyhimiz Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. el-Hüseyn b. Zekeriyyâ et-Tureytisî, Bağdat'ta haber verdi. Size Şeyh Ebû’l-Kâsım Hibetullah b. el-Hasan b. Mansûr et-Taberî el-Hâfız, Rebîulevvel 416 senesinde rivayet etti, dedi ki: Hamd, hakkı izhar edip açıklayan, yolunu keşfedip beyan eden, yaratıklarından dilediğini kendi yoluna hidayet eden, bununla göğsüne genişlik veren, helâke yaklaştığında onu dalâletten kurtaran, böylece onu koruyup dininde fitneden masum kılan, helâk uçurumlarından kurtaran, hidayet sünnetleri üzere ikame edip sabit kılan, Resûlüne ve sahâbesine tâbî olmada yakîn verip muvaffak kılan, kalbini bid‘at vesveselerinden koruyup destekleyen Allah’a mahsustur.
[مقدمة المؤلف]بسم الله الرحمن الرحيمرَبِّ يَسِّرْ وَلَا تُعَسِّرْحَدَّثَنَا الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْعَالِمُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْقَادِرِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرُّهَاوِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْعَالِمُ الْحَافِظُ أَبُو طَاهِرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السِّلَفِيُّ الْأَصْبَهَانِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنَا شَيْخُنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَكَرِيَّا الطُّرَيْثِيثِيُّ بِبَغْدَادَ حَدَّثَكُمُ الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ مَنْصُورٍ الطَّبَرِيُّ الْحَافِظُ فِي رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ سِتَّ عَشْرَةَ وَأَرْبَعِمِائَةٍ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَظْهَرَ الْحَقَّ وَأَوْضَحَهُ، وَكَشَفَ عَنْ سَبِيلِهِ وَبَيَّنَهُ، وَهَدَى مَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ إِلَى طَرِيقِهِ، وَشَرَحَ بِهِ صَدْرَهُ، وَأَنْجَاهُ مِنَ الضَّلَالَةِ حِينَ أَشْفَا عَلَيْهَا، فَحَفِظَهُ وَعَصَمَهُ مِنَ الْفِتْنَةِ فِي دِينِهِ، فَأَنْقَذَهُ مِنْ مَهَاوِي الْهَلَكَةِ، وَأَقَامَهُ عَلَى سُنَنِ الْهُدَى وَثَبَّتَهُ، وَآتَاهُ الْيَقِينَ فِي اتِّبَاعِ رَسُولِهِ وَصَحَابَتِهِ وَوَفَّقَهُ، وَحَرَسَ قَلْبَهُ مِنْ وَسَاوِسِ الْبِدْعَةِ وَأَيَّدَهُ،
Ve onlardan dilediğini saptırdı, uzaklaştırdı, kalbinin üzerine bir perde (gışâve) koydu, onu gaflet içinde âvâre bıraktı, sapıklığı içinde oyalanıp durur hâle getirdi; bağrından imanı söküp aldı, İslâm'ı ondan çekip koparttı, şaşkınlık vadilerinde onu şaşkın şaşkın dolaştırdı, kulağına ve gözüne mühür vurdu. Tâ ki bu hususta (ilâhî) kitap onun hakkında ecelini bulsun, onun hakkında -kendisini yaratmasından ve var etmesinden önceki ilminin önceden geçmiş olduğu şey sebebiyle- söz gerçekleşsin. (Bunlar,) kullarının bilmesi içindir ki: Vermek de engellemek de O'na aittir; zarar da fayda da O'nun elindedir. O'nun bunda hiçbir maksadı yoktur, O'nun ona hiçbir ihtiyacı da yoktur. O, yaptığından sorulmaz; onlar ise sorulurlar. Çünkü O, gaybına hiç kimseyi muttali kılmamış, yarattıkları içinde O'nu bilmeye ebediyen bir yol kılmamıştır. Ne iyilik eden, kendisinden (Allah'tan) önceden sadır olmuş bir vesile ile O'nun katından mükâfatı hak etmiştir; ne de kâfir, ateşi ona takdir edip hükmettiği zaman onun bir cürmü veya bir cerîresi vardı. Kimi iki menzileden birine koymak isterse, onu ona ilham eder; varış yerlerini ve çıkış yerlerini, dönüp dolaştığı yerleri ve tasarruflarını ona yöneltir; onun didinmesini, çabasını ve yorgunluğunu da onun üzerine kılar. Tâ ki kesin vaadi, mühürlü kitabı ve gizli gaybı gerçekleşsin: "İman edenler ise ondan (kıyametten/ateşten) korkup çekinirler ve onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler." (eş-Şûrâ, 42/18) "Kâfirlerin velileri ise tâğûttur; onları nurdan karanlıklara çıkarır." (el-Bakara, 2/257) Ve şehâdet ederiz ki Allah'tan başka ilah yoktur; O birdir, O'nun ortağı yoktur; O diriltir ve öldürür; yaratır ve rızıklandırır; ilk olarak yaratır ve yeniden diriltir. Bu, kulluğunu ikrar eden, ulûhiyetine boyun eğen, güç ve kuvvetin (havl ve kuvvetin) ancak O'ndan olduğunu itiraf ederek (O'ndan başka her şeyden) berî olan bir kimsenin şehâdetidir.
وَأَضَلَّ مَنْ أَرَادَ مِنْهُمْ وَبَعَّدَهُ، وَجَعَلَ عَلَى قَلْبِهِ غِشَاوَةً، وَأَهْمَلَهُ فِي غَمْرَتِهِ سَاهِيًا، وَفِي ضَلَالَتِهِ لَاهِيًا، وَنَزَعَ مِنْ صَدْرِهِ الْإِيمَانَ، وَابْتَزَّ مِنْهُ الْإِسْلَامَ، وَتَيَّهَهُ فِي أَوْدِيَةِ الْحَيْرَةِ، وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ؛ لِيَبْلُغَ الْكِتَابُ فِيهِ أَجَلَهُ، وَيَتَحَقَّقَ الْقَوْلُ عَلَيْهِ بِمَا سَبَقَ مِنْ عِلْمِهِ فِيهِ مِنْ قَبْلِ خَلْقِهِ لَهُ وَتَكْوِينِهِ إِيَّاهُ؛ لِيَعْلَمَ عِبَادُهُ أَنَّ إِلَيْهِ الدَّفْعَ وَالْمَنْعَ، وَبِيَدِهِ الضُّرَّ وَالنَّفْعَ، مِنْ غَيْرِ غَرَضٍ لَهُ فِيهِ، وَلَا حَاجَةٍ بِهِ إِلَيْهِ، لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ، إِذْ لَمْ يُطْلِعْ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا، وَلَا جَعَلَ السَّبِيلَ إِلَى عِلْمِهِ فِي خَلْقِهِ أَبَدًا، لَا الْمُحْسِنُ اسْتَحَقَّ الْجَزَاءَ مِنْهُ بِوَسِيلَةٍ سَبَقَتْ مِنْهُ إِلَيْهِ، وَلَا الْكَافِرُ كَانَ لَهُ جُرْمٌ أَوْ جَرِيرَةٌ حِينَ قَضَى وَقَدَّرَ النَّارَ عَلَيْهِ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَجْعَلَهُ لِإِحْدَى الْمَنْزِلَتَيْنِ أَلْهَمَهُ إِيَّاهَا، وَجَعَلَ مَوَارِدَهُ وَمَصَادِرَهُ نَحْوَهَا، وَمُتَقَلَّبَهُ وَمُتَصَرَّفَاتِهِ فِيهَا، وَكَدَّهُ وَجَهْدَهُ وَنَصَبَهُ عَلَيْهَا؛ لِيَتَحَقَّقَ وَعْدُهُ الْمَحْتُومُ، وَكِتَابُهُ الْمَخْتُومُ، وَغَيْبُهُ الْمَكْتُومُ، {وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} [الشورى: ١٨] مِنْ رَبِّهِمْ، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ} [البقرة: ٢٥٧] .وَنَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ الَّذِي لَا شَرِيكَ لَهُ، الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَيُنْشِئُ وَيُقِيتُ وَيُبْدِئُ وَيُعِيدُ، شَهَادَةَ مُقِرٍّ بِعُبُودِيَّتِهِ، وَمُذْعِنٍ بِأُلُوهِيَّتِهِ، وَمُتَبَرِّئٍ عَنِ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ إِلَّا بِهِ،
Muhammed'in O'nun kulu ve resûlü olduğuna şehâdet ederiz. O'nu bütün mahlûkata göndermiş ve ona bütün insanları davet etmesini emretmiştir; tâ ki diri olanı uyarsın ve kâfirler hakkında söz gerçekleşsin. [Kişiye En Vacip Olan] Emmâ ba‘d: Şüphesiz kişiye en vacip olan, dinin itikadını bilmek ve Allah'ın kullarına yüklediği, tevhidini ve sıfatlarını anlamak, resullerini deliller ve yakîn ile tasdik etmek, onların yollarına ulaşmak ve hüccetler ve burhanlarla onlar üzerinde istidlâlde bulunmaktır. En büyük söz, en açık hüccet ve akledilen şey ise: Allah'ın Kitabı, apaçık haktır. Sonra Resûlullah (s.a.v.)'in sözü ve takvâ sahibi hayırlı sahâbelerinin sözü. Sonra sâlih Selef’in üzerinde icmâ ettiği hususlar. Sonra bunların tamamına sarılmak ve din gününe kadar bunlar üzerinde sebat etmek. Sonra bid'atlerden ve onları dinlemekten sakınmak; ki saptıranlar onları ortaya çıkarmıştır. [Selefin Üzerinde Olduğu Şey] İşte bunlar, miras alınan ve tâbi olunan vasiyetler; korunmuş ve nakledilmiş eserler; sülûk edilen hak yolları; parlayan ve meşhur deliller; galip ve desteklenmiş hüccetlerdir. Bunlar üzerinde sahâbe ve tâbiîn amel etmiştir. Onlardan sonra gelen Müslümanların havâsı ve avâmı da. Ve bunları, kendileriyle âlemlerin Rabbi Allah arasında bir hüccet olarak itikad etmişlerdir.
وَنَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، بَعَثَهُ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً، وَأَمَرَهُ أَنْ يَدْعُوَ النَّاسَ عَامَّةً؛ لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ. [أَوْجَبُ مَا عَلَى الْمَرْءِ]أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ أَوْجَبَ مَا عَلَى الْمَرْءِ مَعْرِفَةُ اعْتِقَادِ الدِّينِ، وَمَا كَلَّفَ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ مِنْ فَهْمِ تَوْحِيدِهِ وَصِفَاتِهِ وَتَصْدِيقِ رُسُلِهِ بِالدَّلَائِلِ وَالْيَقِينِ، وَالتَّوَصُّلِ إِلَى طُرُقِهَا وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهَا بِالْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ.وَكَانَ مِنْ أَعْظَمِ مَقُولٍ، وَأَوْضَحِ حُجَّةٍ وَمَعْقُولٍ:كِتَابُ اللَّهِ الْحَقُّ الْمُبِينُ.ثُمَّ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَصَحَابَتِهِ الْأَخْيَارِ الْمُتَّقِينَ.ثُمَّ مَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ السَّلَفُ الصَّالِحُونَ.ثُمَّ التَّمَسُّكُ بِمَجْمُوعِهَا وَالْمُقَامُ عَلَيْهَا إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.ثُمَّ الِاجْتِنَابُ عَنِ الْبِدَعِ وَالِاسْتِمَاعِ إِلَيْهَا مِمَّا أَحْدَثَهَا الْمُضِلُّونَ. [مَا كَانَ عَلَيْهِ السَّلَفُ]فَهَذِهِ الْوَصَايَا الْمَوْرُوثَةُ الْمَتْبُوعَةُ، وَالْآثَارُ الْمَحْفُوظَةُ الْمَنْقُولَةُ، وَطَرَايِقُ الْحَقِّ الْمَسْلُوكَةُ، وَالدَّلَائِلُ اللَّايِحَةُ الْمَشْهُورَةُ، وَالْحُجَجُ الْبَاهِرَةُ الْمَنْصُورَةُ الَّتِي عَمِلَتْ عَلَيْهَا: الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ. وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنْ خَاصَّةِ النَّاسِ وَعَامَّتِهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَاعْتَقَدُوهَا حُجَّةً فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Sonra onlara uyarak hidayet rehberi imamlardan olan, izlerini takip ederek tâbi olanlar arasına katılan ve müttakîlerin yolunda gitmek için gayret eden, nihayet Allah'tan sakınanlar ve ihsan sahipleriyle beraber bulunan kimse… [Tâbi Olanların Kurtuluşu, Yüz Çevirenlerin Helâki] İşte böyle bir kimse, bu apaçık yola girer; şeriatın yolunda bu delillere sımsıkı sarılırsa, dünya ve âhirette dininde bir vebalden emin olur; kopmaz kulp olan urve-i vüskâya tutunur; kendisiyle korunulacak bir kalkanla takvaya erişir; bu kalkanın bütünüyle tahkim olunmak, bereketine ivedilikle nail olmak ve âhiret dönüşünde akıbetini hayırla anmak için… inşaallah. Kim de bundan yüz çevirir, hakkı kendi nefsânî arzusunun peşinde, onun dışında arar yahut onu aşarak başka bir şeye yönelirse, işte o kimse talebinde hata eder ve azgınlığa düşer; onu dalalet yoluna sokar; Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün Sünneti'ne misaller uydurarak, türlü imkânsız tevillerle ve kuru sözlerle onları savarak itiraz edenlerin içine atar, onları helâk uçurumlarına yuvarlar. Oysa Allah, bunlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir; tevil ve dil ehli bunu bilmez; akıl sahibi bir kalp, bunu gerektirecek bir burhana asla kapılmaz; hiçbir muvahhidin göğsü, ister tefekkürle ister müşahedeyle olsun, buna asla açılmamıştır. İşte böylesini şeytan istila etmiş, hüsran kuşatmış ve onu isyana sürüklemiştir.
ثُمَّ مَنِ اقْتَدَى بِهِمْ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْمُهْتَدِينَ، وَاقْتَفَى آثَارَهُمْ مِنَ الْمُتَّبِعِينَ، وَاجْتَهَدَ فِي سُلُوكِ سَبِيلِ الْمُتَّقِينَ، وَكَانَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ. [نَجَاةُ الْمُتَّبِعِينَ وَهَلَاكُ الْمُعْرِضِينَ]فَمَنْ أَخَذَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَحَجَّةِ، وَدَاوَمَ بِهَذِهِ الْحُجَجِ عَلَى مِنْهَاجِ الشَّرِيعَةِ؛ أَمِنَ فِي دِينِهِ التَّبِعَةَ فِي الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ، وَتَمَسَّكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى الَّتِي لَا انْفِصَامَ لَهَا، وَاتَّقَى بِالْجُنَّةِ الَّتِي يُتَّقَى بِمِثْلِهَا؛ لِيَتَحَصَّنَ بِجِملتِهَا، وَيَسْتَعْجِلَ بَرَكَتَهَا، وَيَحْمَدَ عَاقِبَتَهَا فِي الْمَعَادِ وَالْمَآبِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْهَا وَابْتَغَى الْحَقَّ فِي غَيْرِهَا مِمَّا يَهْوَاهُ، أَوْ يَرُومُ سِوَاهَا مِمَّا تَعَدَّاهُ؛ أَخْطَأَ فِي اخْتِيَارِ بُغْيَتِهِ وَأَغْوَاهُ، وَسَلَكَهُ سَبِيلَ الضَّلَالَةِ، وَأَرَدْاهُ فِي مَهَاوِي الْهَلَكَةِ فِيمَا يَعْتَرِضُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ بِضَرْبِ الْأَمْثَالِ وَدَفْعِهِمَا بِأَنْوَاعِ الْمِحَالِ وَالْحَيْدَةِ عَنْهُمَا بِالْقِيلِ وَالْقَالِ، مِمَّا لَمْ يُنَزِّلِ اللَّهُ بِهِ مِنْ سُلْطَانٍ، وَلَا عَرَفَهُ أَهْلُ التَّأْوِيلِ وَاللِّسَانِ، وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ عَاقِلٍ بِمَا يَقْتَضِيهِ مِنْ بُرْهَانٍ، وَلَا انْشَرَحَ لَهُ صَدْرُ مُوَحِّدٍ عَنْ فِكْرٍ أَوْ عِيَانٍ، فَقَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِ الشَّيْطَانُ، وَأَحَاطَ بِهِ الْخِذْلَانُ، وَأَغْوَاهُ بِعِصْيَانِ
er-Rahmân, nihayet kendini yalan ve iftira ile zorladı. [Aklın şeriat işlerinde hakem kılınmasının neticeleri] İşte o (kişi), mağlup aklıyla Allah'ın mülkünü tedbir etme düşüncesinde sürekli olup tersine dönmüş anlayışıyla ya çirkinleri vehmine göre çirkin sayar, ya güzelleri zannına göre güzel kabul eder, ya da basiret olmaksızın O'na zulüm ve sefeh isnat eder; bazen aklına geldiği gibi O'nu adil kabul eder, bazen de şeytanının vesvesesiyle O'nu zalim ilan eder; yahut O'nu kullarının fiillerini yaratmaktan aciz bırakır; veya kullarının O'nun üzerinde hakları olduğunu icap eder ki, bunları O'na kendi hükmüyle zorunlu kılar; tüm bunları O'nun yüce kudretini bilmediğinden yapar. Halbuki O teâlâ için haklar zorunlu değildir; bilakis haklar O'na ait olup farzlar ve vâcipler O'nun kulları üzerinedir. O, kerem ve ihsanıyla onlara lütfedendir. Eğer o (kişi) işleri Allah'a havale etse, takdirinin O'ndan geldiğini görse, O'na mülkünde ve saltanatında meşiet verse, O'nunla birlikte başka bir yaratıcı kılmasa ve O'na boyun eğse, şirkten ve O'na itiraz etmekten kurtulmuş olurdu.
الرَّحْمَنِ، حَتَّى كَابَرَ نَفْسَهُ بِالزُّورِ وَالْبُهْتَانِ. [نَتَائِجُ تَحْكِيمِ الْعَقْلِ فِي أُمُورِ الشَّرِيعَةِ]فَهُوَ دَائِبُ الْفِكْرِ فِي تَدْبِيرِ مَمْلَكَةِ اللَّهِ بِعَقْلِهِ الْمَغْلُوبِ، وَفَهْمِهِ الْمَقْلُوبِ، بِتَقْبِيحِ الْقَبِيحِ مِنْ حَيْثُ وَهِمَهُ، أَوْ بِتَحْسِينِ الْحَسَنِ بِظَنِّهِ، أَوْ بِانْتِسَابِ الظُّلْمِ وَالسَّفَهِ مِنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ إِلَيْهِ، أَوْ بِتَعْدِيلِهِ تَارَةً كَمَا يَخْطِرُ بِبَالِهِ، أَوْ بِتَجْوِيرِهِ أُخْرَى كَمَا يُوَسْوِسُهُ شَيْطَانُهُ، أَوْ بِتَعْجِيزِهِ عَنْ خَلْقِ أَفْعَالِ عِبَادِهِ، أَوْ بِأَنْ يُوجِبَ حُقُوقًا لِعَبِيدِهِ عَلَيْهِ قَدْ أَلْزَمَهُ إِيَّاهُ بِحُكْمِهِ لِجَهْلِهِ بِعَظِيمِ قَدْرِهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا تَلْزَمُهُ الْحُقُوقُ، بَلْ لَهُ الْحُقُوقُ اللَّازِمَةُ وَالْفُرُوضُ الْوَاجِبَةُ عَلَى عَبِيدِهِ، وَأَنَّهُ الْمُتَفَضِّلُ عَلَيْهِمْ بِكَرَمِهِ وَإِحْسَانِهِ.وَلَوْ رَدَّ الْأُمُورَ إِلَيْهِ وَرَأَى تَقْدِيرَهَا مِنْهُ وَجَعَلَ لَهُ الْمَشِيئَةَ فِي مُلْكِهِ وَسُلْطَانِهِ، وَلَمْ يَجْعَلْ خَالِقًا غَيْرَهُ مَعَهُ، وَأَذْعَنَ لَهُ؛ كَانَ قَدْ سَلِمَ مِنَ الشِّرْكِ وَالِاعْتِرَاضِ عَلَيْهِ.
O, gece gündüz Allah Teâlâ'nın Kitabı'na ve Resûlü'nün (s.a.v.) sünnetine reddiyede bulunmak ve onlara dil uzatmak; yahut onlar hakkında uzak te'villere dayanarak muhalefet etmek; veya mezhebine uymayan hususlarda uydurma ve zayıf şüphelerle kendi görüşünü hâkim kılmak için koşturup durur. Hattâ Kitap ve Sünnet kendi mezhebine uygun hale gelsin diye (ki böyle bir uygunluk asla mümkün değildir). Eğer mü'minlerin yolunu tutup tâbi olanların mesleğini izleseydi, mezhebini onlar üzerine bina eder ve onlara uyardı. Fakat o hayırdan menedilmiş ve (ondan) çevrilmiştir. Kitap ve Sünnet üzerinde muhâvereye giriştiği zaman durumu işte böyledir. Oysa aslına ve bid'atını üzerine bina ettiği temele döndüğü zaman, Kitap ve Sünnet'i inkâr ve reddederek karşı çıkar; basiret sahibi olmaksızın onların bir kısmını diğerine vurur; tefekkür etmeksizin onların aslını cedel ve nazarın bühtanıyla karşılar; düşünmeksizin alay ve taaccübe kapılır; bu, Allah'ın âyetleri ve hikmetiyle istihzâ, Resûlullah'ın (s.a.v.) dini ve sünnetine cür'ettir. Ve onları Nazzâm ile Allâf'ın reyiyle karşılar.
فَهُوَ رَاكِضٌ لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ فِي الرَّدِّ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَسُنَّةِ - رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَالطَّعْنِ عَلَيْهِمَا، أَوْ مُخَاصِمًا بِالتَّأْوِيلَاتِ الْبَعِيدَةِ فِيهِمَا، أَوْ مُسَلِّطًا رَأْيَهُ عَلَى مَا لَا يُوَافِقُ مَذْهَبَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْمُخْتَرَعَةِ الرَّكِيكَةِ، حَتَّى يَتَّفِقَ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى مَذْهَبِهِ، وَهَيْهَاتَ أَنْ يَتَّفِقَ.وَلَوْ أَخَذَ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ، وَسَلَكَ مَسْلَكَ الْمُتَّبِعِينَ، لَبَنَى مَذْهَبَهُ عَلَيْهِمَا وَاقْتَدَى بِهِمَا، وَلَكِنَّهُ مَصْدُودٌ عَنِ الْخَيْرِ مَصْرُوفٌ. فَهَذِهِ حَالَتُهُ إِذَا نَشِطَ لِلْمُحَاوَرَةِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.فَأَمَّا إِذَا رَجَعَ إِلَى أَصْلِهِ وَمَا بَنَى بِدْعَتَهُ عَلَيْهِ، اعْتَرَضَ عَلَيْهِمَا بِالْجُحُودِ وَالْإِنْكِارِ، وَضَرَبَ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ مِنْ غَيْرِ اسْتِبْصَارٍ، وَاسْتَقْبَلَ أَصْلَهُمَا بِبُهْتِ الْجَدَلِ وَالنَّظَرِ مِنْ غَيْرِ افْتِكَارٍ، وَأَخَذَ فِي الْهَزْوِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارٍ، اسْتِهْزَاءً بِآيَاتِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ، وَاجْتِرَاءً عَلَى دِينِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسُنَّتِهِ، وَقَابَلَهُمَا بِرَأْيِ النَّظَّامِ وَالْعَلَّافِ
Ve Cübbâî ile oğlu ki onlar onun dininin kolyeleri/köleleridir. [Mu'tezile'nin Kitap ve Sünnet Konusundaki Cehaleti] (Mu'tezile'nin Kitap ve Sünnet Konusundaki Cehaleti); öyle bir topluluktur ki tilâvet yahut dirâyet bakımından Allah'ın Kitabı'ndan tek bir âyeti bilmekle dinî bir hüküm edinmemişler, bir âyetin mânası üzerinde düşünüp de onu ümmetin sâlih ulemâsından olan selefin yoluna uyarak tefsir veya te'vil etmemişler, bilâkis ancak kendi sonradan icat ettikleri görüşlerine göre yorumlamışlardır. Bir sünneti talep uğruna ayakları toza toprağa bulanmamış, İslam'ın şer'î ahkâmından tek bir mesele dahi bilmemişlerdir. O (müellif/metin), işte bu kimselerin re'ylerini hikmet, ilim, hüccet ve delil saymakta; Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü'nün (s.a.v.) sünnetini ise anlamsız sözler ve taklit telakki etmektedir. Bu (kitap ve sünnetin) taşıyıcılarını da...
وَالْجُبَّائِيِّ وَابْنِهِ الَّذِينَ هُمْ قَلَدَةُ دِينِهِ. [جَهْلُ الْمُعْتَزِلَةِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ](جَهْلُ الْمُعْتَزِلَةِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ) قَوْمٌ لَمْ يَتَدَيَّنُوا بِمَعْرِفَةِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فِي تِلَاوَةٍ أَوْ دِرَايَةٍ، وَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي مَعْنَى آيَةٍ فَفَسَّرُوهَا أَوْ تَأَوَّلُوهَا عَلَى مَعْنَى اتِّبَاعِ مَنْ سَلَفَ مِنْ صَالِحِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ إِلَّا عَلَى مَا أَحْدَثُوا مِنْ آرَائِهِمُ الْحَدِيثَةِ، وَلَا اغْبَرَّتْ أَقْدَامُهُمْ فِي طَلَبِ سُنَّةٍ، أَوْ عَرَفُوا مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ مَسْأَلَةً.فَيَعُدُّ رَأْيَ هَؤُلَاءِ حِكْمَةً وَعِلْمًا وَحُجَجًا وَبَرَاهِينَ، وَيَعُدُّ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ حَشْوًا وَتَقْلِيدًا، وَحَمَلَتُهَا
cahil ve bön kimselerdir. İşte bu, zulüm, düşmanlık, tahakküm ve tuğyandır. Sonra Müslümanları, işte bu kimselerin sözüyle tekfir etmesidir. Zira onların yanında ümmeti tekfir etme hususunda, bu kimselerin sözüne muhalefet etmekten başka hiçbir delil yoktur; kendilerine, bu kimselerin Kitap veya Sünnet'teki yanlışları açıkça ortaya konmuş olmaksızın. Oysa onlara göre bu kimselerin yanlışı, kendi cedellerini desteklemek üzere diktikleri görüşlerine sırt çevirmeleri, makalelerine uymayı terk etmeleri ve mezheplerini beğenmeleridir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibidir: {İnsanlardan öylesi vardır ki, bilgisizce, rehbersiz ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışmaya girer; büyüklük taslayarak (insanları) Allah yolundan saptırmak için. Ona dünyada bir rezillik vardır; kıyamet gününde ise ona yakıcı azabı tattırırız.} [Hac, 22/8]
(Mutezile'nin Sünnet ve Cemaat'e Karşı Tutumu)
Sonra Müslümanları taklid ve haşv [boş söz, gereksiz ayrıntı] ile suçlamaları. Eğer onlara kendi mezheplerinin hakikati açılsaydı, onların karanlık usulleri, sonradan icad edilmiş görüşleri ve münker sözleri; taklide daha layık ve kendilerine mal ettikleri haşve daha uygun olurdu. Zira onun mezhebini benimsemesinde kendisinden önceki bir şer'i kaynağa isnadı yoktur; iddia ettiği şeyin muhalif veya muvafık olsun, ümmetin selefinin sözüne dayandığı da yoktur. Zira muhaliflerine karşı maharetiyle övünmesi, mezheplerini aklı ve fikriyle ince meselelerden çıkarması ve bid'atinde kendisinden önce ancak münafık, asi [dinden çıkmış] veya şeriata inatla karşı koyan, sırt çeviren birinin bulunması durumu böyledir. Kimin usulleri bu ise, o kimsenin Allah'ın Kitabını kendine rehber edineni [O'na sımsıkı sarılanı] ayıplaması gerçekten yakışık almaz.
جُهَّالًا وَبُلْهًا - ذَلِكَ - ظُلْمًا وَعُدْوَانًا وَتَحَكُّمًا وَطُغْيَانًا.ثُمَّ تَكْفِيرُهُ للْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِ هَؤُلَاءِ، إِذْ لَا حُجَّةَ عِنْدَهُمْ بِتَكْفِيرِ الْأُمَّةِ إِلَّا مُخَالَفَتُهُمْ قَوْلَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ خَطَؤُهُمْ فِي كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَإِنَّمَا وَجْهُ خَطَئِهِمْ عِنْدَهُمْ إِعْرَاضُهُمْ عَمَّا نَصَبُوا مِنْ آرَائِهِمْ لِنُصْرَةِ جَدَلِهِمْ، وَتَرْكِ اتِّبَاعِهِمْ لِمَقَالَتِهِمْ، وَاسْتِحْسَانِهِمْ لِمَذَاهِبِهِمْ، فَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عز وجل: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ} [الحج: ٨] . [مَوْقِفُ الْمُعْتَزِلَةِ مِنَ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ](مَوْقِفُ الْمُعْتَزِلَةِ مِنَ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ) ثُمَّ مَا قَذَفُوا بِهِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ التَّقْلِيدِ وَالْحَشْوِ.وَلَوْ كُشِفَ لَهُمْ عَنْ حَقِيقَةِ مَذَاهِبِهِمْ كَانَتْ أُصُولُهُمُ الْمُظْلِمَةُ، وَآرَاؤُهُمُ الْمُحْدَثَةُ، وَأَقَاوِيلُهُمُ الْمُنْكَرَةُ، كَانَتْ بِالتَّقْلِيدِ أَلْيَقَ، وَبِمَا انْتَحَلُوهَا مِنَ الْحَشْوِ أَخْلَقَ، إِذْ لَا إِسْنَادَ لَهُ فِي تَمَذْهُبِهِ إِلَى شَرْعٍ سَابِقٍ، وَلَا اسْتِنَادَ لِمَا يَزْعُمُهُ إِلَى قَوْلِ سَلَفِ الْأُمَّةِ بِاتِّفَاقِ مُخَالِفٍ أَوْ مُوَافِقٍ.إِذْ فَخْرُهُ عَلَى مُخَالِفِيهِ بِحِذْقِهِ، وَاسْتِخْرَاجُ مَذَاهِبِهِ بِعَقْلِهِ وَفِكْرِهِ مِنَ الدَّقَائِقِ، وَأَنَّهُ لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَى بِدْعَتِهِ إِلَّا مُنَافِقٌ مَارِقٌ أَوْ مُعَانِدٌ لِلشَّرِيعَةِ مُشَاقِقٌ، فَلَيْسَ بِحَقِيقٍ مَنْ هَذِهِ أُصُولُهُ أَنْ يَعِيبَ عَلَى مَنْ تَقَلَّدَ كِتَابَ اللَّهِ
O kimse, Resûlullah'ın sünnetine de uyar, ikisine de iktida eder, onlara boyun eğer, ahkâmına teslim olur, onlara karşı bir zan veya tahminle itiraz etmez. (Bu itiraz) muhaldir; çünkü Müslümanların icmâsıyla o (ashâbın yolunu izleyen kimse) hak yolda en dosdoğru, rüşd yollarına en doğru rehber ve en âlimdir. İttiba‘ nûruyla en bahtiyar, bid‘at karanlığından ve uydurma külfetinden ise en uzak ve en selametli kimsedir. Hâlbuki o, ancak te’vil ederek Allah'ın Kitabına sarılabilen, Resûlullah (s.a.v.)'in sünnetine ancak inkâr ederek veya tuhaf karşılayarak tutunabilen, sahabe, tâbiîn ve selef-i sâlihîne ise ancak alay edip eğlenerek intisap edebilen kimsedir. Onun yanında bâtılı çiğnemekten ve Allah'a, Resûlü'ne ve sâlih kullarına yalan iftira etmekten başka bir şey yoktur. Onun dini sadece gürültü, boş lâkırdı, bağırış ve gevezelikten ibarettir. Haya örtüsünü arkasına atmış, sefihlik gömleğini giyinip kuşanmış, ahlâksızlıkla başını açmış, kendi günahlarını ve bilgisizce saptırdığı kimselerin günahlarını yüklenmiştir. Dikkat edin, ne kötü yük taşıyorlar! Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İnkâr edenler iman edenlere dedi ki: ‘Bizim yolumuza uyun, sizin günahlarınızı biz yüklenelim.’ Oysa onlar, bunların günahlarından hiçbir şey yüklenecek değillerdir. Şüphesiz onlar yalancılardır. Ve elbette kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla birlikte daha nice ağırlıkları yüklenecekler ve uydurdukları şeylerden kıyamet günü mutlaka sorguya çekileceklerdir.” [el-Ankebût: 12–13]
وَسُنَّةَ رَسُولِهِ، وَاقْتَدَى بِهِمَا، وَأَذْعَنَ لَهُمَا، وَاسْتَسْلَمَ لِأَحْكَامِهِمَا، وَلَمْ يَعْتَرِضْ عَلَيْهِمَا بِظَنٍّ أَوْ تَخَرُّصٍ، وَاسْتِحَالَةٍ: أَنْ يَطْعَنَ عَلَيْهِ؛ لِأَنَّ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُ عَلَى طَرِيقِ الْحَقِّ أَقْوَمُ، وَإِلَى سُبُلِ الرَّشَادِ أَهْدَى وَأَعْلَمُ، وَبِنُورِ الِاتِّبَاعِ أَسْعَدُ، وَمِنْ ظُلْمَةِ الِابْتِدَاعِ وَتَكَلُّفِ الِاخْتِرَاعِ أَبْعَدُ وَأَسْلَمُ مِنَ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ التَّمَسُّكُ بِكِتَابِ اللَّهِ إِلَّا مُتَأَوِّلًا، وَلَا الِاعْتِصَامُ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَّا مُنْكِرًا أَوْ مُتَعَجِّبًا، وَلَا الِانْتِسَابُ إِلَى الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَالسَّلَفِ الصَّالِحِينَ إِلَّا مُتَمَسْخِرًا مُسْتَهْزِيًا، لَا شَيْءَ عِنْدَهُ إِلَّا مَضْغُ الْبَاطِلِ وَالتَّكَذُّبُ عَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِهِ.وَإِنَّمَا دِينُهُ الضَّجَاجُ وَالْبَقْبَاقُ وَالصِّيَاحُ وَاللَّقْلَاقُ، قَدْ نَبَذَ قِنَاعَ الْحَيَاءِ وَرَاءَهُ، وَأَدْرَعَ سِرْبَالَ السَّفَهِ فَاجْتَابَهُ، وَكَشَفَ بِالْخَلَاعَةِ رَأْسَهُ، وَتَحَمَّلَ أَوْزَارَهُ وَأَوْزَارَ مَنْ أَضَلَّهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ، فَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ - تَعَالَى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [العنكبوت: ١٢] .
Böylece o, İslam’a tuzak kurmak, onun ehlini yolundan alıkoymak, hak ehlini ‘mücbire’ diye adlandırarak reddetmek, Ehl-i Sünnet’in fazilet sahiplerini basiretsizlikle itham etmek, cahiller nezdinde bâtıl ile karalama yapmak, Allah’ın haklarını gözetenler ve O’nun sünneti ile dinini müdafaa edenlere tecavüz etmek içindedir. Onlar ne zaman Allah’ın velîlerine karşı bir savaş ateşi yakmışlarsa, Allah onu söndürmüştür. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak koşarlar; Allah ise bozguncuları sevmez. [Bid‘at Akidelerinin Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat Akidesi Karşısında Hüsranı] Sonra, İslam’da bu farklı görüşler ortaya çıktığından, bu bid‘atlar eski günlerden beri zuhur ettiğinden, insanların seçkin ve avam tabakası arasında yayıldığından, kalplerine bunların sevgisi sindirildiğinden, hatta onlar bunlar uğruna – kendi iddialarına göre dindarlık veya eserlerden kaçınma (teharrüc) endişesiyle – tartıştıklarından beri, onların davetlerinin peş peşe on İslam minberinde yayıldığı görülmemiştir, ne de kelimelerinin Müslümanlar arasında yükselmesi veya görüşlerinin İslam’da zâhir olması mümkün olabilmiştir. Bilakis onlarınki sönük, düşük ve terk edilmiş olmuş; Ehl-i Sünnet’in kelimesi ise zâhir, mezhepleri güneş gibi nâir, hakkın sancağı pârlak, onun alâmetleri zaferle meşhur, düşmanları ise bastırılarak kahredilmiş haldedir. Onun övünçleri minberlerin üzerinde anılır, menkıbeleri kitaplara ve defterlere yazılır, onunla hutbeler açılıp kapatılır, onunla hak ile bâtıl arasında hüküm verilir, onun üzerine meclisler kurulup karar verilir, kürsülerde görünür, ders verilir ve öğrenilir. Bid‘at ehlinin görüşü ise ancak ezici bir iktidar (sultân) veya inatçı fâcir bir şeytan vasıtasıyla zuhur eder; o şeytan insanları bid‘ati ile gizlice saptırır, veya
فَهُوَ فِي كَيْدِ الْإِسْلَامِ وَصَدِّ أَهْلِهِ عَنْ سَبِيلِهِ، وَنَبْذِ أَهْلِ الْحَقِّ بِالْأَلْقَابِ أَنَّهُمْ مُجَبِّرَةٌ، وَرَمْيِ أُولِي الْفَضْلِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ بِقِلَّةِ بَصِيرَةٍ، وَالتَّشْنِيعِ عِنْدَ الْجُهَّالِ بِالْبَاطِلِ، وَالتَّعَدِّي عَلَى الْقُوَّامِ بِحُقُوقِ اللَّهِ وَالذَّابِّينَ عَنْ سُنَّتِهِ وَدِينِهِ، فَهُمْ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِحَرْبِ أَوْلِيَائِهِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ، وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا، وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ. [فَشَلُ الْعَقَائِدِ الْمُبْتَدَعَةِ أَمَامَ عَقِيدَةِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ](فَشَلُ الْعَقَائِدِ الْمُبْتَدَعَةِ أَمَامَ عَقِيدَةِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ) ثُمَّ إِنَّهُ مِنْ حِينِ حَدَثَتْ هَذِهِ الْآرَاءُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْإِسْلَامِ، وَظَهَرَتْ هَذِهِ الْبِدَعُ مِنْ قَدِيمِ الْأَيَّامِ، وَفَشَتْ فِي خَاصَّةِ النَّاسِ وَالْعَوَامِّ، وَأُشْرِبَتْ قُلُوبُهُمْ حُبَّهَا، حَتَّى خَاصَمُوا فِيهَا بِزَعْمِهِمْ تَدَيُّنًا أَوْ تَحَرُّجًا مِنَ الْآثَارِ، لَمْ تَرَ دَعْوَتَهُمُ انْتَشَرَتْ فِي عَشَرَةٍ مِنْ مَنَابِرِ الْإِسْلَامِ مُتَوَالِيَةٍ، وَلَا أَمْكَنَ أَنْ تَكُونَ كَلِمَتُهُمْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَالِيَةً، أَوْ مَقَالَتُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ ظَاهِرَةً، بَلْ كَانَتْ دَاحِضَةً وَضِيعَةً مَهْجُورَةً، وَكَلِمَةُ أَهْلِ السُّنَّةِ ظَاهِرَةٌ، وَمَذَاهِبُهُمْ كَالشَّمْسِ نَائِرَةٌ، وَنُصُبُ الْحَقِّ زَاهِرَةٌ، وَأَعْلَامُهَا بِالنَّصْرِ مَشْهُورَةٌ، وَأَعْدَاؤُهَا بِالْقَمْعِ مَقْهُورَةٌ، يُنْطَقُ بِمَفَاخِرِهَا عَلَى أَعْوَادِ الْمَنَابِرِ، وَتُدَوَّنُ مَنَاقِبُهَا فِي الْكُتُبِ وَالدَّفَاتِرِ، وَتُسْتَفْتَحُ بِهَا الْخُطَبُ وَتُخْتَمُ، وَيُفْصَلُ بِهَا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَيُحْكَمُ، وَتُعْقَدُ عَلَيْهَا الْمَجَالِسُ وَتُبْرَمُ، وَتَظْهَرُ عَلَى الْكَرَاسِيِّ وَتُدَرَّسُ وَتُعَلَّمُ. وَمَقَالَةُ أَهْلِ الْبِدَعِ لَمْ تَظْهَرْ إِلَّا بِسُلْطَانٍ قَاهِرٍ، أَوْ بِشَيْطَانٍ مُعَانِدٍ فَاجِرٍ، يُضِلُّ النَّاسَ خَفِيًّا بِبِدْعَتِهِ، أَوْ
Bid‘atını koruma hırsıyla ve sapıklığını müdafaa gayesiyle, o kişiyi kılıcı ve kırbacıyla kahreder yahut malıyla gönlünü cezbederek onu Allah yolundan saptırır; tâ ki Müslümanları gerisin geriye çevirsin ve Allah ile Resûlü’ne istemeyerek de olsa icabet edip dinlerine istekle yahut zorla girmiş olanları, davet kemale erip şeriat yerleştikten sonra dinlerinden döndürüp fitneye düşürsün. [Bid‘atların Ortaya Çıkışının Başlangıcı] Nitekim ilk sahabe devrinde ve onlardan sonra gelen Selef-i Sâlihîn zamanında kelime birliği bozulmamış, cemaat bir arada ve dayanışma içinde olageldi; tâ ki bir sapık, bir sesle ortaya çıkıncaya kadar…
يَقْهَرُ ذَاكَ بِسَيْفِهِ وَسَوْطِهِ، أَوْ يَسْتَمِيلُ قَلْبَهُ بِمَالِهِ لِيُضِلَّهُ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ؛ حَمِيَّةً لِبِدْعَتِهِ، وَذَبًّا عَنْ ضَلَالَتِهِ؛ لِيَرُدَّ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَيَفْتِنَهُمْ عَنْ أَدْيَانِهِمْ بَعْدَ أَنِ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ طَوْعًا وَكَرْهًا، وَدَخَلُوا فِي دِينِهِمَا رغْبَةً أَوْ قَهْرًا، حَتَّى كَمُلَتِ الدَّعْوَةُ، وَاسْتَقَرَّتِ الشَّرِيعَةُ. [بِدَايَةُ ظُهُورِ الْبِدَعِ]فَلَمْ تَزَلِ الْكَلِمَةُ مُجْتَمِعَةً وَالْجَمَاعَةُ مُتَوَافِرَةً عَلَى عَهْدِ الصَّحَابَةِ الْأُوَلِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ السَّلَفِ الصَّالِحِينَ، حَتَّى نَبَغَتْ نَابِغَةٌ بِصَوْتٍ
Mervânî hilâfetinin başlangıcında, bilinmedik (bir söz) ve alışılmadık bir kelâm, kader hakkında ortaya çıktı ve (insanlar) bu konuda konuşmaya başladı. Nihayet Abdullah b. Ömer'e (bu mesele) soruldu; o da kendisine Resûlullah'tan (s.a.v.) kaderi ispat eden ve ona iman edilmesi gerektiğini bildiren haberi rivayet etti, (bunun aksine) muhalefet etmekten sakındırdı ve (şunu bildirdi:) Şüphesiz İbn Ömer, bu (görüşü) söyleyen veya ona inanan kimseden berîdir, onlar da ondan berîdirler. Aynı şekilde İbn Abbâs, Ebû Saîd el-Hudrî ve diğerlerine de (bu görüş) arz edildi; onlar da kendisine aynı sözü söylediler. İnşallah bu sözleri, isnadları ve lafızlarıyla birlikte gerektiği yerlerde zikredeceğiz. [Kaderiyye'nin âlimler ve hâkimlerle karşılaştığı durum] Sonra bu söz gizlendi; onu açığa vuran kimse deliğine çekildi; bu inancı taşıyan kişi evine kapanıp oturur oldu; canını bir mahzende gizledi, tıpkı kabrindeki ölü gibi. (Bunun sebebi,) öldürülme, asılma, ağır cezalandırılma ve mallarının yağmalanması korkusundan, yöneticilerin, Allah'ın (azze ve celle) hadlerini onlar hakkında ikame etmek için onları talep etmeleriydi. Nitekim yöneticiler, onların birçoğu hakkında (bu hadleri) ikame ettiler. Yerlerinde onların isimlerini zikredeceğiz. Âlimler de (halkı) onları talep etmeye teşvik ettiler; Müslümanlara onlardan uzak durmalarını emrettiler; onlarla konuşmaktan, onları dinlemekten ve onlarla karışıp kaynaşmaktan nehyettiler; (tüm bunlar) dinlerinin selameti içindi. Ayrıca âlimler, -onların şerrinden, bir Müslümanı bir şüphe ve imtihanla yahut dilden dökülen yaldızlı bir sözle dininden saptırmalarından korktukları için- onları, benimsedikleri sonradan ortaya çıkmış (bid'at) görüşleri ve habis mezhepleriyle halk nezdinde teşhir ettiler. Onların hayatı (sanki) bir ölüm gibiydi.
غَيْرِ مَعْرُوفٍ، وَكَلَامٍ غَيْرِ مَأْلُوفٍ فِي أَوَّلِ إِمَارَةِ الْمَرْوَانِيَّةِ فِي الْقَدَرِ وَتَتَكَلَّمُ فِيهِ، حَتَّى سُئِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، فَرَوَى لَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْخَبَرَ بِإِثْبَاتِ الْقَدَرِ وَالْإِيمَانِ بِهِ، وَحَذَّرَ مِنْ خِلَافِهِ، وَأَنَّ ابْنَ عُمَرَ مِمَّنْ تَكَلَّمَ بِهَذَا أَوِ اعْتَقَدَهُ بَرِيءٌ مِنْهُ وَهُمْ بُرَءَاءُ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ عُرِضَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَغَيْرِهِمَا، فَقَالَا لَهُ مِثْلَ مَقَالَتِهِ، وَسَنَذْكُرُ هَذِهِ الْأَقَاوِيلَ بِأَسَانِيدِهَا وَأَلْفَاظِهَا فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي تَقْتَضِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. [مَا تَعَرَّضَتْ لَهُ الْقَدَرِيَّةُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْحُكَّامِ]ثُمَّ انْطَمَرَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ، وَانْجَحَرَ مَنْ أَظْهَرَهَا فِي جُحْرِهِ، وَصَارَ مَنِ اعْتَقَدَهَا جَلِيسَ مَنْزِلِهِ، وَخَبَّأَ نَفْسَهُ فِي السِّرْدَابِ كَالْمَيِّتِ فِي قَبْرِهِ؛ خَوْفًا مِنَ الْقَتْلِ وَالصَّلْبِ وَالنَّكَالِ وَالسَّلْبِ مِنْ طَلَبِ الْأَئِمَّةِ لَهُمْ؛ لِإِقَامَةِ حُدُودِ اللَّهِ عز وجل فِيهِمْ، وَقَدْ أَقَامُوا فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ، وَنَذْكُرُ فِي مَوَاضِعِهِ أَسَامِيَهُمْ، وَحَثَّ الْعُلَمَاءِ عَلَى طَلَبِهِمْ، وَأَمَرُوا الْمُسْلِمِينَ بِمُجَانَبَتِهِمْ، وَنَهَوْهُمْ عَنْ مُكَالَمَتِهِمْ وَالِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِمْ وَالِاخْتِلَاطِ بِهِمْ؛ لِسَلَامَةِ أَدْيَانِهِمْ، وَشَهَّرُوهُمْ عِنْدَهُمْ بِمَا انْتَحَلُوا مِنْ آرَائِهِمُ الْحَدِيثَةِ، وَمَذَاهِبِهِمُ الْخَبِيثَةِ؛ خَوْفًا مِنْ مَكْرِهِمْ أَنْ يُضِلُّوا مُسْلِمًا عَنْ دِينِهِ بِشُبْهَةٍ وَامْتِحَانٍ، أَوْ بِزُخْرُفِ قَوْلٍ مِنْ لِسَانٍ، وَكَانَتْ حَيَاتُهُمْ كَوَفَاةٍ،
Onların yaşayanları halk nazarında ölü gibidir. Müslümanlar onlardan rahat hâlde idi, dinleri selâmet içinde, kalpleri sâkin, âzâları sükûnet üzereydi. Bu, İslâm'ın tazelik ve parlaklık döneminde, Müslümanların işlerinin artış hâlinde olduğu zamandı. [Aklî Yönelişin Ortaya Çıkışı] Bu asırlar üzerine evvelkiler ve sonrakiler gelip geçti; nihayet zaman darbelerini vurdu, kendinden yeni hâdiseler ortaya koydu. Kaba bir topluluk belirdi; kendilerini öncekilere halef zannettiler, elde edilen netice ve aklî hakikatlerde onlardan daha büyük olduklarını, tahkike daha hidayetli bulunduklarını, tedkikte onlardan daha güzel nazar ettiklerini iddia ettiler. Seleflerin, âcizliklerinden dolayı nazardan kaçındıklarını, anlayış azlığı sebebiyle mükâlemeden yüz çevirdiklerini, mezheplerinin yardımının onlarla cedelde olduğunu ileri sürdüler. Nihayet temizden habisi, eskiden yeniyi değiştirdiler; Resûlullah (s.a.v.)'in üzerinde bulunduğu, Allah'ın kendisini üzerine gönderdiği, halkı kendisine davet etmeyi vacip kıldığı yoldan saptılar. Allah Teâlâ, kullarına olan nimetini tamamlayarak yoluna hidayet etmekle minnet buyurmuş, şöyle buyurmuştur: "Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek üzere indirdiği kitap ve hikmeti hatırlayın." [Bakara 2:231] İşte Allah Azze ve Celle kitabıyla kullarına vaaz etti, onları Resûlü'nün sünnetine uymaya teşvik buyurdu. Başka bir âyette: "Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle davet et." [Nahl 16:125] Cedel ve husumetle değil, diye buyurdu. Onlar ise bu ikisinden yüz çevirip başka şeylere dayandılar ve nefislerini saptıranlar yoluna koydular.
وَأَحْيَاؤُهُمْ عِنْدَ النَّاسِ كَالْأَمْوَاتِ، الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ فِي رَاحَةٍ، وَأَدْيَانُهُمْ فِي سَلَامَةٍ، وَقُلُوبُهُمْ سَاكِنَةٌ، وَجَوَارِحُهُمْ هَادِيَةٌ، وَهَذَا حِينَ كَانَ الْإِسْلَامُ فِي نَضَارَةٍ، وَأُمُورُ الْمُسْلِمِينَ فِي زِيَادَةٍ. [ظُهُورُ الِاتِّجَاهِ الْعَقْلِيِّ]فَمَضَتْ عَلَى هَذِهِ الْقُرُونِ مَاضُونَ، الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ، حَتَّى ضَرَبَ الدَّهْرُ ضَرَبَاتِهِ، وَأَبْدَى مِنْ نَفْسِهِ حَدَثَاتِهِ، وَظَهَرَ قَوْمٌ أَجْلَافٌ زَعَمُوا أَنَّهُمْ لِمَنْ قَبْلَهُمْ أَخْلَافٌ، وَادَّعَوْا أَنَّهُمْ أَكْبَرُ مِنْهُمْ فِي الْمَحْصُولِ، وَفِي حَقَائِقِ الْمَعْقُولِ، وَأَهْدَى إِلَى التَّحْقِيقِ، وَأَحْسَنُ نَظَرًا مِنْهُمْ فِي التَّدْقِيقِ، وَأَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ تَفَادَوْا مِنَ النَّظَرِ لِعَجْزِهِمْ، وَرَغِبُوا عَنْ مُكَالَمَتِهِمْ لِقِلَّةِ فَهْمِهِمْ، وَأَنَّ نُصْرَةَ مَذْهَبِهِمْ فِي الْجِدَالِ مَعَهُمْ، حَتَّى أَبْدَلُوا مِنَ الطَّيِّبِ خَبِيثًا، وَمِنَ الْقَدِيمِ حَدِيثًا، وَعَدَلُوا عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَعَثَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَأَوْجَبَ عَلَيْهِ دَعْوَةَ الْخَلْقِ إِلَيْهِ، وَامْتَنَّ عَلَى عِبَادِهِ إِتْمَامَ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِمْ بِالْهِدَايَةِ إِلَى سَبِيلِهِ، فَقَالَ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ} [البقرة: ٢٣١] فَوَعَظَ اللَّهُ عز وجل عِبَادَهُ بِكِتَابِهِ، وَحَثَّهُمْ عَلَى اتِّبَاعِ سُنَّةِ رَسُولِهِ، وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ} [النحل: ١٢٥] لَا بِالْجِدَالِ وَالْخُصُومَةِ، فَرَغِبُوا عَنْهُمَا وَعَوَّلُوا عَلَى غَيْرِهِمَا، وَسَلَكُوا بِأَنْفُسِهِمْ مَسْلَكَ الْمُضِلِّينَ،
Batıla dalanlarla birlikte dalıp gittiler, şaşkınların meydanına girdiler, Kitap ve Sünnet'e muhalif deliller uydurdular; bunu, sırf davalarını üstün kılma ve muhaliflerini bastırma hevesiyle yaptılar. Ardından—halbuki önceleri hasımlık ve karşı durma delillerinden ibaretti—bunları bir din ve itikad edindiler; Müslümanlardan bu görüşe inanmayanları dalâletle itham ettiler, kendilerine Ehli Sünnet ve'l-Cemaat adını verdiler, muhaliflerini ise cehalet ve ahmaklıkla damgaladılar. Sünnet bilgisine ayak basmamış, onu talep etme zahmetine katlanmamış, kendisi için rahat ve kolaylığı aramış, başkanlık hevesiyle ve halk arasında şöhret kazanma sevdasıyla sadece ismine aldanarak aslını terk edip Ehli Sünnet imamlığı unvanına özenenler bu çağrıya icabet ettiler. Bu kimseler, hadis râvilerini hafife almayı, insanları hadis metinleriyle (eser) amel etmekten soğutmayı âdet edindiler; çünkü o yolları bilmezler, manalarını kavramak güç gelir, anlayışları şeriatın bu konulardaki maksatlarından ve bu yolda dindarlık gösterme usûllerinden kısadır. Nihayet şeriatın şerefli izleri ve İslâm'ın kadim manaları silinip gitti, kıyas ve şüphe defterleri açıldı, Kitap ve Sünnet'in delilleri dürülüp kalktı, onların kesin kanıtlarıyla dindarlık yapanlar tükendi. Oysa onlar, güvenilir olana sarılmak için bu delillere sımsıkı tutunur, onları kıskançlıkla muhafaza eder ve kulaklarını bu bid‘atlerden korurlardı.
وَخَاضُوا مَعَ الْخَايِضِينَ، وَدَخَلُوا فِي مَيْدَانِ الْمُتَحَيِّرِينَ، وَابْتَدَعُوا مِنَ الْأَدِلَّةِ مَا هُوَ خِلَافُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ؛ رَغْبَةً لِلْغَلَبَةِ وَقَهْرِ الْمُخَالِفِينَ لِلْمَقَالَةِ.ثُمَّ اتَّخَذُوهَا دِينًا وَاعْتِقَادًا بَعْدَ مَا كَانَتْ دَلَايِلَ الْخُصُومَاتِ وَالْمُعَارَضَاتِ، وَضَلَّلُوا مَنْ لَا يَعْتَقِدُ ذَلِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَتَسَمَّوْا بِالسُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَمَنْ خَالَفَهُمْ وَسَمُوهُ بِالْجَهْلِ وَالْغَبَاوَةِ، فَأَجَابَهُمْ إِلَى ذَلِكَ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ قَدَمٌ فِي مَعْرِفَةِ السُّنَّةِ، وَلَمْ يَسْعَ فِي طَلَبِهَا؛ لِمَا يَلْحَقُهُ فِيهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَطَلَبَ لِنَفْسِهِ الدَّعَةَ وَالرَّاحَةَ، وَاقْتَصَرَ عَلَى اسْمِهِ دُونَ رَسْمِهِ لِاسْتِعْجَالِ الرِّيَاسَةِ، وَمَحَبَّةِ اشْتِهَارِ الذِّكْرِ عِنْدَ الْعَامَّةِ، وَالتَّلَقُّبِ بِإِمَامَةِ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَجَعَلَ دَأْبَهُ الِاسْتِخْفَافَ بِنَقَلَةِ الْأَخْبَارِ، وَتَزْهِيدَ النَّاسِ أَنْ يَتَدَيَّنُوا بِالْآثَارِ؛ لِجَهْلِهِ بِطُرُقِهَا، وَصُعُوبَةِ الْمَرَامِ بِمَعْرِفَةِ مَعَانِيهَا، وَقُصُورِ فَهْمِهِ عَنْ مَوَاقِعِ الشَّرِيعَةِ مِنْهَا، وَرُسُومِ التَّدَيُّنِ بِهَا، حَتَّى عَفَتْ رُسُومُ الشَّرَائِعِ الشَّرِيفَةِ، وَمَعَانِي الْإِسْلَامِ الْقَدِيمَةُ، وَفُتِحَتْ دَوَاوِينُ الْأَمْثَالِ وَالشُّبَهِ، وَطُوِيَتْ دَلَايِلُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَانْقَرَضَ مَنْ كَانَ يَتَدَيَّنُ بِحُجَجِهَا؛ لِلْأَخْذِ بِالثِّقَةِ، وَيتَّمَسَّكُ بِهِمَا لِلضِّنَّةِ، وَيَصُونُ سَمْعَهُ عَنْ هَذِهِ الْبِدَعِ