Yayıncının Önsözü
Bismillâhirrahmânirrahîm.
Şüphesiz hamd Allah'a mahsustur. O'na hamdeder, O'ndan yardım diler ve O'ndan mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerlerinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah kimi hidâyete erdirirse onu saptıracak yoktur; kimi de saptırırsa ona hidâyet edecek yoktur. Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Ve yine şehâdet ederim ki Muhammed (s.a.v.) O'nun kulu ve resûlüdür.
Emmâ ba‘d,
İşbu eser, İmam Ca‘fer et-Tahâvî'nin akidesinin şerhidir. Onu, Selef-i Sâlihîn'in akidesi ile Allah teâlânın peygamberleri ve resûlleri (aleyhimü's-salâtü ve's-selâm) vasıtasıyla gönderdiği hâlis tevhid üzerinde durmak isteyenlere yeni bir baskı halinde takdim ediyoruz. Şunu ifade edebiliriz ki: Bu kıymetli kitabın tahkik, beyan, derinlik, kuşatıcılık ve Selef-i Sâlihîn'in üzerinde bulunduğu hak yola bağlılık bakımından emsâline az rastlanır.
Bu sebeple bu akide, pek çok âlimin medhine nâil olmuştur(¹). Yine onların büyük bir kısmı bu akideyi şerh etmiştir. Meşhur şerhlerinin en güzeli de işte bu şerhtir. Bu şerh, Selef akidesini en güzel şekilde temsil etmektedir. Müellif, eserinde Şeyhülislâm İbn Teymiyye ile talebesi İbn Kayyim el-Cevziyye'nin kitaplarından, kendilerine atıfta bulunmaksızın çokça nakilde bulunmaktadır. Bunun için muhtemelen onun bir mazereti vardır(²). Şöyle ki: Selef akidesi, müteassıplar, haşviyye fırkası [Haşviyye] ve üzerinde büyük etkisi bulunan kötü âlimler tarafından savaşılmaktaydı.
(¹) Buna delil olarak Allâme Şeyh Abdülvehhab es-Sübkî'nin "Muîdü'n-Ni'am ve Mübîdü'n-Nikam" adlı kitabındaki, hulasasını kitabın kapağına taşıdığımız şu sözü gösterilebilir: "Bu dört mezhep -Allah teâlâya hamdolsun- akidelerde birdir; ancak onlardan Mutezile ve Mücessime'ye tâbi olanlar müstesna. Zira cumhûr-ı ulemâ, Ebû Ca‘fer et-Tahâvî'nin, ulemânın selef ve halefçe kabulle karşıladığı akidesini ikrar etmektedir."
(²) Bunu otuz sene önce söylemiştim. Ardından şârihin, Allâme İbn Ebî’l-‘İzz el-Hanefî olduğunu öğrenip onun bu şerhi ve bu akidesi uğrunda ehl-i ibtidâ‘ ve dalâletten gördüğü zulümlerden emin olduktan sonra bu kanaatim kesinleşmiştir.
مقدمة الناشر بسم الله الرحمن الرحيمإن الحمد لله، نحمده ونستعينه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله، وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله.أما بعد، فهذا شرح عقيدة الإمام جعفر الطحاوي، نقدمه في طبعة جديدة إلى الراغبين في الوقوف على عقيدة السلف الصالح، والتوحيد الخالص، الذي بعث الله تعالى به أنبياءه ورسله عليهم الصلاة والسلام، ونستطيع أن نقول: إن هذا الكتاب القيم يقلّ نظيره في التحقيق والبيان، والعمق والإحاطة، والتزام منهج الحق الذي كان عليه السلف الصالح.لذلك لاقت هذه العقيدة مدح عدد كبير جدًا من العلماء(١)، وشرحها عدد كبير منهم أيضًا، وكان أحسن شروحها المعروفة هذا الشرح، وهو يمثل عقيدة السلف أحسن تمثيل، والمؤلف يكثر من النقل عن كتب شيخ الإسلام ابن تيمية وتلميذه ابن القيم من غير إحالة عليها، ولعل له عذرًا في ذلك(٢)، وهو: أن عقيدة السلف كانت تحارب من المتعصبين والحشويين وعلماء السوء الذين كان لهم تأثير كبير على(١) ومما يدلك على ذلك كلمة العلامة الشيخ عبد الوهاب السبكي في كتابه "معيد النعم ومبيد النقم" التي نقلنا ملخصها على غلاف الكتاب، وهي: "وهذه المذاهب الأربعة -ولله تعالى الحمد- في العقائد واحدة، إلا من لحق منها بأهل الاعتزال والتجسيم، وإلا فجمهورها على الحق يقرون عقيدة أبي جعفر الطحاوي التي تلقاها العلماء سلفًا وخلفًا بالقبول".(٢) قلت هذا منذ ثلاثين سنة، ثم تيقنت ذلك بعد معرفة صاحب الشرح وهو العلامة ابن أبي العز الحنفي، والتأكد من شرحه لها، وما لاقى في سبيل عقيدته من ظلم أهل الابتداع والضلال.
Bazı hükümdarlar (sebebiyle), bu akide sahiplerinin bir kısmının -çoğunlukla- o günlerde akidelerini açığa vurmamalarına yol açtı; öyle ki bazı kimseler Şeyhülislâm'ın kitaplarını imha etmeye düşkün hâle gelmişti. Bu durum, bu büyük imamın bazı eserlerinin kaybolmasına veya nadir bulunur hâle gelmesine sebep oldu. Bu da İbn Urve el-Hanbelî ed-Dımaşkî'yi, bu eserleri "el-Kevâkibü'd-Dürârî fî Tertîbi Müsnedi'l-İmâm Ahmed eş-Şeybânî" adıyla bilinen muazzam mecmuasında muhafaza etmeye sevk etti; nitekim O, en ufak bir vesileyle Şeyhülislâm'ın birçok kitabını bu mecmuaya dâhil etti. Bu belâ (musibet), geç dönemlere kadar devam etti. Nitekim geçen asrın sonlarında Dımaşk'ta nüfuz sahibi olan bir kişi, Şeyhülislâm'ın ve talebelerinin kitaplarından ve kendi görüşlerini yansıtan bulabildiği her şeyi imha ediyordu; bu hususta sahip olduğu nüfuz ve iktidarını, kendi mezhebini ve "hulûl ve ittihâd"[1] inancını desteklemek için kullanıyordu. Benim kanaatim odur ki bu belâ ve Selef-i Sâlihîn akidesine yönelik bu düşmanlık, bu mübârek şerhin müellifinin isminin gizli kalmasının, ayrıca Şeyhülislâm İbn Teymiyye ile İmam İbn Kayyim el-Cevziyye'nin isimlerinin şerhte zikredilmemesinin ardındaki sebeptir; hâlbuki müellif, onlardan kitabında pek çok nakilde bulunmuştur ki bu nakiller bazen sayfalarca tutmaktadır. Bu kitap daha önce iki kez basılmıştır[2]; ancak bizim bu baskımız, mukabele (karşılaştırma) yapılmış olmasıyla temayüz etmektedir.[1]
[1] Bkz. el-Kelimü't-Tayyib kitabının mukaddimesi, s.4, el-Mektebetü'l-İslâmî baskısı.
[2] Bunlardan ilki, Mekke-i Mükerreme'de 1349 hicrî senesinde yapılmıştır. Bu baskı, Allâme Şeyh Abdullah b. Hasan b. Hüseyin Âl eş-Şeyh -Allah Teâlâ'ya rahmet eylesin- başkanlığındaki bir âlimler heyeti tarafından gerçekleştirilmiş olup, yazma bir nüshaya dayanmaktaydı. Bu nüsha, pek çok hata ve tahrif içermekteydi ve ondan başka bir nüshaya ulaşmak mümkün olmamıştı. Heyet, düzeltilmesi ve yanlışların giderilmesi için ellerinden gelen gayreti göstermiştir -Allah onları hayırla mükâfatlandırsın-; ancak yine de bu baskı birçok hatadan hâlî değildi. Daha sonra, hocam Allâme Muhaddis Şeyh Ahmed Muhammed Şâkir -Allah ona rahmet eylesin- ikinci neşri üstlendi ve onu 1373 hicrî yılında Kahire'de, önceki baskıyı esas alarak yayımladı. Şârihin sözlerini düzeltmeye çalıştı, hadis ve eserleri karşılaştırdı; böylece bu baskı, bir öncekinden daha iyi ve gerçeğe daha yakın oldu. Ne var ki her iki baskıda da, bunları yapanların önleyemeyeceği bir kusur vardı: Her iki defada da kitabın basıldığı yazma nüshanın bozukluğu, sadece yaygın hata ve tahriflerle sınırlı kalmamış; aynı zamanda birçok yerde, bazıları tam bir varak (yaprak) kadar olan düşmeler (sakt) ve boşluklar (harum) meydana gelmişti. Bu sebeple sözün akışı kesintiye uğramış, düzeni bozulmuş ve bu kitabın büyük bir kısmının anlaşılması okuyucuların çoğu için imkânsız hâle gelmiştir.
بعض الحكام، مما جعل بعض أصحاب هذه العقيدة لا يتظاهرون بها -غالبًا- في تلك الأيام التي كان فيها بعض الناس مغرمًا بإتلاف كتب شيخ الإسلام، الأمر الذي أدى إلى فقدان أو ندرة بعض مؤلفات هذا الإمام العظيم مما حفز ابن عروة الحنبلي الدمشقي إلى حفظها في مجموعه الضخم المعروف بـ"الكواكب الدراري في ترتيب مسند الإمام أحمد الشيباني" فإنه أدخل فيه العديد من كتب شيخ الإسلام لأدنى مناسبة.وقد استمرت هذه المحنة حتى العصور المتأخرة، فقد كان أحد المتنفذين في دمشق في أواخر القرن الماضي يتلف ما يستطيع جمعه مع كتب شيخ الإسلام وتلامذته وما وجد من كتبهم على رأيهم.مستخدمًا في ذلك ما له من جاه وسلطان انتصارًا لمذهبه واعتقاده في "الحلول والاتحاد"(١).وظني أن هذه المحنة وهذا العداء لعقيدة السلف الصالح كانا وراء خفاء اسم المؤلف لهذا الشرح المبارك، وكانا وراء خفاء اسم شيخ الإسلام ابن تيمية والإمام ابن القيم من الشرح، مع أنه نقل عنهما في كتابه نقولا جمة، ربما تبلغ في بعض المواطن صفحات.وقد سبق لهذا الكتاب أن طبع مرتين(٢)، لكن طبعتنا هذه تمتاز بأنها مقابلة(١) انظر مقدمة كتاب "الكلم الطيب" ص ٤ طبع المكتب الإسلامي.(٢) كانت أولاهما في مكة المشرفة ١٣٤٩ هـ، وقد قامت بها لجنة من العلماء برئاسة العلامة الشيخ عبد الله بن حسن بن حسين آل الشيخ -رحمه الله تعالى، واعتمدوا فيها على نسخة خطية، كثيرة الغلط والتحريف، لم يتيسر لهم الوقوف على غيرها، فلم يألوا جهدًا في تصحيحها، وتقويم ما انحرف عن الصواب فيها جزاهم الله الخير، ولكن طبعتهم مع ذلك لم تخل من أغلاط كثيرة، ثم تصدى للنشر ثانية أستاذي العلامة المحدث الشيخ أحمد محمد شاكر رحمه الله، فقام بطبعه في القاهرة سنة ١٣٧٣ هـ معتمدًا الطبعة السالفة، واجتهد في تصحيح كلام الشارح، وقابل الأحاديث والآثار، فجاءت في طبعته أمثل من سابقتها وأقرب إلى الصحة. إلا أن في كلتا الطبعتين عيبًا لم يكن للقائمين عليهما حيلة في تداركه، فإن النسخة الخطية التي طبع عنها الكتاب في كلا المرتين لم يقتصر فسادها على ما فشا فيها من الغلط والتحريف، بل وقع فيها أيضًا سقط وخروم في مواطن كثيرة يبلغ بعضها ورقة كاملة، فاختل بذلك سياق الكلام، واضطرب نظامه، وأصبح فهم شطر كبير من هذا الكتاب متعذرا على أكثر القراء.
Eksiksiz bir yazma nüsha elime geçti; Allah bana onun mülkiyetini kolaylaştırdı. Hattı açık, zabtı güzeldir. Bazı yerlerinde vukua gelen hatalar ise kolayca tashih edilebilecek türdendir. Nüshanın sonunda şu ifade yer almaktadır: “Fakîr-i hakîr, âlimlerin hizmetkârı, Mercân Medresesi Câmii’nde kitapları tahrîr eden, rahmet ve rıdvâna mazhar olan Abdülmuhyî b. Abdülhamîd b. Hac Muhammed Mekkî eş-Şeyhlî el-Bağdâdî tarafından tahrîr edilmiştir. Pazartesi günü, Receb-i Esam ayının dokuzuncu günü, bin üç yüz yirmi küsur [metinde ‘اثني’ ibaresi bulunmakla birlikte tam tarih tespit edilememiştir] yılında.”
Buradan hareketle, kendisinden istinsah edilen aslın Bağdat’ta bulunması gerektiği kanaatine vardım. Ondan bir nüsha elde etmek için gayret gösterdim. Bu hususta Irak âlimi Şeyh Behcet el-Eserî’ye, muhterem hocam Şeyh Behcet el-Baytâr’ın tavsiyesiyle bir mektup yazdım. Ancak üstat el-Eserî ne aslı elde edebildi ne de onun hakkında bir bilgiye ulaşabildi. Birçok fazıl kimseden yardım istedim; bunlar arasında edip dostum Doktor Abdullah Cebûrî, fazıl üstad Doktor Abdülkerîm Zeydân ve diğerleri vardır – Allah hepsini hayırla mükâfatlandırsın. Irak’a birden fazla kez gittim ve onu aradım; fakat henüz bir netice elde edemedim.
Birinci baskı, tabedildiği asla uygun olarak müellif isminden hâlî idi. İkinci baskıda ise üstadımız Şeyh Ahmed Şâkir(1), müellifinin Alî b. Alî b. Muhammed b. Ebî’l-‘İzz el-Hanefî(2) olduğunu istidlâl etmiştir. Bu, kendisine fazıl âlim Şeyh Muhammed b. Hüseyn en-Nesîf(3)’in yol gösterdiği bilgiye dayanmaktadır. Şöyle ki, Seyyid Murtazâ ez-Zebîdî, bu kitaptan bir parçayı İhyâ Şerhi’nde (2/146) nakletmiş ve onu mezkûr İbn Ebî’l-‘İzz’e nisbet etmiştir.
Nüshamıza gelince, müellifin adı ilk varakında kayıtlıydı; ancak bir kısım(1) vefat etmiştir –Allah’ın rahmeti üzerine olsun– Zilhicce 1377/Temmuz 1958’de.(2) Biyografisi için 16. sayfaya bakınız.(3) Şeyh Muhammed Nesîf, 8 Cemâziye’l-Âhire 1391 / 31 Temmuz 1971 tarihinde Allah’ın rahmetine kavuşmuştur.
على نسخة خطية كاملة وقعت لي ويسر الله تملكي لها جلية الخط، حسنة الضبط، أما ما وقع فيها من غلط في بعض المواضع، فإنه من النوع الذي يسهل تداركه، وقد جاء في ختامها ما نصه: "قد تم تحريرها على يد الفقير الحقير خادم العلماء الأعلام، والمحرري الكتب في جامع مدرسة مرجان عليه الرحمة والرضوان؛ عبد المحيي بن عبد الحميد بن الحاج محمد مكي الشيخلي البغدادي، يوم الاثنين التاسع من شهر رجب الأصم من شهور سنة اثني "كذا" وعشرين وثلاثمائة بعد الألف.فاستظهرنا من أن الأصل الذي نسخت عنه ينبغي أن يكون في بغداد، فحرصت على أن أظفر بصورة منه، وكتبت في ذلك إلى علامة العراق الشيخ بهجة الأثري، مع تزكية لطلبي من أستاذي الجليل الشيخ بهجة البيطار، غير أن الأستاذ الأثري لم يوفق في الحصول على الأصل، أو معرفة شيء عنه، واستعنت بعدد من الأفاضل، منهم الصديق الأديب الدكتور عبد الله جبوري، والأستاذ الفاضل الدكتور عبد الكريم زيدان، وغيرهم جزاهم الله كل خير، وزرت العراق أكثر من مرة وبحثت عنها فلم أوفق إلى شيء حتى الآن.ولما كانت الطبعة الأولى خلوًا من اسم المؤلف، تبعًا للأصل الذي طبعت عنه، وفي الطبعة الثانية استظهر أستاذنا الشيخ أحمد شاكر(١) أن مؤلفه هو عليّ بن عليّ بن محمد بن أبي العز الحنفي(٢) اعتمادًا على ما أرشده إليه العالم الكريم الفاضل الشيخ محمد بن حسين نصيف(٣)، من أن السيد مرتضى الزبيدي نقل عن هذا الكتاب قطعة في "شرح الإحياء" "٢/ (١٤٦) " وعزاها إلى ابن أبي العز المذكور.وأما نسختنا فقد كان اسم مؤلفها مثبتًا على الورقة الأولى منها، إلا أن بعض(١) توفي -عليه رحمة الله- في ذي الحجة ١٣٧٧ تموز ١٩٥٨.(٢) انظر ترجمته في الصفحة ١٦.(٣) انتقل الشيخ محمد نصيف إلى رحمة الله تعالى في ٨ جمادى الثانية سنة ١٣٩١ هـ الموافق ٣١ تموز "يوليو" ١٩٧١ م.
Bu nüshaya defalarca silme ve yazma suretiyle eller karışmış; nihayet üzerine Şeyh Ahmed Şâkir’in tespit ettiği metin sabit kılınmıştır. İlk yazıdan kalan izlerden şu ibareleri seçebildik: “Cemâlüddîn … b. Salâhuddîn Ebü'l-Berekât Mûsâ b. Muhammed el-Malatî el-Hanefî”. Buradan hareketle kuvvetle muhtemel olarak şu şahsın kastedildiğini düşündük: Yûsuf b. Mûsâ b. Muhammed Ebü'l-Mehâsin Cemâlüddîn el-Malatî (H. 803’te vefat etmiştir). Biyografisi Sehâvî’nin ed-Dav'ü'l-lâmi‘ adlı eserinde (X, 335-336), İbnü'l-İmâd’ın Şezerâtü'z-zeheb’inde (VII, 40) ve İbn İyâs’ın tarihinde (315) ve başka eserlerde bulunmaktadır. Fakat bu kanaatin kesinleşmesine mani olan bir durum vardır: Bu şerhin müellifi, kitabın birçok yerinde kendisinin İbn Kesîr’in talebelerinden olduğunu bizzat zikretmektedir. Oysa el-Malatî’nin biyografisini yazanlardan hiçbiri onun İbn Kesîr’in talebesi olduğunu söylememiş; ayrıca onun et-Tahâviyye üzerine bir şerhi bulunduğundan da söz etmemişlerdir. Şezerâtü'z-zeheb’de (VII, 40) belirtildiğine göre “Kim Buhârî’ye bakarsa zındık olur” diyen bir kimsenin, hadîs-i şerîfe dayanan böyle bir Selefî şerhi telif etmesi de uzak bir ihtimaldir. Dolayısıyla bu mesele üçüncü baskımıza kadar askıda kalmış, kesin hüküm vermek için kat‘î delil beklenmiştir. Bu baskımıza gelince, şerhin İbn Ebî'l-‘İzz’e ait olduğuna kesin olarak kanaat getirdik –Allah onu İslâm ve Müslümanlar adına hayırla mükâfatlandırsın–(1). Bundan başka, kendi yazma nüshamızı Mekke baskısı ve Şeyh Ahmed Şâkir baskısı ile karşılaştırdık. Yazma nüshamızı esas aldığımız için, ondaki her fazlalık –ki çok sayıdadır– işaret edilmeksizin metne derc edildi(2). İki baskıdan herhangi birinde mevcut olan ziyadeleri ise şu şekilde [] köşeli parantez içinde gösterdik. Ayrıca âyetleri numaralandırdık; baskı itinası, tashih, metinleri asıllarına göre kontrol etme ve güçlük arz eden kısımları mümkün mertebe zabt altına alma işlerini gerçekleştirdik. Sonra Allah, haklarında daha önce hiçbir bilgimizin bulunmadığı iki yazma nüshanın fotoğrafını bana nasip etti. Ayrıca metni çok sayıda yazma ile karşılaştırdık; bu karşılaştırmayı muhterem hocamız(1) deruhte etti.
(1) Fas nüshasının fotokopisine bakınız, s. 66.
(2) Mesela bizim baskımızda sayfa 81’in sekizinci satırına bakınız –ki bu sayfa, Şâkir baskısında sayfa 23’e tekabül etmektedir–; Mekke ve Şâkir baskılarında bulunmayan 34 satırlık bir atlama fark edersiniz.
الأيدي قد لعبت فيه بالمحو والكتابة أكثر من مرة، وأخيرًا أثبت عليه ما أثبته الشيخ أحمد شاكر.وقد استطعنا أن نتبين من بقايا الكتابة الأولى الكلمات التالية "جمال الدين … ابن صلاح الدين أبي البركات موسى بن محمد الملطي الحنفي" فاستظهرنا أنه: يوسف بن موسى بن محمد أبو المحاسن جمال الدين الملطي المتوفى سنة (٨٠٣) هـ وترجمته في "الضوء اللامع" للسخاوي "١٠/ ٣٣٥ - (٣٣٦) "، و"شذرات الذهب" لابن العماد "٧/ (٤٠) " وابن إياس في تاريخه " (٣١٥) " وغيرهم.ولكن حال دون القطع بذلك أن صاحب هذا الشرح، كما ذكر هو نفسه في غير موضع من الكتاب من تلامذة ابن كثير، ولم يذكر أحد ممن ترجموا للملطي المذكور أنه تلميذ لابن كثير، كما لم يذكروا أيضًا أن له شرحًا على الطحاوية، ويبعد أن يؤلف مثل هذا الشرح السلفي المعتمد على الحديث النبوي الشريف وهو القائل كما في "شذرات الذهب" ٧/ (٤٠): من نظر في البخاري فقد تزندق. فبقيت المسألة معلقة تنتظر الدليل القاطع للبت في طبعتنا الثالثة، وأما في طبعتنا هذه تيقنًا أنها لابن أبي العز جزاه الله خيرًا عن الإسلام وأهله(١).هذا وقد قمنا بمقابلة مخطوطتنا على مطبوعة مكة، ومطبوعة الشيخ أحمد شاكر، وبما أننا قد جعلنا مخطوطتنا هي الأصل، فكل زيادة كانت فيها، أدرجت دون الإشارة إليها، وهو كثير(٢) وما كان من زيادة في إحدى المطبوعتين أثبتناه ضمن حاضرتين هكذا []، كما أننا قمنا بترقيم الآيات، والعناية بالطبع، والتصحيح، ومراجعة النصوص على أصولها، وضبط ما أشكل منها قدر المستطاع.ثم يسر الله لي مصورتين لمخطوطتين لم نكن نعرف عنهما شيئًا.كما أننا قابلنا المتن على عدد كبير من المخطوطات وقد قام أستاذنا الجليل(١) انظر صورة مخطوط المغرب صفحة ٦٦.(٢) انظر مثلًا السطر الثامن من الصفحة ٨١ من مطبوعتنا المقابلة للصفحة ٢٣ من مطبوعة شاكر تلاحظ سقطًا مقداره ٣٤ سطرًا غير موجود في مطبوعة مكة وشاكر.
Muhaddis Şeyh Muhammed Nâsırüddîn el-Albânî, eserdeki hadislerin tahrîcini yapmış, ardından tahrîcini bir kez daha gözden geçirmiştir. Üçüncü baskısında -bizim için ilk baskı- mukabelesi, tab'a hazırlanması, metinlerinin tahkîki ve lafızlarının zabtı konusunda şu faziletli hocalar yardımcı olmuştur: Abdurrahmân el-Bânî, Vehbî Süleyman Gâvcî, Saîd et-Tantâvî, Şuayb el-Arnâvût, Abdülkâdir el-Arnâvût(1). Bunlar ilmin neşrine katkıda bulunmuşlardır -Allah hepsine hayırlı mükâfat versin. Âlimler baskımızı kabulle karşılamışlardır. Nitekim muhterem üstadımız, büyük müftü Muhammed b. İbrâhim Âl eş-Şeyh -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- onun Riyad'daki enstitü ve fakültelerde ve Medine İslâm Üniversitesi'nde ders kitabı olarak okutulmasına karar vermiştir. Bağdat İslâmî İlimler Fakültesi de onu ders olarak okutmuş, ardından -iznimizle- ihtisar etmiştir. Aynı şekilde Şam Üniversitesi Şeriat Fakültesi'nde o zamanki dekanı muhterem üstadımız Dr. Mustafa es-Sibâî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- onu vazgeçilmez bir kaynak olarak kabul etmiştir. Baskımız şu büyük değerli, pek faydalı ilavelerle seçkinleşmiştir: - Muhterem üstadım, büyük âlim Şeyh Abdülazîz b. Bâz'ın (109. sayfada bulacağınız) ta'likatı. - Üstadım âlim Şeyh Abdürrezzâk Afîfî'nin, bu şerhte yer alan, Şeyhülislâm İbn Teymiyye ve onun talebesi âlim İbn Kayyim'in kitaplarına yaptığı atıflar. - Üstadım muhaddis Şeyh Muhammed Nâsırüddîn el-Albânî tarafından hadislerin tahrîcinin yeniden gözden geçirilmesi, aynı zamanda kıymetli mukaddimesinin muhafaza edilmesi. (1) Bunu defalarca ofset baskı olarak bastık. Ancak (dinî) nasibi olmayan kimseler, onu ya fotokopi yoluyla çalarak ya da bazı kısımlarını çıkardıktan sonra basarak çalmışlardır. Kimisi yayınevinin adını silmiş, kimisi bırakmıştır. Allah sübhânehû ve teâlâ onların hesabını görendir. Ayrıca bazıları, Üstad Şâkir'in baskısını rekabet ve benzerlik amacıyla ofsetlemiştir. Oysa üstadımız Şeyh Ahmed Şâkir -Allah ona rahmet etsin- sahip olduğu ilim ve insaf sayesinde bu baskımızı görmüş olsaydı, onu beğenenlerden olur ve kendi baskısına tercih ederdi. Zira biz onun baskısının faydalarını tespit ettik ve üzerine pek çok şey ekledik.
المحدث الشيخ محمد ناصر الدين الألباني بتخريج ما فيها من الأحاديث وأعاد النظر في تخريجه مرة أخرى بما زاد طبعتنا هذه حسنًا وإفادة.وساعد على مقابلتها وإعدادها للطبع، وتحقيق نصوصها، وضبط ألفاظها في طبعتها الثالثة -الأولى بالنسبة لنا- كل من الأساتذة الأفاضل: عبد الرحمن الباني، وهبي سليمان غاوجي، سعيد الطنطاوي، شعيب الأرناؤوط، عبد القادر الأرناؤوط(١)، مساهمة منهم في نشر العلم -جزاهم الله كل خير.وقد تلقى العلماء طبعتنا بالقبول، كما قرر تدريسها في المعاهد والكليات بالرياض، والجامعة الإسلامية بالمدينة أستاذنا الجليل المفتي الأكبر محمد بن إبراهيم آل الشيخ -عليه رحمة الله.وقامت كلية الدراسات الإسلامية في بغداد بتدريسها ثم اختصارها -بإذن منا- وكذلك اعتمدها مرجعًا لا غنى عنه في كلية الشريعة بجامعة دمشق أستاذنا المفضال الدكتور مصطفى السباعي عميد كلية الشريعة آنذاك -عليه رحمة الله.وقد امتازت طبعتنا هذه بإضافات جليلة القدر، عظيمة النفع منها:- تعليق سماحة أستاذي العلامة الجليل الشيخ عبد العزيز بن باز الذي تجده في الصفحة (١٠٩).- إحالات أستاذي العلامة الشيخ عبد الرزاق عفيفي على كتب شيخ الإسلام ابن تيمية، وتلميذه العلامة ابن القيم مما هو مثبت في هذا الشرح.- إعادة النظر في تخريج الأحاديث من قبل أستاذي المحدث الشيخ محمد ناصر الدين الألباني، مع الإبقاء على مقدمته القيمة.(١) وقد طبعتها مصورة مرات، غير أن بعض من لا خلاق لهم عمدوا إلى سرقتها تصويرًا، أو طباعة بعد حذف أشياء منها، وبعضهم حذف اسم المكتب والبعض أبقاه، فالله سبحانه وتعالى حسيبهم، كما أن بعضهم صور مطبوعة الأستاذ شاكر مزاحمة ومضاهاة، ولو أن أستاذنا الشيخ أحمد شاكر رحمه الله بما كان يتمتع به من علم وإنصاف، اطلع على طبعتنا هذه لكان من المحبذين لها، والمفضلين لها على طبعته، لأننا أثبتنا فوائد طبعته وزدنا عليها الكثير.
İşte böylece, neşredilmesine ihtiyaç duyulan et-Tavzîh'i muhafaza etmem; her ne kadar onu mukaddime ile birlikte kaldırmak arzu ve gayretimde olsam da, fakat tecavüze başlayanlar ve raporlarında bâtılı yaymaya çalışanlar, risâleleri, yorumları ve makaleleri neşretme gayretlerini sürdürüp Şerhu't-Tahâviyye'yi tahrif edilmiş ve insanlara bizim baskımız diye takdim edilmiş olarak basmaya çalıştıklarından ötürü(1) – ve ben hâlâ et-Tavzîh'teki sözümün arkasındayım. Sana, Muhaddis el-Albânî'nin "el-Akîdetü't-Tahâviyye; Şerh ve Ta'lîk" isimli eserinin mukaddimesinde zikrettiklerimden bazılarını arz ediyorum:
Şüphesiz İmâm Ebû Ca‘fer et-Tahâvî el-Hanefî'nin akidesi, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in itikadı olup ümmet âlimlerince ittifakla tâbi olunan akidedir. Zira o, asırlar boyunca bu milletin âlimlerinin –ki bunlar arasında Ebû Hanîfe en-Nu‘mân, Mâlik, eş-Şâfi‘î, Ahmed b. Hanbel ve onların ekseriyetle tâbileri bulunur– itikadına mutabıktır. Aynı şekilde İmâm Ebü'l-Hasan el-Eş‘arî'nin sonradan umumî olarak üzerinde karar kıldığı akidedir. Bunun hilafına ancak kalbine bir tür Mutezilîlik, Cehmiyye ve Sünnete düşmanlık işlemiş olanlar muhalefet etmiştir.
Allah Teâlâ bana lütfetti; Allâme İbn Ebî'l-İzz el-Hanefî'nin "Şerhu'l-Akîdeti't-Tahâviyye" eserinin kıymetli bir yazma nüshasına ulaştıktan sonra basılmasını kolaylaştırdı(2). Baskımızda şerhin İbn Ebî'l-İzz'e (rahimehullah) aidiyeti hususunda kesin bir hüküm vermedim. Ancak üstadım Şeyh Muhammed Nâsırüddîn el-Albânî, Mağrib'e ilk seyahatinde (H. 1395), kendisine faziletli âlim Şeyh Muhammed Ebû Hubze –Tıtvân şehri Kütüphane Müdürü– tarafından(1) takdim edilmiştir.
Mecburiyet, mukaddime ve et-Tavzîh'ten hâli bir miktar nüsha basmayı gerektirdi; bu, hayırsever bir makamın arzusu üzerine yapılmış olup, onların ıslah niyetinin samimiyetinden şüphe etmiyorum(2).
Buna bak, elindeki bu yeni kılığındaki baskımızda; zira onda bilmen gereken pek çok şeyi öğreneceksin. Bizim dördüncü baskımızdan çalınmış, et-Tavzîh'ten ve Şeyh Nâsırüddîn el-Albânî'nin mukaddimesinden yoksun baskılara; ayrıca Allâme Şeyh Ahmed Şâkir (rahimehullah) baskısının tıpkıbasımına da aldanma. Zira bunların hepsinde noksanlık ve tahrif vardır. Üstadımız Şeyh Ahmed Şâkir, bizim baskımızı görmüş olsaydı, onu takdir edenlerden olurdu; çünkü ilim ve insaf sahibiydi.
- كذلك إبقائي للتوضيح، الذي دعت الحاجة إلى نشره، رغم رغبتي وسعيي الحثيث لرفعه مع المقدمة، ولكن الذين بدءوا الاعتداء وعملوا على نشر الباطل في تقريرهم، واستمرار مسعاهم في نشر الرسائل والتعليقات والمقالات، والعمل على طبع شرح الطحاوية محرفًا ومدلسًا على الناس أنه طبعتنا، وما زلت عند قولي في "التوضيح"(١).وإليك بعض ما ذكرت في مقدمتي "للعقيدة الطحاوية؛ شرح وتعليق" للمحدث الألباني:فإن عقيدة الإمام أبي جعفر الطحاوي الحنفي، هي عقيدة أهل السنة والجماعة المتفق على اتباعها من علماء الأمة؛ لأنها وافقت معتقد علماء هذه الملة خلال قرون متعددة، ومنهم أبو حنيفة النعمان، ومالك، والشافعي، وأحمد بن حنبل، وأكثر أتباعهم، كما أنها عقيدة الإمام أبي الحسن الأشعري، التي استقر عليها أخيرًا بالجملة، ولم يشذ عنها إلا من أشرب في قلبه نوع من الاعتزال، والجهمية، ومناصبة السنة العداوة.وقد امتن الله عليَّ، فيسر لي طبع "شرح العقيدة الطحاوية" للعلامة ابن أبي العز الحنفي، بعد حصولي على مخطوطة قيمة(٢).ولم أجزم في طبعتنا بنسبة الشرح لابن أبي العز رحمه الله غير أن أستاذي الشيخ محمد ناصر الدين الألباني، في سفرته الأولى إلى المغرب سنة (١٣٩٥)، أهدى إليه الأستاذ الفاضل الشيخ محمد أبو خبزة مدير مكتبة مدينة "تطون" من المملكة(١) وقد دعت الضرورة أن نطبع كمية من النسخ خالية من المقدمة والتوضيح بناء على رغبة جهة كريمة، لا أشك برغبتها بصدق نيتها في الإصلاح.(٢) انظر ذلك، في طبعتنا هذه التي بين يديك، في ثوبها الجديد، ففيها ما يعرفك بالكثير مما يلزمك، ولا تغتر بالطبعات المسروقة عن طبعتنا الرابعة الخالية من "التوضيح"، ومن "مقدمة الشيخ ناصر الدين الألباني" ولا بالمصورة عن طبعة العلامة الشيخ أحمد شاكر رحمه الله فإن في كل ذلك النقص والتحريف، ولو أن أستاذنا الشيخ أحمد شاكر، اطلع على طبعتنا، لكان من المحبذين لها، لما كان يتمتع به من علم وإنصاف.
Mağribiyye, bir yazma nüshadan fotoğraflı bir risaledir. Başlığı altında, Şerhu'l-Akîdeti't-Tahâviyye'nin müellifinin İbn Ebî'l-'İzz el-Hanefî olduğu zikredilmektedir. Bu durum beni, şârih hakkında daha önce derlediğim bilgileri gözden geçirmeye sevk etti ve Cemâleddin Yûsuf b. el-Malatî'nin şârih olma ihtimalini uzak gördüm. Nitekim nüshadaki silinmiş bazı kelimelerden bu ihtimal ortaya çıkmıştı. Çünkü Malatî'nin, hadis-i nebîye dayanan bu selefî şerhi kaleme alması uzak bir ihtimaldir. Zira kendisi, Şezerâtü'z-Zeheb'de (7/40) geçtiğine göre: "Sahîh-i Buhârî'ye bakan zındıklaşır." demiştir. Ayrıca esrar yemeyi ve faiz yemek için hile yollarını caiz gören fetvalar vermiş, bunu mezhebinin naslarına dayandırdığını iddia etmiştir. Bu, şüphesiz onun ve bugüne kadar gelen taraftarlarının, İmam Ebû Hanîfe ile mezhebinin faziletli ve takvâ sahibi âlimlerine karşı bir iftirasıdır. İbn eş-Şihne de buna işaret ederek onu şu sözlerle hicvetmiştir:
"Takvayı emreden bir şeyhe şaştım / Oysa Rahman'ı hiç gözetmedi ve takva sahibi olmadı / Esrar yemeyi ve faizi caiz görüyor / Vahyi hakikaten dinleyen ise zındıklaşır."
Sonra anlaşıldı ki, İbn Ebî'l-'İzz'in veya müstensihlerin ismini gizlemesinin sebebi, onun döneminde hüküm süren muharriflerin ve mutaassıpların şiddetli hücumundan duyulan korkuydu. Bunlar, ez-Zâhir Berkuk, oğlu en-Nâsır Ferec, Lâcîn b. Abdillâh el-Çerkesî ve benzeri cahil sultanların gücüyle destekleniyorlardı. Bu sultanların akideleri kötüydü; davranışlarındaki sapkınlık ise ayrı bir konudur. Vahdet-i vücûd taraftarlarını, sihirbazları, zeyc ve remil ehliyle uğraşanları yakın çevrelerine alırlardı. Onlara yakın olanlarda, bu tür şeylerle veya daha kötüsüyle tanınmış kişilerden başkasını neredeyse bulamazsın.
Buna, İbn Hacer'in rivayet ettiği şu sözlerden daha açık bir delil yoktur. İşte onun ifadesi aynen şöyledir (1): "784 senesinde, Şeyh Sadrüddîn Alî b. Ebî'l-'İzz el-Hanefî'nin başına bir vâkıa geldi." (1) Bakınız: "İnbâu'l-Ğumr", 1/258 ve 2/75 (İhyâü't-Türâs baskısı, neşreden: Üstat Hasan Habşî); "ed-Dav'ü'l-Lâmi'", 5/665; "en-Nücûm", 6/138. Ayrıca, yaklaşık 782 senesinde yaşamış olan Nasrüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Aybek b. Abdillâh el-Kâfâ'ya ait "Tuhfetü'l-Âlem fî Sîreti Seyyidi'l-Avâlim" adıyla muhafaza edilen bir nüsha bulunmaktadır. Ayrıca "Mecelletü'l-Mecma'", 53/2/450.
المغربية، رسالة مصورة من مخطوط، ذكر تحت عنوانها، أن مؤلف شرح العقيدة الطحاوية، هو ابن أبي العز الحنفي.وهذا مما حداني إلى مراجعة ما سبق وجمعته بشأن معرفة الشارح، واستبعدت أن يكون جمال الدين يوسف بن الملطي، كما كان ظاهرًا من بعض الكلمات الممحية من المخطوطة، لاستبعاد أن يؤلف الملطي مثل هذا الشرح السلفي المعتمد على الحديث النبوي، وهو القائل كما في "شذرات الذهب" "٧/ (٤٠) ": من نظر في صحيح البخاري فقد تزندق؟!وكان يفتي بأكل الحشيشة، ووجوه الحيل في أكل الربا، زاعمًا أن يخرج ذلك على نصوص مذهبه، هو بلا شك افتراء منه، ومن أتباعه حتى يومنا هذا على الإمام أبي حنيفة ورجال مذهبه الأفاضل الأتقياء.وقد أشار ابن الشحنة إلى ذلك، حيث هجاه بقوله:عجبت لشيخ يأمر الناس بالتقى … وما راقب الرحمن يومًا وما اتقىيرى جائزًا أكل الحشيشة والربا … ومن يستمع للوحي حقا تزندقاثم اتضح أن السبب في إخفاء ابن أبي العز، أو النساخ لاسمه، وهو الخوف من الهجمة الشرسة، التي كانت سائدة في عصره من قبل المخرفين، والمتعصبين، مؤيدين بقوة السلاطين الجاهلين … الظاهر برقوق، وابنه الناصر فرج، ولاجين بن عبد الله الشركسي وأمثالهم، وكانوا على عقيدة سيئة، فضلا عما في سلوكهم من انحراف، وكانوا يقربون أصحاب وحدة الوجود، وأهل السحر، والزيج، وضرب الرمل، ولا تكاد تجد من المقربين إليهم إلا من اشتهر بذلك أو بما هو أسوأ!!ولا أدل على هذا مما رواه ابن حجر وإليك كلامه بنصه(١):وفي سنة (٧٨٤) كانت واقعة الشيخ صدر الدين عليّ بن أبي العز الحنفي(١) انظر "إنباء الغمر" ١/ ٢٥٨ و ٢/ ٧٥ طبع إحياء التراث. تحقيق الأستاذ حسن حبشي، "الضوء اللامع" ٥/ ٦٦٥، "النجوم" ٦/ ١٣٨ توجد نسخة محفوظة باسم "تحفة العالم في سيرة سيد العوالم" لنصر الدين أبي عبد الله محمد بن أيبك بن عبد الله القافاء الذي عاش حوالي ٧٨٢، "مجلة المجمع" ٥٣/ ٢/ ٤٥٠.
Bu hadise Şam'da başlamış olup şöyle cereyan etmiştir: Edîb Alî b. Eybek es-Safedî, "Bânet Su‘âd" vezninde bir Lâmiyye kasidesi kaleme almış ve bunu edebiyatçılarla âlimlere arz etmiş; onlar da kendisini takdir etmişlerdir. Bu âlimler arasında Sadrüddîn Alî b. Alâüddîn İbn Ebî'l-İzz el-Hanefî de bulunuyordu. Ancak İbn Ebî'l-İzz daha sonra bu kasidede bazı şeyleri tenkit etmiştir. Mezkûr Alî b. Eybek bu durumu öğrenince üzülmüş ve belgeyi bazı âlimlere dolaştırmış; belgeyi görenlerin çoğu ise İbn Ebî'l-İzz'in tenkitlerini reddetmiştir. Bu mesele herkesin diline düşmüştür. Bunun üzerine İbn Eybek, İbn Ebî'l-İzz'den kendisine bir şey vermesini ve belgeyi iade etmesini talep etmiş, fakat o bunu kabul etmemiştir. İbn Eybek bunun üzerine muhaliflerin etrafında dolaşıp onları İbn Ebî'l-İzz'e karşı kışkırtmıştır. Mesele yayılarak Mısır'a ulaşmış, orada bazı taassup sahipleri harekete geçmiş ve nihayet dava sultana intikal etmiştir. Bunun üzerine sultan, içinde şu ifadelerin de geçtiği uzun bir ferman kaleme almıştır: "Tarafımıza ulaştığına göre Alî b. Eybek, Peygamber (s.a.v.)'i medheden bir kaside yazmış; Alî b. Ebî'l-İzz ise buna itiraz ederek, içinde Peygamber (s.a.v.) ile tevessül ve O'nun ismetine dil uzatma gibi bazı hususları inkâr etmiştir. Mısır diyarındaki âlimlerin —özellikle onun mezhebine mensup Hanefîlerin— de bu durumu inkâr ettiği haber alınmıştır. Bu sebeple adı geçenin ve kādılar ile mezhep âlimlerinin talep edilerek şeriatın gerektirdiği tâzir ve benzeri muamelenin kendisine uygulanması hususunda emir buyurulmuştur." Fermanda ayrıca şu ifadeler de yer almıştır: "Tarafımıza ulaştığına göre Şam'da aralarında Kureşî, İbn Elcâî, İbn Hasbânî ve Yâsûfî'nin de bulunduğu bir grup, İbn Hazm ve Dâvud'un mezhebini benimseyip ona davet etmektedir. Bunların talep edilmesi, aleyhlerinde bir şey sabit olduğu takdirde dövme, sürgün ve belirlenmiş uzuv kesme cezalarının uygulanması, görevlerine ise Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten başkalarının tayin edilmesi emrolunmuştur." Fermanda yine: "Tarafımıza ulaştığına göre Şâfiî, Hanbelî ve Mâlikîlerden bir grup bid‘atleri ve İbn Teymiyye'nin mezhebini açıkça ortaya koymaktadır" denilerek Zâhirîler hakkında geçen ifadelere benzer ifadeler zikredilmiştir. Bunun üzerine nâib, kādıları ve diğerlerini çağırmıştır. İlk defasında kādılar, vekilleri ve bazı müftîler hazır bulunmuş; ferman onlara okunmuştur. İbn Ebî'l-İzz'in yazısı getirilmiş ve onda şu sözlerinin bulunduğu görülmüştür: "Resûlullah bana yeter: Bu söz ancak Allah'a söylenir!" ve yine: "Şefaat et..." [Bu ifadede geçen "eşfe‘" (اشفع) kelimesi, çoğunlukla "el-Câbî"den tashif edilmiş olup Ahmed b. Osman el-Yâsûfî ed-Dımaşkī, İbnü'l-Câbî diye bilinir. 787'de vefat etmiştir.]
بدمشق، وأولها أن الأديب عليّ بن أيبك الصفدي، عمل قصيدة لامية على وزن "بانت سعاد"، وعرضها على الأدباء والعلماء فقرظوه، ومنهم صدر الدين عليّ بن علاء الدين ابن أبي العز الحنفي، ثم انتقد فيها أشياء، فوقف عليها عليّ بن أيبك المذكور، فساءه ذلك ودار بالورقة على بعض العلماء، فأنكر غالب من وقف عليها وشاع الأمر.فالتمس ابن أيبك من ابن أبي العز أن يعطيه شيئًا ويعيد إليه الورقة فامتنع، فدار على المخالفين وألبهم عليه، وشاع الأمر، إلى أن انتهى إلى مصر فقام بعض المتعصبين إلى أن انتهت القضية للسلطان، فكتب مرسومًا طويلا منه:"بلغنا أن عليّ بن أيبك مدح النبي -صلى الله عليه سلم- بقصيدة، وأن عليّ ابن أبي العز اعترض عليه وأنكر أمورًا منها التوسل بالنبي صلى الله عليه وسلم والقدح في عصمته وغير ذلك، وأن العلماء بالديار المصرية -خصوصًا أهل مذهبه من الحنفية- أنكروا ذلك فيتقدم بطلبه وطلب القضاة والعلماء من أهل المذاهب ويعمل معه ما يقتضيه الشرع من تعزير وغيره". وفي المرسوم أيضًا:"بلغنا أن جماعة بدمشق ينتحلون مذهب ابن حزم وداود ويدعون إليه، منهم القرشي وابن ألجاي "كذا"(١) وابن الحسباني، والياسوفي، فيتقدم بطلبهم، فإن ثبت عليهم منه شيء عمل بمقتضاه من ضرب ونفي وقطع معلوم، ويقرر في وظائفهم غيرهم من أهل السنة والجماعة". وفيه:"وبلغنا أن جماعة من الشافعية والحنابلة والمالكية يظهرون البدع ومذهب ابن تيمية". فذكر نحو ما تقدم في الظاهرية، فطلب النائب القضاء وغيرهم، فحضر أول مرة القضاة ونوابهم وبعض المفتيين، فقرئ عليهم المرسوم، وأحضر خط ابن أبي العز فوجد فيه قوله: "حسبي رسول الله: هذا لا يقال إلا لله! " وقوله: "اشفع(١) هي مصحفة غالبًا عن "الجابي" فيكون أحمد بن عثمان الياسوفي الأصل، الدمشقي المعروف بابن الجابي. مات سنة ٧٨٧.
Ona: "Şefaat isteme" dedi. Bir diğerinde: "Seninle tevessül ettim" lafzı geçince: "Ona tevessül edilmez" buyurdu. Yine: "Zellelerden masum olan" ifadesi hakkında: "Ancak azarlamanın sürçmesi müstesna" dedi. "Ya hayra halkAllah" sözüne gelince, râcih olan melekleri üstün tutmaktır, bunun hilâfı da vardır. Nihayet sorguya çekildi, itiraf etti ve ardından: "Bundan rücû ettim; şimdi ilk söylediğimin aksine inanıyorum" diyerek söylediklerini yazdırdı ve meclis dağıldı.
Ardından diğer âlimler çağrıldı, ikinci meclis toplandı ve kadılar da hazır bulundu. Hazır olanlar arasında Kādî Şemsüddin es-Sarhadî, Kādî Şerefüddin İbnüşşerîşî, Kādî Şihâbüddin ez-Zehrî ve büyük bir topluluk vardı. Söz yeniden açıldı. Kimi: "Ta'zîr edilir" derken, kimi: "Kendisiyle ilk konuşulan sözler, onun gibisinin ta'zîri için yeterlidir" dedi ve dağıldılar.
Daha sonra üçüncü defa çağrıldılar. Geride kalanlar talep edildi, isimleri bir kâğıda yazıldı. Şâfiî kadı hazır oldu; ilk defa hazır bulunmayanlardan Emînüddin el-Etkā, Bürhânüddin es-Sanhâcî, Şemsüddin İbn Ubeyd el-Hanbelî ve bir cemaat de geldi. Aralarında yine söz döndü ve dağıldılar. Geride kalanlar üzerinde iş sıkılaştırıldı, onlar da hazır oldu. Hazır olanlar arasında Sa'düddin en-Nevevî, Cemâlüddin el-Kürdî, Şerefüddin el-Ğazzî, Zeynüddin İbn Receb, Takıyyüddin İbn Müflih, kardeşi, Şihâbüddin İbn Hacî de vardı. Hepsi, İbn Ebü'l-İz'in söylediklerinin çoğunu reddetmekte birleştiler.
Daha sonra kendilerine, ez-Zâhir'e ve İbn Teymiyye'ye nispet edilen kimseler hakkındaki mesele soruldu; itikad cihetinden sünnete aykırı olduğunu bilmediklerini, ancak hayırdan başka bir şey bilmediklerini söylediler. İbn Müflih ise bazıları hakkında duraksadı. Beşinci defa toplandıklarında, Hanbelî dışında hepsi İbn Ebü'l-İz'in ta'zîrinin gerektiği görüşünde birleşti.
İbn Ebü'l-İz'e yazdıklarıyla neyi kastettiği sorulunca: "Ben ancak Resûlullah (s.a.v.)'in şanını yüceltmek istedim; kastım şu idi ki, Resûlullah'ın şefaati ancak -dininde ihlâs sahibi olan- Allah'ın kendisine izin verdiği kimselere ulaşır. O hâlde bir kimse şefaat istediğinde, onu takbih etmek gerekir. Hele bir de 'Sen güneşten daha parlaksın' denilince, bu apaçık bir iftira ve aşırılıktır ki, Resûlullah'ı kastetmiş olsa bile, yine de yakışıksız bir sözdür" dedi.
Bunun üzerine kendisi münazara edildi ve sorular soruldu. 'Tevessül' konusunda soruldu, bu sözün mânasını izah etmekten âciz kaldığı ortaya çıktı. Dediler ki: "Evet, olabilir." İbn Ebü'l-İz: "Ben bu sözlerimin tamamından rücû ettim" dedi. Ona: "Peki onun hürmetine tevessül edilir mi?" diye sorulunca: "Ben bundan rücû ettim" dedi. Ona 'şefaat' konusu sorulunca yine: "Rücû ettim" dedi.
Derken Şemsüddin İbn Ubeyd el-Hanbelî ayağa kalktı, büyük bir öfkeyle: "Bunlar Yahudilerin, Hıristiyanların ve mülhidlerin sözleridir" dedi. 'Rü'yet' konusunda soruldu, Allah'ın rü'yetinin câiz olduğunu söyledi. 'Rü'yetullah kimlere taalluk eder?' sorusuna: "Allah müminlere görünür, özel bir hâl üzere; melekler bile onları tazimle seyreder" dedi. Sonra bu sözlerin hepsini inkâr etti. Münazara esnasında çirkin sözler sarf etti. Kendisine karşı delil getirildi ve nihayet ağlayarak tövbe etti.
Karar, şer'î ta'zîrle birlikte geçmiş sözlerinden rücû ederek tövbe etmesi ve bu tövbesinin yayılması yönünde verildi. Ben de bunu tasdik ettim. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.
[Not: Metnin devamındaki kısımda aynı konuyla ilgili başka bir mesele anlatılmaktadır.]
لي"، قال: "لا تطلب منه الشفاعة". ومنها "توسلت بك" فقال: "لا يتوسل به".وقوله: "المعصوم من الزلل"، قال: "إلا من زلة العتاب".وقوله: "يا خير خلق الله" الراجح تفضيل الملائكة إلى غير ذلك.فسئل فاعترف ثم قال: "رجعت عن ذلك، وأنا الآن أعتقد غير ما قلت أولا" فكتب ما قال وانفصل المجلس.ثم طلب بقية العلماء فحضروا المجلس الثاني وحضر القضاة أيضًا، وممن حضر القاضي شمس الدين الصرخدي، والقاضي شرف الدين ابن الشريشي، والقاضي شهاب الدين الزهري، وجمع كثير، وأعيد الكلام، فقال بعضهم: "يعزر" وقال بعضهم: "ما وقع معه من الكلام أولا كاف في تعزير مثله" وانفصلوا.ثم طلبوا ثالثًا، وطلب من تأخر وكتبت أسماؤهم في ورقة، فحضر القاضي الشافعي، وحضر ممن لم يحضر أولا: أمين الدين الأتقى، وبرهان الدين الصنهاجي، وشمس الدين ابن عبيد الحنبلي وجماعة.ودار الكلام أيضًا بينهم ثم انفصلوا.وشدد الأمر على من تأخر فحضروا أيضًا، وممن حضر سعد الدين النووي وجمال الدين الكردي، وشرف الدين الغزي، وزين الدين ابن رجب، وتقي الدين ابن مفلح، وأخوه، وشهاب الدين ابن حجي، فتواردوا على الإنكار على ابن أبي العز في أكثر ما قاله.ثم سئلوا ن قضية الذين نسبوا إلى الظاهر، وإلى ابن تيمية، فأجابوا كلهم أنهم لا يعلمون في المسنون من جهة الاعتقاد إلا خيرًا، وتوقف ابن مفلح في بعضهم، ثم حضروا خامس مرة واتفق رأيهم على أن لا بد من تعزير ابن أبي العز، إلا الحنبلي.فسئل ابن أبي العز عما أراد بما كتب فقال: "ما أردت إلا تعظيم جانب
Nebî (s.a.v.) ve O'nun emrine imtisal: “O, hakkının üzerinde bir şey vermez.” Bunun üzerine Kādî Şihâbüddîn ez-Zührî, ifadeyi kötü kullanmış olsa da sözünün kabulü için bunun yeterli olduğuna fetva verdi ve hattını bu yönde yazdı. İbn eş-Şerîşî ve diğerleri ise ta‘zîr cezası ile cezalandırılmasına fetva verdiler. Şâfiî kādî de hapsine hükmetti; şahıs el-Azrâviyye’de hapsedildi, ardından Kaleye nakledildi. Daha sonra kādî, hapis dışındaki ta‘zîr cezalarının kaldırılmasına hükmetti ve diğer kādîlar da bunu uyguladı. Ardından olup bitenin bir sureti yazıldı, kādîların ve âlimlerin hattı alındı ve berîd ile Mısır’a gönderildi. Zilhicce ayında, İbn Ebî’l-‘İzz’in vazifelerinin kaldırılmasına dair emir geldi. Bunun üzerine el-Azîziyye el-Berrâniyye medresesinin müderrisliğini Şerefüddîn el-Herevî, el-Cevheriyye’yi ise “el-Ekber” lakaplı Alî aldı. İbn Ebî’l-‘İzz ise gelecek senenin Rebîulevvel ayına kadar hapiste kaldı. O günden itibaren, sabah namazının ardından Nebî (s.a.v.)’in câhı ile tevessül etme âdeti ihdas edildi. Şâfiî kādî bunu müezzinlere emretti, onlar da yaptılar. Zilkade ayının dördüncü gününde İbn ez-Zührî, Şemsüddîn Muhammed b. Halîl el-Harîrî el-Munsıfî’yi çağırttı ve ona, boşanma meselesinde İbn Teymiyye’nin görüşü üzerine verdiği fetva ve “Allah göktedir” sözü sebebiyle ta‘zîr cezası verdi. Onu Kureşî şikâyet etmişti. İbn ez-Zührî ona kırbaç vurdu ve kādîların evlerinin kapılarında dolaştırılmasını emretti. Ardından İbn ez-Zührî özür dileyerek şöyle dedi: “Onu ancak avamdan biri sanmıştım; zira bana filan el-Harîrî şöyle şöyle dedi diye bildirmişlerdi.” Bunu İbn el-Hâccî nakletmiştir. Bu özür, onun bu işte acele ettiğini ve (suçun) sabit olmadığını göstermektedir. Emir Allah’ındır. İbn el-Munsıfî hakkında anlatılan en ilginç şeylerden biri de şudur: Başına gelenlerden dolayı bir adam ona üzülmüş, o da şöyle demiş: “Benim üzüntüm ancak, benden Eş‘arî olduğuma dair yazılı bir belge almaları; oysa Îsâ b. Meryem (a.s.) indiğinde onu görecek.” Söz burada biter. İşte bunlar, müellif İbn Ebî’l-‘İzz’in ismini gizlemesine veya müstensihlerin, bu zâlim hükümdarlar ve onların taraftarlarının şiddetinden korkarak ismini silmelerine sebep olan âmillerdir. Eğer o dönemi tetkik edecek olursak,
النبي صلى الله عليه وسلم وامتثال أمره: أنه لا يعطي فوق حقه".فأفتى القاضي شهاب الدين الزهري بأن ذلك كاف في قبول قوله، وإن أساء في التعبير، وكتب خطه بذلك.وأفتى ابن الشريشي وغيره بتعزيره، فحكم القاضي الشافعي بحبسه، فحبس بالعذراوية ثم نقل إلى القلعة، ثم حكم برفع ما سوى الحبس من التعزيرات، ونفذه بقية القضاة.ثم كتبت نسخة بصورة ما وقع وأخذ فيها خطوط القضاة والعلماء وأرسلت مع البرية إلى مصر فجاء المرسوم في ذي الحجة بإخراج وظائف ابن أبي العز، فأخذ تدريس العزية البرانية شرف الدين الهروي، والجوهرية علي الملقب الأكبر، واستمر ابن أبي العز في الاعتقال إلى شهر ربيع الأول من السنة المقبلة.وأحدث من يومئذ -عقب صلاة الصبح- التوسل بجاه النبي صلى الله عليه وسلم أمر القاضي الشافعي بذلك المؤذنين، ففعلوه.وفي الرابع من ذي القعدة طلب ابن الزهري شمس الدين محمد بن خليل الحريري المنصفي فعزره بسبب فتواه بمسألة الطلاق على رأي ابن تيمية، وبسبب قوله: "الله في السماء".وكان الذي شكاه القرشي فضربه بالدرة وأمر بتطويفه على أبواب دور القضاة، ثم اعتذر ابن الزهري بعد ذلك وقال: "ما ظننته إلا من العوام لأنهم أنهوا إلي أن فلانًا الحريري قال: كيت وكيت".حكى ذلك ابن الحجي، وهذا العذر دال على أنه تهور في أمره ولم يثبت، فلله الأمر.ومن أطرف ما حكي عن ابن المنصفي أن بعض الناس اغتم له مما جرى فقال: "ما أسفي إلا على أخذهم خطي بأني أشعري فيراه عيسى بن مريم إذا نزل". انتهى.وهذه أسباب أوجبت إخفاء المؤلف ابن أبي العز اسمه، أو أن النساخ حذفوا اسمه خوفًا من بطش هؤلاء الحكام وأتباعهم الظالمين، وإذا تتبعنا تلك الحقبة،
Âlimlerin uğradığı eziyet ve hakaretler hususundaki meseleleri incelemek bizi çok uzun süre meşgul ederdi. Kevserî'nin, Berkuk ve Lâçin ile benzerleri hakkında yaptığı ve onları savunduğu açıklamalara aldanma. Zira bu hususta, hem mezhebî ve itikadî taassub, hem de kendi soyundan olan “Çerkez”lere karşı duyduğu asabiyetin etkisi vardır. — Bu baskımız, eserdeki hadis, eser ve birtakım lafızların taraflarını bir araya getiren fihristiyle temayüz etmektedir. Bu fihristi, araştırmacı ve okuyuculara kolaylık sağlaması amacıyla hazırladık. Bu, akidemize ve Nebîmiz (s.a.v.)’in sünnetine hizmet yolunda üzerimize düşen bir vazifedir. Bu fihrist, eser içindeki bilgilere kolayca ulaşmayı hedeflediğinden, içerisine muttasıl sahih hadislerin yanı sıra sahih olmayan, muallak, mevkuf veya mürsel hadisleri de dâhil ettik. Böylece fihrist, eserleri de kapsamış oldu. “el” takısıyla başlayan hadisleri harfin gövdesiyle birleştirerek ve aralarını ayırmayarak fihriste aldık. Mesela: “İslam şehadet getirmendir: Lâ ilâhe illallah” hadisini, “Onun cesediyle gece yolculuğuna çıkarıldı…” hadisinden sonra bulacaksın. Ayrıca birtakım lafızları da fihriste dâhil edip bir hadisin tarafları hâline getirdik; oysa hadisin tarafı başka bir lafızdır: “Ey genç! Sana bazı sözler öğreteyim mi: Allah’ı koru…” hadisini, “Ey genç” harfinde ve “… Allah’ı koru” kısmında bulacaksın. Fihristin hazırlanmasında en büyük katkıyı faziletli kardeşimiz, sayın Üstad Recep Kamariyye sağlamıştır. Allah teâlâdan niyaz ederiz ki bu çalışmamızı sırf kendi rızası için ve hoşnutluğu yolunda kılsın. Selef akidesinin neşrine yardım eden herkesin mükâfatını güzelleştirsin. Son sözümüz: Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Beyrut, 15 Muharrem 1407 Züheyr eş-Şâvîş
وما جرى فيها على العلماء من الإيذاء والإهانات، لطال بنا البحث.ولا تغتر بتعليقات الكوثري التي يدافع بها عن برقوق ولاجين وأمثالهما، فإن للعصبية لأبناء جنسه "الشركسي" دخلا في ذلك، إضافة إلى العصبية للمذهب والمعتقد.- وقد امتازت طبعتنا هذه بالفهرس الذي جمعنا فيه أطراف الأحاديث والآثار وبعض الألفاظ الواردة في الكتاب تسهيلا للمراجع والمطالع وهو بعض الواجب علينا في خدمة عقيدتنا، وسنة نبينا صلى الله عليه وآله وسلم.ولما كان هذا الفهرس هو لسهولة الرجوع إلى ما في الكتاب، فقد دمجنا به الأحاديث الصحيحة الموصولة وغيرها مما لم يصح، أو كان معلقًا أو موقوفًا أو مرسلا، وبذلك فإن يشمل الآثار أيضًا وقد أدخلنا الأحاديث المحلاة بـ"أل" مع جسم الحرف من غير فصل مثال حديث: "الإسلام شهادة: أن لا إله إلا الله" فإنك تجده بعد حديث: "أسري بجسده … " كما أننا فهرسنا بعض الألفاظ وجعلناها أطرافًا لحديث مع أن طرف الحديث لفظ آخر: "يا غلام! ألا أعلمك كلمات: احفظ الله … "، فإنك ستجده عند حرف "يا غلام" وعند " … احفظ الله".وقد ساعد بالجهد الأكبر في الفهرسة الأخ الفاضل الأستاذ رجب قمرية.والله تعالى نسأل أن يجعل عملنا هذا خالصًا لوجهه، وفي سبيل مرضاته، وأن يحسن مثوبة كل من ساعد في نشر عقيدة السلف، وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين. بيروت ١٥ المحرم ١٤٠٧زهير الشاويش
İbn Ebî'l-‘İzz el-Hanefî'nin Hal Tercümesi: O, allâme Sadrüddîn Muhammed b. Alâüddîn Alî b. Muhammed İbn Ebî'l-‘İzz el-Hanefî, el-Ezra‘î es-Sâlihî ed-Dımaşkî'dir; (731) yılında doğmuştur. İlimlerle meşgul oldu; derslerinde ve fetvalarında mahirdi. Belka bölgesi olan Hasbân'da bir müddet hutbe okudu. Ardından Muharrem (779) senesinde Dımaşk kadılığına getirildi. Daha sonra Mısır kadılığına tayin edildi; bir ay kaldıktan sonra azledilmeyi talep etti ve vazifeleriyle birlikte Dımaşk'a döndü. İbnü'l-İmâd, onun tutuklanma haberini zikreder; sebebi, İbn Eyybek'in kasidesindeki şirk unsurlarını beyan etmesidir. Ona karşı sıkı muamelede bulunuldu. Nihayet Nâsırî gelince, durumu kendisine arz edildi; o da görevlerinin iadesini emretti. Ancak süresi uzun sürmedi; zira ondan sonra Allah onu vefat ettirdi. el-Kevserî ve taraftarlarının, Şerhu't-Tahâviyye'nin Hanefî bir müellife aidiyetini inkârda ısrar etmeleri, hissedilen ve elle tutulana karşı bir tür inattır! Aksine, bu eseri birden fazla Hanefî âlim şerh etmiş; onlarca Hanefî bu şerhi takriz etmiştir. Hanefî bir zat bu eseri nasıl şerh etmesin ki, o İmâm-ı A‘zam Ebû Hanîfe ile ashabının (r.a.) akidesidir! Hanefî mezhebi, Ebû Hanîfe ve ashabının üzerinde olduğu şeyden başka mıdır?! Yukarıda geçen nakiller ve yazma nüshanın görüntüsüyle birlikte, şerhin İbn Ebî'l-‘İzz'e ait olduğuna dair artık hiçbir şüpheye mahal kalmamıştır. Allah onu İslâm ve müslümanlar adına hayırla mükâfatlandırsın. Vefatı Dımaşk'ta (792) senesinde vukû bulmuştur.(1) Allah'ın rahmeti üzerine olsun. (1) 'Şerhu'l-Akîdeti't-Tahâviyye'nin Mekke baskısında vefatının 746 olduğu belirtilmişse de bu bir vehimdir. Doğrusu, 'ed-Dürerü'l-Kâmine'nin Hind baskısı 3/87, Mısır baskısı 3/193'teki 2818 ve 2889 (bu son numaranın 2899 olması gerekir) numaralı kayıtlar ile 'Şezerâtü'z-Zeheb' 6/326'dan naklettiğimiz üzere yukarıda zikrettiğimizdir.
ترجمة ابن أبي العز الحنفي:هو العلامة صدر الدين محمد بن علاء الدين عليّ بن محمد ابن أبي العز الحنفي، الأذرعي الصالحي الدمشقي ولد سنة (٧٣١).اشتغل بالعلوم، وكان ماهرًا في دروسه وفتاويه، وخطب بحسبان قاعدة البلقاء مدة، ثم ولي قضاء دمشق في المحرم سنة (٧٧٩)، ثم ولي قضاء مصر فأقام شهرًا ثم استعفى، ورجع إلى دمشق على وظائفه.وذكر ابن العماد خبر اعتقاله لبيانه ما في قصيدة ابن أيبك من الشرك، وأنه أقام مقترًا عليه، إلى أن جاء الناصري، فرفع إليه أمره، فأمر برد وظائفه، ولم تطل مدته فقد توافاه الله بعد ذلك.وإصرار الكوثري وأتباعه على إنكار نسبة شرح الطحاوية إلى مؤلف حنفي، نوع من المكابرة بالمحسوس الملموس!! بل شرحها أكثر من عالم حنفي، وقرظها العشرات من الأحناف، وكيف لا يشرحها حنفي وهي عقيدة الإمام أبي حنيفة وأصحابه رحمهم الله وهل المذهب الحنفي غير ما كان عليه أبو حنيفة وأصحابه!!وبما تقدم من نقول وصورة المخطوط لم يعد هناك من مجال للشك بأن الشرح هو لابن أبي العز، جزاه عن الإسلام والمسلمين كل خير.وقد كانت وفاته بدمشق سنة " (٧٩٢) "(١) عليه رحمة الله.(١) ذكر في "شرح العقيدة الطحاوية" طبع مكة: أن وفاته كانت سنة ٧٤٦ وهو وهم، والصحيح ما ذكرنا نقلا عن "الدرر الكامنة" ٣/ ٨٧ طبع الهند، ورقم ٢٨١٨ ورقم ٢٨٨٩ ج ٣/ ١٩٣ طبع مصر وحق هذا الرقم الأخير أن يكون ٢٨٩٩ و"شذرات الذهب" ٦/ ٣٢٦.
İmam et-Tahâvî'nin ("el-Akîde" sahibi) hal tercümesi: O, Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme b. Seleme b. Abdullah b. Seleme b. Selîm b. Süleyman b. Cevâb el-Ezdî et-Tahâvî'dir —ki Mısır'ın Saîd bölgesinde bir köye nisbetle anılır— muhaddis, fakih, hâfız bir imamdır. Allah rahmet eylesin, 239 yılında doğdu. İdrak çağına ulaştığında ilim tahsili için Mısır'a intikal etti. İlim tahsiline başladı, dayısı İsmâil b. Yahyâ el-Muzenî'den —ki o, İmam Şâfiî'nin ashâbının en fakihi idi— ders aldı. Fıkıh halkası genişledikçe, birçok fıkhî meselede kendini şaşkın buluyor, dayısının yanında bu konulardaki sıkıntısını giderecek bir şey bulamıyordu. Bunun üzerine, dayısının bu meselelerle karşılaştığında ne yaptığını gözlemeye başladı; gördü ki, dayısı Ebû Hanîfe'nin ashâbının kitaplarına çokça müracaat ediyor ve birçok meselede Ebû Hanîfe'nin görüşünü tercih ediyordu. Zaten bu tercihlerini, "el-Muhtasar" (Muzenî'nin meşhur muhtasarı) adlı eserine kaydetmişti. Artık bundan sonra Ebû Hanîfe ashâbının kitaplarını incelemekten, onların usûl (temellendirme) ve fürû' (mesele çıkarma) metoduna muttali olmaktan başka çaresi kalmadı. Sonunda İmam Ebû Hanîfe'nin mezhebine dair bilgisi kemale erince, ona yöneldi, ona uydu ve tâbilerinden oldu. Ne var ki bu, onun İmam Ebû Hanîfe'nin bazı görüşlerine muhalefet etmesine ve diğer imamların görüşlerini tercih etmesine engel olmadı; zira Allah rahmet eylesin, taklitçi değildi. Aksine, fıkıh anlayışında onun metodunun en uygun metot olduğu kanaatindeydi; bu metoda göre hareket eder, onu örnek alırdı. Bunun için, "Meâni'l-Âsâr" adlı kitabında, imamının kabul etmediği bir görüşü tercih ettiğini görürsün. Söylediklerimizi teyit eden bir rivayet de İbn Zûlâk'ın şu sözüdür: Ebü'l-Hasen Alî b. Ebî Ca'fer et-Tahâvî'den işittim, dedi ki: Babamdan işittim; Ebû Ubeyd Harbûye'nin faziletini ve fıkhını anarken şöyle dedi: O, benimle ... hususunda müzakerede bulunurdu
ترجمة الإمام الطحاوي "صاحب العقيدة":وهو أبو جعفر أحمد بن محمد بن سلامة بن سلمة بن عبد الله بن سلمة بن سليم بن سليمان بن جواب الأزدي الطحاوي -نسبة إلى قرية بصعيد مصر- الإمام المحدث الفقيه الحافظ.ولد رحمه الله سنة تسع وثلاثين ومائتين، وعندما بلغ سن الإدراك تحول إلى مصر لطلب العلم، وأخذ يتلقى العلم على خاله إسماعيل بن يحيى المزني أفقه أصحاب الإمام الشافعي، وكان كلما اتسعت دائرة أفقه يجد نفسه حائرًا أمام كثير من المسائل الفقهية، ولم يكن ليجد عند خاله ما يشفي غليله عنها، فأخذ يترقب ما يصنعه خاله عندما تعترضه تلك المسائل، فإذا هو كثير من التعريج على كتب أصحاب أبي حنيفة، وإذا هو يختار ما ذهب إليه أبو حنيفة في كثير منها، وقد أودع هذه الاختيارات في كتابه "مختصر المزني".فلم يسعه بعد ذلك إلا أن ينظر في كتب أصحاب أبي حنيفة ويطلع على منهجهم في التأصيل والتفريع حتى إذا اكتملت معرفته بمذهب الإمام أبي حنيفة تحول إليه واقتدى به وأصبح من أتباعه، ولم يمنعه ذلك من مخالفته لبعض أقوال الإمام وترجيح ما ذهب إليه غيره من الأئمة لأنه رحمه الله لم يكن مقلدًا لأبي حنيفة، إنما كان يرى أن منهجه في التفقه أمثل المناهج في نظره فكان يسير عليه، ويأتم به، ولذلك تجده في كتابه "معاني الآثار" يرجح ما لم يقبل به إمامه، ومما يؤيد ما ذكرناه ما قاله ابن زولاق: سمعت أبا الحسن عليّ بن أبي جعفر الطحاوي يقول سمعت أبي يقول وذكر فضل أبي عبيد حربويه وفقهه فقال: كان يذاكرني في
Mesâil hakkında bir gün bir meselede ona cevap vermiştim; bana: "Bu, Ebû Hanîfe'nin sözü değil" dedi. Ben de kendisine: "Ey kadı! Ebû Hanîfe'nin söylediği her şeyi mi söyleyeyim?" diye sordum. Bunun üzerine: "Seni ancak bir mükallid sanırdım" dedi. Ben de: "Taklid ancak asabî olana yakışır" dedim. Bana: "Yahut ahmak olana" karşılığını verdi. Râvî dedi ki: "Bu söz Mısır'da yayıldı, nihayet darbımesel hâline geldi ve insanlar onu ezberledi."(1)
Kendisi pek çok şeyhten yetişmiş, onlardan ders almış ve istifade etmiş; hocalarının sayısı üç yüzü aşmıştır. Çeşitli diyarlardan Mısır'a gelen her ilim ehline sıkıca devam ederdi. Nihayet onların yanında bulunan ilimleri kendi ilmine eklemişti. Bu da onun istifade etmeye verdiği önemin ve ilme olan sarsılmaz hırsının derecesini göstermektedir. Kendisini ilim ehlinden pek çok kimse övmüş; güvenilir (sika), sâbit, fakîh, akıllı, dindar bir hâfız olduğunu, fıkıh ve hadiste üstün bir mertebeye sahip bulunduğunu ifade etmişlerdir.
İbn Yûnus dedi ki: "Tahâvî, sika, sâbit, fakîh, akıllı bir zât idi; onun bir benzeri gelmedi."
Zehebî, büyük "Târih" inde dedi ki: "O, fakîh, muhaddis, hâfız, a‘lâmdan biriydi; sika, sâbit, fakîh, akıllı idi."
İbn Kesîr, "el-Bidâye ve'n-Nihâye" de dedi ki: "O, güvenilir ve sağlam olanlardan, değerli hâfızlardandır."
Allah ona rahmet etsin; eserleri ise tahkik, cem‘, faydalarının çokluğu ve güzel sunum açısından en üst düzeydedir.
Eserlerinden biri de "el-ʿAḳīdetü’ṭ-Ṭaḥâviyye" dir; ki biz onu şerhiyle birlikte zarif baskısıyla okuyuculara sunuyoruz. Bu eser, hacmi küçük olmasına rağmen faydası bol, selefî metodludur; sayfaları arasında bir müslümanın akîdesinde ihtiyaç duyduğu her şeyi toplamaktadır. Bir diğer eseri de "Meʿâni’l-Âsâr" adlı kitabıdır. Bu kitap, fıkhî araştırmaları delilleriyle birlikte arz eder. Araştırması sırasında ihtilâflı meseleleri zikreder, delillerini sıralar ve tartışır; ardından kendisine doğru görüneni tercih eder. İşte bu kitap, ilim talebesini fıkıh anlayışı konusunda eğitir, ihtilâf vecihlerini gösterir, istinbat melekesini geliştirir ve ona müstakil bir şahsiyet kazandırır.
(1) Bu haberi İbn Hacer'in "Lisânü'l-Mîzân" ında müellifin tercümesinde görünüz.
المسائل فأجبته يومًا في مسألة فقال لي: ما هذا قول أبي حنيفة فقلت له أيها القاضي: أوكل ما قاله أبو حنيفة أقول به؟ فقال: ما ظننتك إلا مقلدًا، فقلت له: وهل يقلد إلا عصبي، فقال لي: أو غبي. قال فطارت هذه بمصر حتى صارت مثلا وحفظها الناس(١).وقد تخرج على كثير من الشيوخ، وأخذ عنهم، وأفاد منهم، وقد أربى عددهم على ثلاثمائة شيخ، وكان شديد الملازمة لكل قادم إلى مصر من أهل العلم من شتى الأقطار، حتى جمع إلى علمه ما عندهم من العلوم، وهذا يدلك على مبلغ عنايته في الاستفادة، وحرصه الأكيد على العلم، وقد أثنى عليه غير واحد من أهل العلم، ووصفوه بأنه ثقة ثبت فقيه عاقل حافظ دين، له اليد الطولى في الفقه والحديث.قال ابن يونس: كان الطحاوي ثقة ثبتًا فقيها عاقلًا لم يخلف مثله.وقال الذهبي في "تاريخه" الكبير: الفقيه المحدث الحافظ أحد الأعلام وكان ثقة ثبتًا فقيهًا عاقلًا.وقال ابن كثير في "البداية والنهاية": هو أحد الثقات الأثبات والحفاظ الجهابذة.وأما تصانيفه رحمه الله فهي غاية في التحقيق والجمع وكثرة الفوائد وحسن العرض.فمن مصنفاته "العقيدة الطحاوية" وهي التي نقدمها مع شرحها في طبعتها الأنيقة للقراء وهي على صغر حجمها غزيرة النفع سلفية المنهج تجمع بين دفتيها كل ما يحتاج إليه المسلم في عقيدته، ومنها كتاب "معاني الآثار" وهو كتاب يعرض فيه الأبحاث الفقهية مقرونة بدليلها، ويذكر في غضون بحثه المسائل الخلافية، ويسرد أدلتها ويناقشها، ثم يرجح ما استبان له الصواب منها، وهذا الكتاب يدرب طالب العلم على التفقه، ويطلعه على وجوه الخلاف، ويربي فيه ملكة الاستنباط، ويكون له شخصية مستقلة.(١) انظر هذا الخبر في "لسان الميزان" لابن حجر في ترجمة المصنف.
Ve bunlardan biri, tenâkuzu giderme ve ondan ahkâm çıkarma hususunda 'Müşkilü'l-Âsâr'[1] kitabıdır. Yine 'Ahkâmü'l-Kur'ân', 'el-Muhtasar', 'Şerhu'l-Câmi‘i'l-Kebîr', 'Şerhu'l-Câmi‘i's-Sağîr', 'eş-Şurût' kitabı, 'en-Nevâdirü'l-Fıkhiyye', 'er-Reddü alâ Ebî Ubeyd', 'er-Reddü alâ Îsâ b. Ebân' ve bunlardan başka kıymetli ve itibarlı telifler de bulunmaktadır. Müellif (rahmetullahi aleyh) üç yüz yirmi bir yılı Zilkade ayının ilk gecesi olan Perşembe gecesi Mısır'da vefat etmiş ve Karâfe'ye defnedilmiştir. [1] Bu kitap yedi büyük cilt olup İstanbul'daki Şeyhülislam Feyzullah Efendi Kütüphanesi'nin mahfuzatındandır. Haydarabad'da dört cilt halinde basılan kısmı belki kitabın yarısı bile değildir. Kitap, ilk bakışta müteârız görünen hadisleri nakledip sonra kendine has metoduyla teâruzu gidermesi yönüyle büyük faydalı ve yüksek değerli bir eser olup bu metottan insaflı mümin hoşnut olur.
ومنها كتاب "مشكل الآثار"(١) في نفي التضاد واستخراج الأحكام منها، ومنها "أحكام القرآن" و"المختصر" و"شرح الجامع الكبير" و"شرح الجامع الصغير" وكتاب "الشروط" و"النوادر الفقهية" و"الرد على أبي عبيد" و"الرد على عيسى بن أبان" وغير ذلك من التصانيف الجليلة المعتبرة.توفي رحمه الله سنة إحدى وعشرين وثلاثمائة ليلة الخميس مستهل ذي القعدة بمصر ودفن بالقرافة.(١) يقع هذا الكتاب في سبع مجلدات ضخام، وهو من محفوظات مكتبة فيض الله شيخ الإسلام في استنبول، والقسم المطبوع منه في حيدر آباد في أربعة أجزاء ربما لا يكون نصف الكتاب، وهو كتاب جليل القدر عظيم النفع يسوق الأحاديث التي تبدو لأول وهلة أنها متعارضة، ثم يأخذ في دفع التعارض بطريقته الفذة التي يرتاح إليها المؤمن المنصف.