Mukaddime… Kitâbü't-Tevhîd ve Kurretü Uyûni'l-Muvahhidîn fî Tahkîki Da'veti'l-Enbiyâi'l-Mürselîn.
Telif: Abdurrahman b. Hasan b. Muhammed b. Abdilvehhab.
Bismillâhirrahmânirrahîm.
Takdim:
Muhakkak ki hamd Allah'a mahsustur; O'na hamdeder, O'ndan yardım diler, O'ndan mağfiret diler ve nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah kimi hidayete erdirirse onu saptıracak yoktur; kimi de saptırırsa ona hidayet verecek yoktur.
Ve ba‘d: İşte bu kitap, 1285 H. senesinde vefat eden allâme Şeyh Abdurrahman b. Hasan b. Muhammed b. Abdilvehhab'ın 'Kurretü Uyûni'l-Muvahhidîn' adlı eseridir. Müellif bu eserde, 1206 H. senesinde vefat eden ve kendi asrında Şeyhülislâm olan dedesi Şeyh Muhammed b. Abdilvehhab en-Necdî et-Temîmî'nin –ki O, Allah azze ve celle'nin tevhidine ve O'na şirk koşmamaya davet etmiştir– kitabına bazı faydalı haşiyeler koymuştur. Torunu Şeyh Abdurrahman da bu hususta onu takip etmiş ve 'Kurretü Uyûni'l-Muvahhidîn' adını verdiği bu kitabına bazı muhtasar haşiyeler koymuştur. Bu kitap, hakikaten, enbiyâ ve mürselînin –ki onlar yalnızca Allah'a ibadete ve O'na şirk koşmamaya davet etmişlerdir– davetini tahkik eden muvahhidlerin göz nurudur. Şeyh, tevhid akidesini beyan etmiş ve günümüzde insanların müsamaha gösterdiği şirk türlerinden –temâim, taşlardan ve ağaçlardan teberrük etmek ve benzeri– sayılan şeyler hakkında uyarıda bulunmuştur. Yine ibadetin ancak Allah Teâlâ'ya yapılabileceğini, kurban kesmenin de ancak Allah için caiz olduğunu, aynı şekilde adakların da ancak Allah için caiz olduğunu beyan etmiştir. İnsanın Allah Teâlâ'dan başkasından medet ummasının şirk olduğunu, Allah Teâlâ'dan başkasından bir şey istenmemesi gerektiğini ve ancak Allah'tan yardım dilenmesi gerektiğini açıklamıştır. Nitekim Resûlullah (s.a.v.) amcasının oğlu Abdullah b. Abbas (r.anhümâ)'a şöyle buyurmuştur: "Bir şey istediğinde Allah'tan iste; yardım dilediğinde Allah'tan yardım dile."[1] Ayrıca Allah Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyurmuştur: {Eğer Allah sana bir zarar dokunduracak olursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur; eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir.}[2]
Müellif (Allah ona rahmet etsin) beyan etmiştir ki âdemoğullarının küfre düşmesinin sebebi, sâlih kimselerde aşırıya kaçmaları, nihayet onların Allah'tan başka ibadet edilen putlar haline gelmesidir. İnsanları sihir, kehânet, tîre (uğursuz sayma), yıldızlarla hüküm verme ve yıldızlar vasıtasıyla yağmur isteme (istiskâ bi'l-envâ') gibi şeylerden sakındırmıştır. Yine Allah Teâlâ'dan başkasına yemin etmenin şirk olduğunu, mü'minin Allah Teâlâ'ya Esmâ-i Hüsnâ'sı ve yüce sıfatlarıyla dua etmesi gerektiğini beyan etmiştir. Ayrıca (Allah ona rahmet etsin) Resûlullah (s.a.v.)'in tevhidi koruduğunu ve şirke giden yolları kapattığını da açıklamıştır. Bu konuda geniş bir şerh isteyen, bizzat müellifin kendisi tarafından yazılmış olan 'Fethu'l-Mecîd Şerhu Kitâbi't-Tevhîd' adlı esere de başvurmalıdır.
[1] et-Tirmizî: Sıfatü'l-Kıyâme ve'r-Rekâik ve'l-Vera', (2516); Ahmed, (1/293, 1/303, 1/307).
[2] Yûnus Sûresi, 107. âyet.
مقدمة…كتاب التوحيد وقرة عيون الموحدين في تحقيق دعوة الأنبياء المرسلينتأليف: عبد الرحمن بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب بسم الله الرحمن الرحيمتقديمإن الحمد لله، نحمده، ونستعينه، ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له.وبعد: فهذا كتاب "قرة عيون الموحدين" للعلامة الشيخ عبد الرحمن بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب، المتوفي سنة "١٢٨٥ " هـ، وقد وضع فيه بعض الحواشي المفيدة على كتاب جده شيخ الإسلام في عصره الشيخ محمد بن عبد الوهاب النجدي التميمي المتوفى سنة "١٢٠٦ " هـ، الذي دعا إلى توحيد الله عز وجل وعدم الإشراك به، وقد تبعه في ذلك حفيده الشيخ عبد الرحمن، فوضع بعض الحواشي المختصرة في كتابه هذا الذي سماه "قرة عيون الموحدين "، وإنه بحق قرة عيون الموحدين في تحقيق دعوة الأنبياء والمرسلين، الذين دعوا إلى عبادة الله وحده وعدم الإشراك به، فبين الشيخ عقيدة التوحيد، وحذر مما يعد من الشرك الذي تساهل الناس فيه في عصرنا الحاضر، كالتمائم، والتبرك بالأحجار والأشجار وغيرهما، وبين أنه لا تجوز العبادة إلا لله تعالى، وأن الذبح أيضا لا يجوز إلا لله، وكذلك النذور لا تجوز إلا لله، وأن من الشرك أن يستغيث الإنسان بغير الله تعالى وأنه ينبغي أن لا يسأل غير الله تعالى، ولا يستعين إلا بالله، وقد قال رسول الله صلي الله عليه وسلم لابن عمه عبد الله بن عباس رضي الله عنهما: " وإذا سألت فاسأل الله، وإذا استعنت فاستعن بالله " ١ وقال تعالى في القرآن الكريم: {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} ٢.وبين رحمه الله أن سبب كفر بني آدم، الغلو في الصالحين حتى صارت كالأوثان تعبد من دون الله، وحذر الناس من السحر والكهانة، والتطير والتنجيم والاستسقاء بالأنواء، وبين أن من الشرك الحلف بغير الله تعالى، وأن على المؤمن أن يسأل الله تعالى بأسمائه الحسنى، وصفاته العلى، وبين أيضا رحمه الله أن رسول الله صلي الله عليه وسلم حمى التوحيد وسد طرق الشرك، ومن أراد في هذا شرحا وافيا فعليه أيضا بكتاب "فتح المجيد شرح كتاب التوحيد" الذي هو شرح أيضا للمؤلف نفسه١الترمذي: صفة القيامة والرقائق والورع (٢٥١٦) ، وأحمد (١/٢٩٣ ،١/٣٠٣ ،١/٣٠٧) .٢ سورة يونس آية: ١٠٧.
Onun dedesinin "Tevhid" kitabına gelince, o bu kitapta çok iyi yazmış, faydalı olmuştur. Allah Teâlâ onu hayırla mükâfatlandırsın. Biz, Müslümanların akidelerini düzeltmeye ve onları Allah Azze ve Celle'nin kitabı ile Resûlü sallallahu aleyhi ve sellem'in sünnetinin saf kaynağına döndürmeye en muhtaç olduğumuz bir zamanda insanlara bu risaleyi sunuyoruz. Bu risale bize, İslam ümmetinin hayırlı asırlarında imamlarından aldıkları akidenin -ki bu Selef-i Sâlih'in akidesidir- doğru bir tasvirini vermektedir. O, sağlam akide ve dosdoğru yoldur ki her Müslümanın o yolu takip etmesi ve o minval üzere yürümesi gerekir. Allah Tebâreke ve Teâlâ'dan bizi Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat akidesi üzere öldürmesini, kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle birlikte haşretmesini dileriz. Onlar ne güzel arkadaştır! Bu, Allah'tan bir fazilettir. Allah bilici olarak yeter. Son çağrımız, hamd âlemlerin Rabbi Allah'adır. Sünnet-i Nebeviyye'nin hizmetkârı Abdulkadir el-Arnaut yazdı.
Muhakkikin Önsözü
Bismillâhirrahmânirrahîm. Hamd, kendisinden başka ilâh olmayan tek Allah'a mahsustur. Salât ve selâm Muhammed'e, âline ve sahabesine olsun. Bundan sonra, "Kurre Uyûni'l-Muvahhidîn" kitabının tahkikinde, Şeyhülislam Muhammed b. Abdülvehhâb'ın "Kitâbü't-Tevhîd"ine haşiye olan ve 1346 hicride Menâr Matbaası'nda basılmış bulunan üstad Muhammed Reşid Rıza'nın baskısını esas aldım. Gördük ki kitaptan fayda ancak "Kitâbü't-Tevhîd"in tamamına kaynaklık etmesiyle tamamlanır. Bunun üzerine çalışmamız şöyle oldu: 1- "Kitâbü't-Tevhîd"i sayfaların üst kısmına yerleştirdim. 2- "Kurre Uyûni'l-Muvahhidîn"i ona haşiye olarak ve ilkinden farklı bir yazı karakteriyle koydum. Her iki kitabın hadislerini tahriç ettim; bunu temiz sünnet kitaplarına ve iki şeyh Muhammed Nâsırüddîn el-Albânî ile Abdulkadir el-Arnaut'un kitaplarına müracaat ederek yaptım. Kitaba hadislerin taraflarına dair bir fihrist ve kitap konularına dair bir diğer fihrist ekledim. Allah Teâlâ'dan dilerim ki bu kitaptan fayda sağlasın ve onunla muvahhidlerin gözlerini aydınlatsın; onlar ki O'nun risaletlerine tâbi olurlar, O'ndan korkarlar ve O'ndan başka hiç kimseden korkmazlar. Son çağrımız, hamd âlemlerin Rabbi Allah'adır.
Beşir Muhammed Uyun
على كتاب جده "التوحيد"، فإنه قد أجاد فيه، وأفاد، جزاه الله تعالى خيرا.وإننا نقدم للناس هذه الرسالة في وقت أحوج ما نكون فيه إلى تصحيح عقائد المسلمين والرجوع بها إلى النبع الصافي من كتاب الله عز وجل وسنة رسوله صلي الله عليه وسلم وهي تعطينا صورة صادقة لما كانت عليه عقيدة الأمة الإسلامية في قرونها الخيرة التي تلقوها عن أئمتهم، وهي عقيدة السلف الصالح، وهي العقيدة السليمة والطريقة المستقيمة التي ينبغي على كل مسلم أن يسلك سبيلها، وأن يسير على منهاجها، نسأل الله تبارك وتعالى أن يميتنا على عقيدة أهل السنة والجماعة، وأن يحشرنا مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين، وحسن أولئك رفيقا، ذلك الفضل من الله وكفي بالله عليما.وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين.كتبه خادم السنة النبويةعبد القادر الأرناؤوطمقدمة المحقق بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذي لا إله إلا هو وحده، والصلاة والسلام على محمد وآله وصحبه، وبعد، اعتمدت في تحقيق كتاب "قرة عيون الموحدين" على طبعة الأستاذ محمد رشيد رضا رحمه الله تعالى، الذي هو حاشية على "كتاب التوحيد" لشيخ الإسلام محمد بن عبد الوهاب رحمه الله تعالى، المطبوعة بمطبعة المنار سنة ١٣٤٦هـ، وقد رأينا أن الفائدة لا تتم من الكتاب إلا إذا كان مصدر بكتاب التوحيد كاملا فكان عملنا:١- صدرت "كتاب التوحيد" في أعلى الصفحات.٢- جعلت "كتاب قرة عيون الموحدين" حاشية له وبحرف مغاير للأول.خرجت أحاديث الكتابين، وذلك بالرجوع إلى كتب السنة المطهرة، وإلى كتب الشيخين محمد ناصر الدين الألباني وعبد القادر الأرناؤوط، وألحقت بالكتاب فهرسا لأطراف الحديث وآخر لموضوعات الكتاب.وأسأل الله تعالى أن ينفع بهذا الكتاب ويقر به عيون الموحدين، الذين يتبعون رسالاته ويخشونه ولا يخشون أحدا سواه.وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين.بشير محمد عيون
Bismillâhirrahmânirrahîm
Elhamdülillâh ve sallallahu alâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sellem.
1 — Bâb: "Allah'ın kulları üzerindeki hakkı ve kulların Allah üzerindeki hakkı"
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım}[1].
Ve şu kavli: {Andolsun ki biz her ümmete bir resul gönderdik: "Allah'a ibadet edin ve tâğûttan sakının" diye}[2] âyeti.
...................................................................................................
Bismillâhirrahmânirrahîm
Rabbin yessir ve a‘in yâ Kerîm
{Bismillâhirrahmânirrahîm} Besmele üzerine söz, şerhte zikredildiği üzere bilinmektedir. Onunla başlamak sünnettir. Nitekim Buhârî ve diğer âlimler, Nebî (s.a.v.)'in meliklere ve diğerlerine gönderdiği mektuplarda sünnete uyarak böyle yapmışlardır. Besmeleyle başlama emri hakkında meşhur bir hadis vardır[3].
"Kitâbü't-Tevhîd"
Burada tevhidden maksat, ibadet tevhididir. Her resul, kavmine davetine bu tevhid ile başlamıştır: {Allah'a ibadet edin, sizin O'ndan başka ilâhınız yoktur}[4] — A'râf, Hûd ve diğer surelerde olduğu gibi.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım}[5]. Âyet, Allah Teâlâ'nın mahlûkatı büyük bir hikmet için yarattığına delalet eder: O da, O'ndan başkasına ibadeti terk ederek yalnızca O'na kulluk etmelerinin kendilerine vacip olduğu şeyi yerine getirmeleridir. Birinciyi (yaratmayı) yapmış, ikinciyi (ibadeti) onların yapması için.
Şeyhülislâm dedi ki: İbadet, Allah'ın sevdiği ve razı olduğu, zâhir ve bâtın bütün söz ve amelleri kapsayan bir isimdir. Yine dedi ki: İbadet, Allah'a duyulan sevginin kemalini ve nihayetini, Allah'a karşı duyulan zillet ve teslimiyetin kemalini ve nihayetini birleştiren bir isimdir.
[1] ez-Zâriyât Sûresi, 56. âyet.
[2] en-Nahl Sûresi, 36. âyet.
[3] Hadis zayıftır; râvilerin Zührî'den rivayetindeki ihtilaftan dolayı. Onun (Zührî'nin) rivayet ettiği muttasıl her rivayet ya zayıftır ya da senedi ona ulaşan zayıftır. Sahih olan ise ondan mürsel olarak gelendir. Allah en iyi bilendir. Bk. el-İrvâ, no: (1) ve Nevevî'nin el-Ezkâr'ı, baskımız no: (339).
[4] el-Mü'minûn Sûresi, 32. âyet.
[5] ez-Zâriyât Sûresi, 56. âyet.
بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله، وصلى الله على محمد وعلى آله وسلم١- باب " حق الله على العباد وحق العباد على الله "وقول الله تعالى: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالأِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ} ١.وقوله: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} ٢ الآية...................................................................................................بسم الله الرحمن الرحيمرب يسر وأعن يا كريم{بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} الكلام على البسملة بين مذكور في الشرح، والبداءة بها سنة، كما فعل البخاري وغيره من العلماء اتباعا للسنة في مراسلات النبي صلي الله عليه وسلم للملوك وغيرهم، وفي الأمر بالبداءة بها حديث معروف٣. "كتاب التوحيد"المراد بالتوحيد توحيد العبادة، وكل رسول يفتتح دعوته لقومه بهذا التوحيد: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} ٤ كما في سورة الأعراف وهود وغيرهما. وقول الله تعالى: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالأِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ} ٥ دلت الآية على أن الله تعالى خلق الخلق لحكمة عظيمة، وهي القيام بما وجب عليهم من عبادته وحده بترك عبادة ما سواه، ففعل الأول وهو خلقهم ليفعلوا هم الثاني وهي العبادة.قال شيخ الإسلام: العبادة اسم جامع لكل ما يحبه الله ويرضاه من الأقوال والأعمال الظاهرة والباطنة. وقال أيضا: والعبادة اسم يجمع كمال الحب لله ونهايته، وكمال الذل لله ونهايته،١ سورة الذاريات آية: ٥٦.٢ سورة النحل آية: ٣٦.٣ الحديث ضعيف لاضطراب الرواة فيه عن الزهري ، وكل من رواه عنه موصولا ضعيف أو السند إليه ضعيف ، والصحيح عنه مرسلا. والله أعلم. انظر الإرواء رقم (١) و"الأذكار" للنووي طبعتنا رقم (٣٣٩) .٤ سورة المؤمنون آية: ٣٢.٥ سورة الذاريات آية: ٥٦.
Şöyle buyurdu: {Rabbin, yalnızca Kendisine ibadet etmenizi hükmetti [Kur’an, el-İsrâ 17:23]}... Sevginin boyun eğmeden, boyun eğmenin de sevgiden arınmış olması ibadet sayılmaz. Asıl ibadet, bu iki hasletin tamamını bir arada bulundurandır.
Yine şöyle dedi: Cinlerin ve insanların, Allah Teâlâ’yı sevmek ve O’nun rızasını kazanmak için yaratılmalarına gelince, bu O’nun dinî iradesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ben cinleri ve insanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım} [Kur’an, ez-Zâriyât 51:56](1)(2).
Allah Teâlâ’nın: {And olsun ki biz her ümmete, “Allah’a ibadet edin ve tâğuttan sakının” diye bir peygamber gönderdik} [Kur’an, en-Nahl 16:36](3) âyeti, O’nun her asırda ve her ümmet topluluğu içinde bir peygamber gönderdiğini; bu peygamberin onları yalnızca Allah’a kulluk etmeye çağırdığını, şeytanın süsleyip kendilerine cazip gösterdiği Allah’ın dışındaki varlıklara ibadet etmekten onları nehyettiğini haber vermektedir. Bu ümmetlerden kimini Allah hidayete erdirdi ve o kimse, kulluğu yalnızca Allah’a hasrederek O’nu birledi ve peygamberlerine itaat etti; kimine de sapıklık hak oldu ve o kimse, ibadetinde Allah’a başkasını ortak koştu, peygamberlerin getirdiği hidayeti kabul etmedi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: “Benden başka ilâh yoktur, öyleyse Bana ibadet edin” diye vahyetmiş olmayalım} [Kur’an, el-Enbiyâ 21:25](4). İşte kendileri için yaratıldıkları ve kendisine davet olundukları bu tevhid, ulûhiyet tevhidi; yani kasıt ve talep tevhididir.
Rubûbiyet tevhidi, esmâ ve sıfat tevhidi ile fiil tevhidine gelince; bunlar ilim ve itikat tevhididir. Ümmetlerin çoğu bunu Allah için ikrar etmiştir. Ulûhiyet tevhidini ise çoğu inkâr etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ, Hûd kavmi hakkında, nebîleri onlara: {Allah’a ibadet edin, sizin O’ndan başka ilâhınız yoktur} [Kur’an, el-A‘râf 7:65](5) dediğinde kavmin şöyle dediğini haber vermiştir: {Sen bize, tek olan Allah’a ibadet edelim diye mi geldin?} [Kur’an, el-A‘râf 7:70](6). Kureyş müşrikleri de şöyle demişti: {O, ilâhları tek bir ilâh mı yaptı? Bu gerçekten tuhaf bir şey!} [Kur’an, Sâd 38:5](7).
İşte şu âyet: {And olsun ki biz her ümmete, “Allah’a ibadet edin ve tâğuttan sakının” diye bir peygamber gönderdik} [Kur’an, en-Nahl 16:36](8), kendisinden önceki âyetin ve kendisinden sonraki âyetlerin mânâsını açıklamaktadır. Ayrıca bu âyet, kendileri için yaratıldıkları ibadetten maksadın, her ne olursa olsun Allah’tan başkasına kulluk şüphesi karışmamış olan halis ibadet olduğunu beyan etmektedir. Öyleyse ameller, ancak Allah’ın dışında kendisine ibadet edilen her şeyden berâet ederek sahih olur. Allah Teâlâ, insanları ve cinleri Kendisine ibadet etsinler diye yaratmıştır; onlardan kimi bunu yapmış, kimi de şirke düşüp küfre girmiştir. Nitekim Allah Teâlâ bu âyetin devamında şöyle buyurmuştur: {Onlardan kimine hidayet nasip oldu, kimine de sapıklık hak oldu} [Kur’an, en-Nahl 16:36].
وقوله: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ..................................................................................................فالحب الخلي عن ذل والذل الخلي عن حب لا يكون عبادة، وإنما العبادة ما يجمع كمال الأمرين. وقال أيضا: وأما ما خلقوا له من محبة الله تعالى ورضاه فهو إرادته الدينية، فذلك مذكور في قوله تعالى: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالأِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ} ١ ٢.وقول الله تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} ٣ الآية. يخبر تعالى أنه بعث في كل قرن وطائفة من الأمم رسولا يدعوهم إلى عبادة الله وحده، وينهاهم عن عبادة ما زينه الشيطان لهم وأوقعهم فيه من عبادة ما سواه، فمنهم من هدى الله ووحده تعالى بالعبادة وأطاع رسله، ومنهم من حقت عليه الضلالة فأشرك مع الله غيره بعبادته، ولم يقبل هدى الله الذي جاءت به الرسل، كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} ٤. وهذا التوحيد الذي خلقوا له ودعوا إليه هو توحيد الإلهية، توحيد القصد والطلب.وأما توحيد الربوبية وتوحيد الأسماء والصفات وتوحيد الأفعال، فهو توحيد العلم والاعتقاد، وأكثر الأمم قد أقروا به لله. وأما توحيد الإلهية فأكثرهم قد جحدوه، كما قال تعالى عن قوم هود لما قال لهم: {اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} ٥ {أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ} ٦ وقال مشركو قريش: {أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} ٧، وهذه الآية وهي قوله: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} ٨، هذه الآية تبين معنى الآية قبلها وكذلك الآيات بعدها، وأن المراد بالعبادة التي خلقوا لها هي العبادة الخالصة التي لم يلبسها شرك بعبادة شيء سوى الله كائنا ما كان، فلا تصح الأعمال إلا بالبراءة من عبادة كل ما يعبد من دون الله، والله تعالى خلق الثقلين ليعبدوه، فمنهم من فعل، ومنهم من أشرك وكفر، كما قال تعالى في هذه الآية: {فَمِنْهُمْ١ سورة الذاريات آية: ٥٦.٢ انظر: كتاب العبودية ص ٤٥٤ المطبوع ضمن مجموعة التوحيد ص ٤٥٤، طبعتنا.٣ سورة النحل آية: ٣٦.٤ سورة الأنبياء آية: ٢٥.٥ سورة اأعراف آية: ٦٥.٦ سورة الأعراف آية: ٧٠.٧ سورة ص آية: ٥.٨ سورة النحل آية: ٣٦.
Allah’ın hidayete erdirdiği kimseler vardır; onlardan kimi de üzerine sapıklığın hak olduğu kimselerdir.[1] Yüce Allah buyurmuştur: “Biz hiçbir resulü, Allah’ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik.”[2] Yüce Allah, bununla, Rabbin cinleri ve insanları yaratmasındaki hikmetin, her birinin kendisi için yaratıldığı ve resullerin de bu maksatla gönderildiği şeyi yapmasını gerektirmediğini açıklamaktadır. İşte bu hikmet gereği Allah, yalnızca kendisine ibadet etmeyenleri ve resullerinin getirdiklerini kabul etmeyenleri helâk etmiş; Peygamberi (s.a.v.) ve ona tâbi olanlara da onlarla savaşmayı meşru kılmıştır. Onlardan bir kısmı itaat etmiş olup sayıları azdır; bir kısmı ise isyan etmiş olup sayıları çoktur. İşte bu tevhid, Allah’ın kendisinden başka hiçbir dini kabul etmediği İslâm dinidir. Nitekim kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm olan Yûsuf (aleyhisselâm) şöyle demiştir: “Hüküm yalnız Allah’ındır. O, kendisinden başkasına ibadet etmemenizi emretmiştir.”[3] Bu, Allah’ın resullerini kendisiyle gönderdiği, kitaplarını kendisiyle indirdiği ve resullerine ikame etmelerini emrettiği dindir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “O, Nûh’a tavsiye ettiği, sana vahyettiğimiz, İbrâhim’e, Mûsâ’ya ve Îsâ’ya tavsiye ettiğimiz dini size de şeriat kıldı: Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin.”[4] Peygamberi Muhammed’e (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur: “De ki: Ben ancak Allah’a ibadet etmekle ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamakla emrolundum. Ben O’na davet ederim, dönüşüm de O’nadır.”[5] Binaenaleyh Allah, ona yalnızca kendisine ibadet etmesini ve ümmeti de buna davet etmesini emretmiştir. Kur’ân’ın tamamı bu tevhid, onun açıklanması, karşılığı ve inkâr edenlere reddiye hakkındadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Andolsun size Allah’tan bir nur ve apaçık bir kitap geldi. Allah, rızasına uyanları onunla selâmet yollarına iletir, izniyle onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve onları dosdoğru bir yola hidayet eder.”[6] Ebû Dâvûd ve Tirmizî’nin rivayet ettiği —Tirmizî hadisin hasen sahih olduğunu söylemiştir— Muâz (r.a.) hadisinde şöyle geçer: “Dedim ki: Ey Allah’ın Resulü! Beni cennete girdirecek ve cehennemden uzaklaştıracak bir amel göster. Resulullah (s.a.v.): ‘Büyük bir şey sordun. Fakat bu, Allah’ın kolaylaştırdığı kimseye pek hafiftir: Allah’a ibadet eder, O’na hiçbir şeyi ortak koşmazsın; namazı kılar, zekâtı verir, Ramazan orucunu tutarsın...’ —haccı zikretti— sonra: ‘Sana işin başını, direğini ve zirvesini bildireyim mi?’ buyurdu. Ben: Evet ey Allah’ın Resulü, dedim. Buyurdu ki: ‘İşin başı İslâm, direği namaz, zirvesi ise Allah yolunda cihaddır.’”[7] Bu hadis, İslâm’ın tevhid olduğuna ve farzların da onun hukukundan bulunduğuna delâlet eder. Fukaha, İslâm’ın namazın ve diğer amellerin sıhhati için şart olduğu ve o[1]
مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ} ١.وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ} ٢ يبين أن حكمة الرب في خلقه للجن والإنس لا تقتضي أن كلا يفعل ما خلق له وأرسلت الرسل لأجله، ولهذه الحكمة أهلك الله من لم يعبده وحده، ولم يقبل ما جاءت به رسله، وشرع قتالهم لنبيه صلي الله عليه وسلم وأتباعه، فمنهم من أطاع وهم الأقلون، ومنهم من عصى وهم الأكثرون.وهذا التوحيد هو دين الإسلام الذي لا يقبل الله من أحد دينا سواه، كما قال الكريم ابن الكريم ابن الكريم يوسف عليهم السلام: {إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ أَمَرَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ} ٣، وهذا هو الدين الذي بعث الله به رسله، وأنزل به كتبه، وأمر الرسل أن يقيموه، كما قال تعالى: {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} ٤، وقال لنبيه محمد صلي الله عليه وسلم: {قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ} ٥، فأمره أن يعبده وحده وأن يدعو الأمة إلى ذلك. والقرآن كله في هذا التوحيد وبيانه وجزائه والرد على من جحده، كما قال تعالى: {قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ. هْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} ٦ وفي حديث معاذ الذي رواه أبو داود والترمذي وقال: حديث حسن صحيح، قال: قلت يا رسول الله دلني على عمل يدخلني الجنة ويباعدني عن النار، فقال: "سألت عن عظيم، وإنه ليسير على من يسره الله عليه: تعبد الله ولا تشرك به شيئا، وتقيم الصلاة وتؤتي الزكاة وتصوم رمضان- وذكر الحج - ثم قال: ألا أخبرك برأس الأمر وعموده وذروة سنامه؟ " قلت: بلى يا رسول الله. قال: "رأس الأمر الإسلام وعموده الصلاة وذروه سنامه الجهاد في سبيل الله " ٧.فدل على أن الإسلام هو التوحيد، والفرائض من حقوقه. وقد أجمع الفقهاء على أن الإسلام شرط لصحة الصلاة وغيرها من الأعمال، وهو١ سورة النحل آية: ٣٦.٢ سورة النساء آية: ٦٤.٣ سورة يوسف آية: ٤٠.٤ سورة الشورى آية: ١٣.٥ سورة الرعد آية: ٣٦.٦ سورة المائدة آية: ١٥-١٦.٧ لم يروه أبو داود ، وإنما الترمذي رقم (٢٦١٩) في الإيمان: باب ما جاء في حرمة الصلاة ، وأحمد في "المسند" ٥/ ٢٣١ و ٢٣٤ و٢٣٧ و ٢٤٥ و ٢٤٦ ، وابن ماجه رقم (٣٩٧٣) في الفتن: باب كف اللسان في الفتنة، وصححه الحاكم ٢ / ٤١٣ ووافقه الذهبي ، وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح ، وهو كما قالوا. انظر "الإرواء" رقم (٤١٣) .
Ayet-i kerimede: “Ana-babaya iyilik edin” buyrulmaktadır (İsrâ 23). Yine: “Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın” buyrulmaktadır (Nisâ 36). Ve: “De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldıklarını okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın…” (En‘âm 151) buyrulmaktadır.
İki şehadetin mûcibesi (gereği), Lâ ilâhe illallah ve Muhammedün Resûlullah şehadetleridir. Şu halde Lâ ilâhe illallah şehadetinin mânası: Şirki nefyetmek, ondan ve onu işleyenden berî olmak, ibadeti yalnızca Allah’a halis kılmak, Resûl’e iman ve itaat etmektir. İşte bu, üçüncü ayet olan Allah Teâlâ’nın: “Rabbin, yalnız kendisine ibadet etmenizi emretti” (İsrâ 23) –yani buyurdu ve vasiyet etti– ayetinin mânasıdır. Onun “أَلا تَعْبُدُوا” sözü “Lâ ilâhe” mânasını, “إِلا إِيَّاهُ” sözü ise “illallah” mânasını taşır. Bu, Kelime-i İhlâs’ın mânasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sizinle bizim aramızda müsâvî (ortak) bir kelimeye gelin: Allah’tan başkasına ibadet etmeyelim, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayalım…” (Âl-i İmrân 64) Onun “أَلا نَعْبُدَ” sözü “Lâ ilâhe” mânasını, “إِلا اللَّهَ” sözü ise Kelime-i İhlâs’taki müstesnâdır. Sübhânallah! Bu kadar açık ve beyan edilmiş iken bu ümmetin geç dönem akıllılarına nasıl gizli kalabilmiş?
Allah Teâlâ’nın: “Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın” (Nisâ 36) buyruğu da bu ayettir. Bu ayet, kendileri için yaratılmış oldukları ibadeti de beyan etmektedir. Zira Allah Teâlâ, farz kıldığı ibadet emrini, haram kıldığı şirkten –ki ibadette şirktir– nehy ile birlikte zikretmiştir. Bu ayet, şirkten kaçınmanın ibadetin sıhhatinin şartı olduğuna delalet eder; ibadet asla şirksiz sahih olmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Eğer şirk koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri boşa giderdi” (En‘âm 88). Yine: “Andolsun ki sana ve senden öncekilere vahyolundu: Eğer şirk koşarsan, amelin mutlaka boşa gider ve hüsrana uğrayanlardan olursun. Hayır, yalnız Allah’a ibadet et ve şükredenlerden ol” (Zümer 65-66). Burada mef‘ûlün takdimi hasr (tahsis) ifade eder; yani “Yalnız Allah’a ibadet et, başkasına değil” manasındadır. Tıpkı Fatiha Suresi’ndeki: “Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” (Fâtiha 5) ayetinde olduğu gibi.
Allah Teâlâ bu tevhidi şu ayetiyle de kararlaştırmıştır: “De ki: Ben, dini yalnız Allah’a halis kılarak O’na ibadet etmekle emrolundum” (Zümer 11). Din ise, emredileni yapmak ve nehyedilenden kaçınmak suretiyle ibadet etmektir. Nitekim âlim İbn Kayyim (rahimehullah) şöyle buyurmuştur: “Emir ve nehy ki O’nun dinidir; cezası ise ikinci diriliş günündedir.” Daha önce de belirtildiği üzere dinin aslı ve esası, tevhid-i ibadettir. Önce geçenleri gafletle karşılama.
Allah’ın şu sözü: “De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldıklarını okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana-babaya iyilik edin…” (İsrâ 23).
{وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً} ١ الآية. وقوله: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً} ٢الآيه. وقوله: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً}..................................................................................................مقتضى الشهادتين شهادة أن لا إله إلا الله، وشهادة أن محمدا رسول الله. فمعنى شهادة أن لا إله إلا الله: نفي الشرك والبراءة منه وممن فعله، وإخلاص العبادة لله وحده، والإيمان بالرسول وطاعته وهو معنى الآية الثالثة، وهي قوله تعالى: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إِلا إِيَّاهُ} ٣ أي أمر ووصى. فقوله: " أَلا تَعْبُدُوا " فيه معنى "لا إله" وقوله: " إِلا إِيَّاهُ " فيه معنى " إِلا اللَّهَ ". وهذا معنى كلمة الإخلاص كما قال تعالى: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً} ٤ فقوله: " أَلا تَعْبُدُوا " فيه معنى "لا إِلَهَ" وقوله: " إِلا اللَّهَ " هو المستثنى في كلمة الإخلاص فسبحان الله كيف خفي هذا مع بيانه ووضوحه على الأذكياء من متأخري هذه الأمة؟.وقول الله تعالى: {اعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً} ٥ - الآية.وهذه الآية تبين العبادة التي خلقوا لها أيضا، فإنه تعالى قرن الأمر بالعبادة التي فرضها بالنهي عن الشرك الذي حرمه وهو الشرك في العبادة، فدلت هذه الآية على أن اجتناب الشرك شرط في صحة العبادة، فلا تصح بدونه أصلا، كما قال تعالى: {وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} ٦، وقال تعالى: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ. بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} ٧، فتقديم المعمول يفيد الحصر، أي بل الله فاعبد وحده لا غير، كما في فاتحة الكتاب {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} ٨.وقرر تعالى هذا التوحيد بقوله: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} ٩.والدين هو العبادة بفعل ما أمر به وترك ما نهى عنه، كما قال العلامة ابن القيم رحمه الله تعالى:والأمر والنهي الذي هو دينه وجزاؤه يوم المعاد الثاني.وتقدم أن أصله وأساسه توحيد العبادة، فلا تغفل عما تقدم.قوله: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ١ سورة الإسراء آية: ٢٣.٢ سورة النساء آية: ٣٦.٣ سورة الإسراء آية: ٢٣.٤ سورة آل عمران آية: ٦٤.٥ سورة النساء آية: ٣٦.٦ سورة الأنعام آية: ٨٨.٧ سورة الزمر آية: ٦٥-٦٦.٨ سورة الفاتحة آية: ٥.٩ سورة الزمر آية: ١١.
İhsan (ile emrolunmanız) [1]; yani Allah size, ‘O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın’ [2] buyruğuyla yasakladığı şirki haram kılmıştır. Zira şirk, Allah’a isyan edilen en büyük günahtır; onun büyüğü de küçüğü de (aynı şekilde büyüktür). Bu ümmetin sonradan gelenlerinin çoğu, haramların en büyüğü olan bu şirke düştü. Nitekim Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce câhiliye döneminde olduğu gibi, onlar da kabirlere, türbelere, ağaçlara, taşlara, tâğutlara ve cinlere tapındılar. O müşrikler nasıl Lât, Uzzâ, Menât, Hübel ve diğer put ve heykellere tapmışlarsa, bunlar da aynı şekilde davrandılar. Bu şirki din edindiler; tevhide davet edildiklerinde şiddetle kaçındılar, mâbudları uğrunda öfkeleri çoğaldı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ‘Allah tek başına anıldığında, âhirete inanmayanların kalpleri tiksinir; O’ndan başka (ilâh diye anılan)lar anıldığında ise hemen sevinirler.’ [3] Yine buyurmuştur: ‘Sen Rabbini Kur’ân’da tek olarak andığında, onlar arkalarını dönüp kaçarlar.’ [4] Ve şöyle buyurmuştur: ‘Onlara “Allah’tan başka ilâh yoktur” denildiğinde büyüklenirler ve “Biz, deli bir şair yüzünden ilâhlarımızı bırakacak mıyız?” derlerdi.’ [5] Onlar, ‘Lâ ilâhe illallah’ sözünün, içine düştükleri şirki nefyettiğini biliyorlardı; fakat bu kelimenin delâlet ettiği tevhidi inkâr ettiler. Böylece o müşrikler, bu ümmetin sonradan gelenlerinin çoğundan, özellikle bazı ahkâmda ve kelâm ilminde bilgi sahibi olan âlimlerinden daha fazla ‘Lâ ilâhe illallah’ kelimesinin mânasını biliyorlardı. Çünkü onlar, ibâdet tevhidi konusunda cahil kaldılar; böylece ona aykırı olan şirke düştüler ve onu süslü gösterdiler. Aynı şekilde isim ve sıfat tevhidi konusunda da cahil kaldılar, onu inkâr ettiler; böylece onun nefyine de düştüler. Bunun hak olduğuna inanarak kitaplar telif ettiler; oysa o bâtıldır. İslam’ın gurbeti o kadar şiddetlendi ki, iyilik kötü, kötülük iyi görülür oldu. Küçük bu hal üzere büyüdü, büyük de bu hal üzere ihtiyarladı. Nitekim Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘İslam garip olarak başladı ve başladığı gibi yine garip hale dönecektir.’ [6]
[1] En‘âm, 151.
[2] En‘âm, 151.
[3] Zümer, 45.
[4] İsrâ, 46.
[5] Sâffât, 35-36.
[6] Müslim, Îmân, 145-146; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/389; İbn Mâce, Fiten, 3987; Tirmizî, Îmân, 2631.
إِحْسَاناً} ١ أي حرم عليكم الشرك الذي نهاكم عنه بقوله: {أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً} ٢ فالشرك أعظم ذنب عصي الله به أكبره وأصغره.وقد وقع الأكثر من متأخري هذه الأمة في هذا الشرك الذي هو أعظم المحرمات، كما وقع في الجاهلية قبل مبعث النبي صلي الله عليه وسلم، عبدوا القبور والمشاهد والأشجار والأحجار والطواغيت والجن، كما عبد أولئك اللات والعزى ومناة وهبل وغيرها من الأصنام والأوثان، واتخذوا هذا الشرك دينا ونفروا إذا دعوا إلى التوحيد أشد نفرة، واشتد غضبهم لمعبوداتهم، كما قال تعالى: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} ٣، وقال تعالى: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُوراً} ٤، وقال: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ. وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ} ٥.علموا أن لا إله إلا الله تنفي الشرك الذي وقعوا فيه، وأنكروا التوحيد الذي دلت عليه، فصار أولئك المشركون أعلم بمعنى هذه الكلمة: "لا إله إلا الله" من أكثر متأخري هذه الأمة، لا سيما أهل العلم منهم الذين لهم دراية في بعض الأحكام وعلم الكلام، فجهلوا توحيد العبادة، فوقعوا في الشرك المنافي له وزينوه، وجهلوا توحيد الأسماء والصفات وأنكروه، فوقعوا في نفيه أيضا. وصنفوا فيه الكتب لاعتقادهم أن ذلك حق وهو باطل.وقد اشتدت غربة الإسلام حتى عاد المعروف منكرا، والمنكر معروفا، فنشأ على هذا الصغير، وهرم عليه الكبير، وقد قال النبي صلي الله عليه وسلم: " بدأ الإسلام غريبا وسيعود غريبا كما بدأ" ٦.١ سورة الأنعام آية: ١٥١.٢ سورة الأنعام آية: ١٥١.٣ سورة الزمر آية: ٤٥.٤ سورة الإسراء آية: ٤٦.٥ سورة الصافاتآية: ٣٥-٣٦.٦ رواه مسلم رقم (١٤٥) (١٤٦) في الإيمان: باب بيان الإسلام بدأ غريبا وسيعود غريبا من حديث عبد الله بن عمر بن الخطاب رضي الله عنهما ، وتمامه: " وهو يأخذ يأرز بين المسجدين ، كما تأرز الحية في حجرها " ، ورواه أحمد ٢/ ٣٨٩، وابن ماجه رقم (٣٩٨٧) من حديث أبي هريرة رضي الله عنه ، وتمامه: " فطوبى للغرباء" ، وأحمد ٤/٧٣ من حديث عبد الرحمن بن سنة وتمامه: " قيل: يا رسول الله! من الغرباء؟ قال: " الذين يصلحون إذا فسد الناس" ، ورواه أحمد ١ / ١٨٤ من حديث سعد بن أبي وقاص رضي الله عنه ، ورواه أحمد ١ / ٣٩٨ ، والدارمي (٢٧٥٨) ، والترمذي رقم (٢٦٣١) ، وابن ماجه رقم (٣٩٨٨) من حديث عبد الله بن مسعود رضي الله عنه. وللحافظ ابن رجب الحنبلي رحمه الله رسالة في هذه الأحاديث وشرحها سماها " كشف الكربة في وصف أهل الغربة" وقد طبعت أكثر من مرة.
İbn Mes‘ûd (r.a.) şöyle dedi: "Kim Muhammed (s.a.v.)'in üzerinde mührü bulunan vasiyetine bakmak isterse, Allah Teâlâ'nın 'De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım' (En‘âm, 151) âyetinden 'Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur' (En‘âm, 153) âyetine kadar okusun." Ve Resûlullah (s.a.v.) buyurdu: "Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, Hıristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı, bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya ayrılacak, hepsi cehennemdedir, ancak bir fırka müstesna." Dediler ki: "Onlar kimdir, ey Allah'ın Resûlü?" Buyurdu: "Benim ve ashâbımın bugün üzerinde olduğu şey üzere olanlar." Bu hadis birçok yoldan sahih olarak rivayet edilmiştir; nitekim İmâdüddin İbn Kesîr ve diğer hâfızlar zikretmiştir. O, Sünen'de ve başka kitaplarda bulunmaktadır. Muhammed b. Nasr onu 'Kitâbü'l-İ‘tisâm'ında rivayet etmiştir. Nebî (s.a.v.)'in haber verdiği şey üç asırdan sonra vuku bulmuştur. Bu sebeple İslam dininin aslı olan tevhid konusundaki cehalet yaygınlaşmıştır. Zira tevhidin aslı, yalnızca Allah'a ibadet edilmesi ve yalnızca O'nun meşru kıldığı şekilde ibadet edilmesidir. Oysa bu terk edilmiş ve çoğunluğun ibadeti şirk ve bid‘atlerle karışmıştır. Fakat Allah Teâlâ -hamd O'na mahsustur- yeryüzünü, hüccetleriyle kaim olan ve basiret üzere O'na davet eden bir kimseden yoksun bırakmamıştır; tâ ki Allah'ın peygamberlerine ve resullerine indirdiği deliller ve beyyineler bâtıl olmasın. İşte bu sebeple O'na hamd ve şükür olsun. "Üzerinde mührü bulunan" sözü, bu vasiyeti yazılıp mühürlenmiş bir vasiyete benzetmektedir; yani değişmemiş ve dönüşmemiştir. Bundan maksat, Nebî (s.a.v.)'in Allah Teâlâ'nın kendisini göndermesinden vefatına kadar -salât ve selâm O'nun üzerine olsun- ümmeti, emir ve nehiy cihetinden bu muhkem âyetlerin ihtiva ettiği şeye davet etmeye devam etmiş olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ Halîli (a.s.) hakkında şöyle buyurmuştur: "Hani Rabbi ona 'Teslim ol!' demiş, o da 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti. Ve bunu vasiyet etti..." (En‘âm Sûresi, 151. âyet). Tirmizî tefsir bölümünde (nr. 3072) rivayet etmiştir; Taberânî el-Mu‘cemü'l-Evsat'ında (nr. 1208). Tirmizî: "Bu hadis hasen garîbtir" demiştir. Elbânî, 'el-Ehâdîsü's-Sahîha'da (nr. 1492) şöyle demiştir: "Bunu İbn Mâce (nr. 3992), İbn Ebî Âsım 'es-Sünne'de (nr. 63), Lâlikâî 'Şerhu's-Sünne'de (1/23/1) iki yoldan rivayet etmiştir: Abbâd b. Yûsuf'tan, o Safvân b. Amr'dan, o Râşid b. Sa‘d'dan, o Avf b. Mâlik'ten merfû olarak rivayet etmiştir. Dedim ki: Bu isnad ceyyiddir; ricali sika ve maruftur, ancak Abbâd b. Yûsuf el-Kindî el-Hımsî müstesna. İbn Hibbân onu 'es-Sikât'ta zikretmiş, başkaları da onu tevsik etmiştir. Kendisinden bir cemaat rivayette bulunmuştur. Hadisin şahidleri de vardır." (Elbânî sözünü bitirdi).
قال ابن مسعود رضي الله عنه: "من أراد أن ينظر إلى وصية محمد صلي الله عليه وسلم التي عليها خاتمه، فليقرأ تعالى: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} ١ إلى قوله: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً} " الآية.٢...................................................................................................وقد قال صلي الله عليه وسلم: " افترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقة، وافترقت النصارى على اثنتين وسبعين فرقة، وستفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين فرقة كلها في النار إلا واحدة، قالوا: ومن هي يا رسول الله؟ قال: "من كان على مثل ما أنا عليه اليوم وأصحابي" ٣.وهذا الحديث قد صح من طرق، كما ذكره العماد ابن كثير وغيره من الحفاظ، وهو في "السنن" وغيرها، ورواه محمد بن نصر في "كتاب الاعتصام".وقد وقع ما أخبر به النبي صلي الله عليه وسلم بعد القرون الثلاثة، فلهذا عم الجهل بالتوحيد الذي هو أصل دين الإسلام، فإن أصله أن لا يعبد إلا الله، وأن لا يعبد إلا بما شرع، وقد ترك هذا وصارت عبادة الأكثرين مشوبة بالشرك والبدع، لكن الله تعالى - وله الحمد - لم يخل الأرض من قائم له بحججه، وداع إليه على بصيرة؛ لكي لا تبطل حجج الله وبيناته التي أنزلها على أنبيائه ورسله، فله الحمد والشكر على ذلك.قوله: "التي عليها خاتمه " شبه هذه الوصية بوصية كتبت فختمت، أي فلم تتغير ولم تتبدل، أراد أن النبي صلي الله عليه وسلم لم يزل يدعو الأمة من حين بعثه الله تعالى إلى أن توفاه - صلوات الله وسلامه عليه - إلى ما تضمنته هذه الآيات المحكمات أمرا ونهيا، كما قال تعالى عن خليله عليه السلام: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ. وَوَصَّى بِهَا١ سورة الأنعام آية: ١٥١.٢ رواه الترمذي رقم (٣٠٧٢) في التفسير من سورة الأنعام، والطبراني في الأوسط رقم (١٢٠٨) ، وقال الترمذي: وهذا حديث حسن غريب.٣ قال الألباني في " الأحاديث الصحيحة" رقم (١٤٩٢) : رواه ابن ماجه رقم (٣٩٩٢) وابن أبي عاصم. في "السنة" (٦٣) ، واللالكائي في " شرح السنة" (١/٢٣/١) من طريقين عن عباد بن يوسف حدثني صفوان بن عمرو عن راشد بن سعد عن عوف بن مالك مرفوعا قلت: وهذا إسناد جيد ، رجاله ثقات معروفون غير عباد بن يوسف وهو الكندي الحمصي ، وقد ذكره ابن حبان في "الثقات" ووثقه غيره، وروى عنه جمع. وللحديث شواهد اهـ.
İbrahim, oğullarına ve Yakub: "Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti. Öyleyse siz ancak Müslümanlar olarak ölün." Muâz b. Cebel (r.a.)'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Resûlullah (s.a.v.)'in bir eşek üzerinde terkisinde idim. Bana dedi ki: 'Ey Muâz! Allah'ın kullar üzerindeki hakkının ne olduğunu ve kulların Allah üzerindeki hakkının ne olduğunu biliyor musun?' Ben: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: 'Allah'ın kullar üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamalarıdır. Kulların Allah üzerindeki hakkı ise, kendisine hiçbir şeyi ortak koşmayana azap etmemesidir.' Ben dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlara müjde vermeyeyim mi?' Buyurdu: 'Onlara müjde verme, zira (buna güvenip) tembelleşirler.' Bu hadisi Buhârî ve Müslim Sahihlerinde rivayet etmişlerdir." ................................................................................................... Müellif (Allah rahmet eylesin) burada şöyle demektedir: "Muâz b. Cebel (r.a.)'den rivayet edilen... hadisini buraya getirmesinin sebebi, bu hadisin önce geçen âyetlerin mânâsını içermesidir. Yani şu sözü: 'Allah'ın kullar üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamalarıdır.'" Allame İbn Kayyim (Allah rahmet eylesin) dedi ki: "İlâhın hakkı, emir gereği ibadettir, hiçbir ortak koşmaksızın. Ortak koşan, Allah'ın gazabından ve ateşinden kurtulamaz. İnsanlar (üç kısımdır): Allah'a ortak koşan; nefislerinin hevâsına uyan (ki bu şeytandandır); bid'at sahibi; yahut kendisinde iki asıl (tevhid ve sünnet) bulunan kimse. Kurtuluşun sebebi (işte bu iki asıldır) – ne güzel iki sebep." "Kulların Allah üzerindeki hakkı, kendisine hiçbir şeyi ortak koşmayana azap etmemesidir." (Buradaki hak) Allah üzerinde vacip bir hak değildir.
1 Buhârî (2856, Cihad: Bâbu İsmi'l-Feres ve'l-Hımâr; 5967, Libâs: Bâbu Hamli Sâhibi'd-Dâbbeti Ğayrehu Beyne Yedeyhi; 6267, İsti'zân: Bâbu Men Ecâbe bi Lebbeyke ve Sa'deyk; 6500, Rikâk: Bâbu Men Câhede Nefseh; 7373, Tevhîd: Bâbu Mâ Câe fî Du'âi'n-Nebiyyi Sallallahu Aleyhi ve Selleme Ümetehû ilâ Tevhîdi'llâhi Tebâreke ve Te'âlâ); Müslim (30, Îmân: Bâbu'd-Delîli alâ Enne Men Mâte ale't-Tevhîdi Dale'l-Cennete Kat'an); Tirmizî (2645, Îmân: Bâbu Mâ Câe fî İftirâki Hâzihi'l-Ümmeh); Ahmed (3/260, 261); İbn Mâce (4296, Zühd: Bâbu Mâ Yurcâ min Rahmetillâhi Yevme'l-Kıyâmeh).
2 Buhârî (2856, Cihad ve Siyer); Müslim (30, Îmân); Tirmizî (2643, Îmân); İbn Mâce (4296, Zühd); Ahmed (3/260, 5/228-242).
إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} وعن معاذ بن جبل رضي الله عنه قال: " كنت رديف النبي صلي الله عليه وسلم على حمار فقال لي: " يا معاذ! أتدري ما حق الله على العباد، وما حق العباد على الله؟ " فقلت: الله ورسوله أعلم. قال: " فإن حق الله على العباد أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئا، وحق العباد على الله أن لا يعذب من لا يشرك به شيئا"، فقلت: يا رسول الله أفلا أبشر الناس؟ قال: " لا تبشرهم فيتكلوا " أخرجاه في " الصحيحين"١...................................................................................................قوله: " وعن معاذ بن جبل رضي عنه، قال: كنت رديف النبي صلي الله عليه وسلم على حمار فقال لي: يا معاذ أتدري ما حق الله على العباد، وما حق العباد، على الله.".فساقه المصنف - رحمه الله تعالى - هنا لتضمنه معنى الآيات التي تقدمت، وذلك قوله: " حق الله على العباد أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئا "٢.قال العلامة ابن القيم رحمه الله تعالى:حق الإله عبادة بالأمر لا … من غير إشراك به شيئا همالم ينج من غضب الإله وناره … والناس بعد فمشرك بالههبهوى النفوس فذاك للشيطان … سبب النجاة فحبذا السببانإلا الذي قامت به الأصلان … أو ذو ابتداع أو له الوصفان"وحق العباد على الله أن لا يعذب من لا يشرك به شيئا"، ليس على الله حق واجب١ البخاري رقم (٢٨٥٦) في الجهاد: باب اسم الفرس والحمار ، ورقم (٥٩٦٧) في اللباس: باب حمل صاحب الدابة غيره بين يديه ، ورقم (٦٢٦٧) في الاستئذان: باب من أجاب بـ لبيك وسعديك، ورقم (٦٥٠٠) في الرقاق: باب من جاهد نفسه ، ورقم (٧٣٧٣) في التوحيد: باب ما جاء في دعاء النبي صلى الله عليه وسلم أمته إلى توحيد الله تبارك وتعالى ، ومسلم رقم (٣٠) في الإيمان: باب الدليل على أن من مات على التوحيد دخل الجنة قطعا ، والترمذي رقم (٢٦٤٥) في الإيمان: باب ما جاء في افتراق هذه الأمة ، وأحمد في " المسند " ٣/ ٢٦٠ و ٢٦١ ، وابن ماجه رقم (٤٢٩٦) في الزهد: باب ما يرجى من رحمة الله يوم القيامة.٢ البخاري: الجهاد والسير (٢٨٥٦) ، ومسلم: الإيمان (٣٠) ، والترمذي: الإيمان (٢٦٤٣) ، وابن ماجه: الزهد (٤٢٩٦) ، وأحمد (٣/٢٦٠ ،٥/٢٢٨ ،٥/٢٢٩ ،٥/٢٣٠ ،٥/٢٣٤ ،٥/٢٣٦ ،٥/٢٣٨ ،٥/٢٤٢) .
İçinde şu meseleler vardır:
Birincisi: Cinlerin ve insanların yaratılışındaki hikmet.
İkincisi: İbadet, tevhiddir; çünkü muhâsamat (mücadele) onun hakkındadır.
Üçüncüsü: Kim onu yerine getirmezse, Allah'a ibadet etmiş olmaz. İşte burada: "Siz de benim ibadet ettiğime ibadet edenler değilsiniz" (Kâfirûn, 3 ve 5) âyetinin mânası bulunmaktadır.
Dördüncüsü: Peygamberlerin gönderilmesindeki hikmet.
Beşincisi: Risâletin bütün ümmetleri kapsamış olması.
Altıncısı: Peygamberlerin dîni birdir.
Yedincisi: Büyük mesele şudur: Allah'a ibadet, ancak tâğutu inkâr ile gerçekleşir. İşte burada: "Kim tâğutu inkâr edip Allah'a iman ederse..." (Bakara, 256) âyetinin mânası bulunmaktadır.
Sekizincisi: Tâğut, Allah'ın dışında kendisine ibadet edilen her şeyi kapsayan genel bir kavramdır.
Dokuzuncusu: En'âm Sûresi'ndeki (151-153) üç muhkem âyetin Selef nezdindeki büyük ehemmiyeti. Bu âyetlerde on mesele vardır; bunların ilki şirkten nehyetmektir.
Onuncusu: İsrâ Sûresi'ndeki muhkem âyetlerdir. Bunlarda on sekiz mesele bulunmaktadır. Allah (c.c.) onlara: "Allah ile beraber başka bir ilâh edinme; sonra kınanmış ve yardımsız bırakılmış olarak oturup kalırsın" (İsrâ, 22) sözüyle başlamış ve: "Allah ile beraber başka bir ilâh edinme; sonra kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın" (İsrâ, 39) sözüyle sona erdirmiştir. Allah Sübhânehû, bu meselelerin büyük ehemmiyetine şu sözüyle dikkatimizi çekmektedir: "İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir" (İsrâ, 39).
Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi akılla değil; fakat O (sübhânehû), muvahhid ve ihlaslı kullarına karşı bir lütuf ve ihsan olarak bunu kendi üzerine hak kılmıştır. Öyle ki onlar, irade, maksat, rağbet ve korkularında O'ndan başka hiçbir kimseye iltifat etmezler; söyledikleri ve yaptıkları taatlerle yalnızca O'na yakınlaşmaya çalışırlar. Allah en iyi bilendir.
فيه مسائل:الأولى: الحكمة في خلق الجن والإنس.الثانية: أن العبادة هي التوحيد، لأن الخصومة فيه.الثالثة: أن من لم يأت به لم يعبد الله، ففيه معنى قوله: {وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} ١.الرابعة: الحكمة في إرسال الرسل.الخامسة: أن الرسالة عمت كل أمة.السادسة: أن دين الأنبياء واحد.السابعة: المسألة الكبيرة أن عبادة الله لا تحصل إلا بالكفر بالطاغوت; ففيه معنى قوله: {فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ} ٢ الآية.الثامنة: أن الطاغوت عام في كل ما عبد من دون الله.التاسعة: عظم شأن ثلاث الآيات المحكمات في سورة الأنعام "١٥١-١٥٣" عند السلف، وفيها عشر مسائل، أولها النهي عن الشرك.العاشرة: الآيات المحكمات في سورة الإسراء، وفيها ثماني عشرة مسألة، بدأها الله بقوله: {لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً} ٣ وختمها بقوله: {وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً} ٤، ونبهنا الله سبحانه على عظم شأن هذه المسائل بقوله: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} ٥.بالعقل كما تزعم المعتزلة، لكن هو سبحانه أحق ذلك على نفسه تفضلا وإحسانا على الموحدين المخلصين الذين لم يلتفتوا في إرادتهم ومهماتهم ورغباتهم ورهباتهم إلى أحد سواه، ولم يتقربوا بما يقولونه ويعملونه من الطاعات إلا إليه وحده، والله أعلم.١ سورة الكافرون آية: ٣ و ٥.٢ سورة البقرة آية: ٢٥٦.٣ سورة الإسراء آية: ٢٢.٤ سورة الإسراء آية: ٣٩.٥ سورة الإسراء آية: ٣٩.
On birincisi: Nisâ Sûresi'nde, 'on hak' âyeti denilen âyettir. Allah teâlâ bu âyete şöyle buyurarak başlamıştır: {Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.}¹
On ikincisi: Resûlullah (s.a.v.)'in vefatı esnasındaki vasiyetine dikkat çekmektir.
On üçüncüsü: Allah teâlânın üzerimizdeki hakkını bilmektir.
On dördüncüsü: Kulların, Allah'ın hakkını edâ ettikleri takdirde (buna karşılık olarak) onlar üzerindeki hakkı bilmektir.
On beşincisi: Bu meselenin sahâbenin çoğu tarafından bilinmediğidir.
On altıncısı: Maslahat gereği ilmi gizlemenin câiz olduğudur.
On yedincisi: Bir Müslümanı sevindirecek bir haberle müjdelemenin müstehap olduğudur.
On sekizincisi: Allah'ın rahmetinin genişliğine güvenip (ameli terk ederek) ona dayanmaktan korkmaktır.
On dokuzuncusu: (Kendisine) bilmediği bir şey sorulan kimsenin "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" demesidir.
Yirmincisi: İlmi, bazı kimselere verip diğerlerine vermemenin câiz olduğudur.
Yirmi birincisi: Resûlullah (s.a.v.)'in, (birisini) arkasına bindirip eşeğe binmek suretiyle tevazu göstermesidir.
Yirmi ikincisi: Binitin arkasına birini bindirmenin câiz olduğudur.
Yirmi üçüncüsü: Muâz b. Cebel'in (r.a.) faziletidir.
Yirmi dördüncüsü: Bu meselenin büyük önemidir.
¹ Nisâ Sûresi, 36. âyet.
الحادية عشرة: آية سورة النساء التي تسمى آية الحقوق العشرة، بدأها الله تعالى بقول: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً} ١الثانية عشرة: التنبيه على وصية رسول الله صلي الله عليه وسلم عند موته.الثالثة عشرة: معرفة حق الله تعالى علينا.الرابعة عشرة: معرفة حق العباد عليه إذا أدوا حقه.الخامسة عثرة: أن هذه المسألة لا يعرفها أكثر الصحابة.السادسة عشرة: جواز كتمان العلم للمصلحة.السابعة عشرة: استحباب بشارة المسلم بما يسره.الثامنة عشرة: الخوف من الاتكال على سعة رحمة الله.التاسعة عشرة: قول المسئول عما لا يعلم: الله ورسوله أعلم.العشرون: جواز تخصيص بعض الناس بالعلم دون بعض.الحادية والعشرون: تواضعه صلي الله عليه وسلم لركوب الحمار مع الإرداف عليه.الثانية والعشرون: جواز الإرداف على الدابة.الثالثة والعشرون: فضيلة معاذ بن جبل.الرابعة والعشرون: عظم شأن هذه المسألة.١ سورة النساء آية: ٣٦.
Ubâde b. es-Sâmit (r.a.) şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (s.a.v.) buyurdular ki: “Kim Allah’tan başka ilâh bulunmadığına, O’nun tek olup hiçbir ortağının olmadığına; Muhammed’in (s.a.v.) O’nun kulu ve elçisi olduğuna; İsa’nın da Allah’ın kulu ve elçisi, Meryem’e ilka ettiği kelimesi ve katından bir ruh olduğuna; cennetin hak, cehennemin hak olduğuna şahitlik ederse, ameli ne olursa olsun Allah onu cennete koyar.” (Buhârî ve Müslim tahric etmişlerdir.)¹
Yine Buhârî ve Müslim’in Utbân hadisinde şöyle buyrulmaktadır: “Şüphesiz Allah, sırf ‘Lâ ilâhe illallah’ diyerek bununla Allah’ın rızasını dileyen kimseye cehennemi haram kılmıştır.”²
Allah Teâlâ buyuruyor: “Öyleyse kâfirler hoşlanmasa da Allah’a, O’na dini halis kılarak dua edin.”³ (Mü’min, 14)
Yine Allah Teâlâ buyuruyor: “O’na dini halis kılarak yalnız O’na dua edin.”⁴ (Mü’min, 65)
……………………………………………………………………
Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da buna delildir: “İman edenler ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar… İşte güvenlik onlarındır ve onlar doğru yolda olanlardır.”⁵ (el-En‘âm, 82)
‘Lebbese’ (karıştırmak) fiilinin asıl anlamı ‘halet’ (karıştırmak) demektir. Buradaki ‘zulüm’den maksat ise büyük şirktir. Zira Abdullah b. Mes‘ûd (r.a.) ve başkalarının merfû olarak rivayet ettikleri hadiste şöyle buyrulmuştur: “O sadece şirktir. Siz, sâlih kulun [Lokman’ın] ‘Şüphesiz şirk, büyük bir zulümdür’ sözünü işitmediniz mi?”⁶ (Lokman, 13)
¹Buhârî, Enbiyâ, 3435; Müslim, Îmân, 28; Tirmizî, Îmân, 2640; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 5/314.
²Buhârî, Salât, 425, 1186, 5401, 6423, 6938; Müslim, Îmân, 33; Mesâcid, 263; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 4/44, 5/449.
³Mü’min Sûresi, 14.
⁴Mü’min Sûresi, 65.
⁵el-En‘âm Sûresi, 82.
⁶Buhârî, Îmân, 32; Enbiyâ, 3360; Tefsîr, 3428, 3429, 4629, 4776; İstitâbetü’l-mürteddîn, 6918, 6937; Müslim, Îmân, 124; Tirmizî, Tefsîr, 3069; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/424.
عن عبادة بن الصامت رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلي الله عليه وسلم: " من شهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأن محمدا عبده ورسوله، وأن عيسى عبد الله ورسوله، وكلمته ألقاها إلى مريم، وروح منه، والجنة حق، والنار حق، أدخله الله الجنة على ما كان من العمل " أخرجاه١.ولهما في حديث عتبان: " فإن الله حرم على النار من قال: لا إله إلا الله يبتغي بذلك وجه الله " ٢.{فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} ٣، وقال تعالى: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} ٤...................................................................................................وقول الله تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} ٥. واللبس الخلط. والمراد بالظلم هنا الشرك الأكبر؛ لما ثبت في حديث ابن مسعود وغيره مرفوعا: "إنما هو الشرك ألم تسمعوا إلى قول العبد الصالح {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} " ٦.١ البخاري رقم (٣٤٣٥) في الأنبياء: باب قول الله تعالى: {يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم} ، ومسلم رقم (٢٨) في الإيمان: باب الدليل على أن من مات على التوحيد دخل الجنة قطعا، والترمذي رقم (٢٦٤٠) في الإيمان: باب ما جاء فيمن يموت وهو يشهد أن لا إله إلا الله ، وأحمد في "المسند" ٥ / ٣١٤.٢ البخاري رقم (٤٢٥) في الصلاة: باب المساجد في البيوت ، ورقم (١١٨٦) و (٥٤٠١) و (٦٤٢٣) و (٦٩٣٨) ، ومسلم في الإيمان: رقم (٣٣) و (٢٦٣) في المساجد: باب الرخصة في التخلف عن الجماعة ، وأحمد في " المسند" ٤ / ٤٤ و٥ /٤٤٩.٣ سورة غافر آية: ١٤.٤ سورة غافر آية: ٦٥.٥ سورة الأنعام آية: ٨٢.٦ البخاري رقم (٣٢) في الإيمان: باب ظلم دون ظلم ، ورقم (٣٣٦٠) في الأنبباء: باب قول الله تعالى: {واتخذ الله إبراهيم خليلا} ورقم (٣٤٢٨ و ٣٤٢٩) باب: قول الله تعالى: {ولقد آتينا لقمان الحكمة} ورقم (٤٦٢٩) في التفسير سورة الأنعام: باب (ولم يلبسوا إيمانهم بظلم) ورقم (٤٧٧٦) وفي تفسير سورة لقمان: باب " لا تشرك بالله إن الشرك لظلم عظيم " ورقم (٦٩١٨) في استتابة المرتدين: باب إثم من أشرك بالله وعقوبته في الدنيا والآخرة ، ورقم (٦٩٣٧) : باب ما جاء في المتأولين ، ومسلم رقم (١٢٤) في الإيمان: باب بيان حكم عمل الكافر إذا أسلم بعد ، والترمذي رقم (٣٠٦٩) في التفسير: باب ومن سورة الأنعام ، وأحمد في " المسند" ١ / ٤٢٤ من حديث عبد الله بن مسعود رضي الله عنه.
Buradan maksat, şirkten kaçınmayan kimseye asla tam bir güvenlik ve hidayet hasıl olmayacağıdır. Şirkten selamette olana gelince, ona İslam ve imandaki mertebesine göre güvenlik ve hidayetten pay vardır. Tam güvenlik ve tam hidayet ise ancak Allah'a ısrarla işlediği büyük bir günahla karşılamayan kimseye hasıl olur. Muvahhidin tövbe etmediği günahları varsa, ona tevhidi nispetinde güvenlik ve hidayet hasıl olur; günahı oranında da bundan mahrum kalır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ} [Fâtır, 32]. Kendine zulmeden, salih amel ile kötü ameli karıştırandır. O, Allah'ın dilemesi altındadır; dilerse onu affeder, dilerse günahı sebebiyle cezalandırır ve onu tevhidi sayesinde cehennemde ebedi kalmaktan kurtarır. Ortada giden ise Allah'ın kendisine farz kıldığını yapmış ve haram kıldığını terk etmiştir. İşte bu, ebrârın halidir. Hayırlarda yarışan ise ilim ve amelde Allah'a itaat konusunda gücünü tamamen sarf ederek imanın kemaline ulaşmıştır. İşte bu iki gruba dünya ve ahirette tam güvenlik ve tam hidayet vardır. Herkes kendi mertebesine göre nasibini alır. Çünkü imanın kemali sahibini günahlardan ve onların cezalarından alıkoyar; böylece o, Rabbi'ne cezalandırılmasını gerektirecek bir günahla karşılaşmaz. Nitekim Allah Teâlâ buyurmuştur: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ} [Nisâ, 147]. Bu ayetin manasıyla ilgili söylediğim şey, Şeyhülislâm İbn Teymiyye -Allah rahmet eylesin- ve İbn Kayyim -Allah rahmet eylesin- tarafından takrir edilen görüştür. Kur'an'ın delalet ettiği de budur ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ın sözüdür. Hâricîler, Mu'tezile ve benzeri bid'at ehlinin görüşünün aksinedir. [Müellifin] 'Kim şehadet ederse' sözü: Şüphe yok ki şehadet ancak ilim, yakin ve doğruluk üzere olursa şehadet olur. Cehalet ve şüphe ile ise geçerli olmaz ve fayda vermez. Bu durumda şahit, şehadet ettiği şeyin manasını bilmediği için yalancı olur. Bu büyük kelime nefy ve ispatı içermektedir. 'Lâ ilâhe' sözünle Allah'ın dışındaki her şeyden uluhiyyeti nefyetmiş, 'illallah' sözünle ise uluhiyyeti yalnızca Allah'a ispat etmiş olursun. Allah Teâlâ buyurmuştur: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [Âl-i İmrân, 18]. Nice kimseler bu kelimenin manasını bilmemek yüzünden sapıtmıştır; onlar çoğunluktadır. Mananın hakikatini ters yüz ederek, nefyedilmiş olan uluhiyyeti, kendisinden nefyedildiği mahlukata -kabir ehli, türbeler, tağutlar, ağaçlar, taşlar, cinler ve diğerlerine- ispat etmişlerdir. Bunu din edinmiş, şüpheler uyandırmış, süslemiş ve tevhidi bid'at saymışlardır.
أراد أن من لم يجتنب الشرك لم يحصل له أمن ولا اهتداء بالكلية. وأما من سلم منه فيحصل له من الأمن والاهتداء بحسب مقامه في الإسلام والإيمان. فلا يحصل الأمن التام والاهتداء التام إلا لمن لم يلق الله بكبيرة مصرا عليها. وأما إن كان للموحد ذنوب لم يتب منها حصل له من الأمن والاهتداء بحسب توحيده. وفاته منه بقدر معصيته، كما قال: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ} ١.فالظالم لنفسه هو الذي خلط عملا صالحا وآخر سيئا. فهو تحت مشيئة الله إن شاء غفر له وإن شاء أخذه بذنبه ونجاه بتوحيده من الخلود في النار.وأما المقتصد فهو الذي عمل بما أوجب الله عليه، وترك ما حرم عليه فقط، وهذه حال الأبرار.وأما السابق فهو الذي حصل له كمال الإيمان باستفراغه وسعه في طاعة الله علما وعملا.فهذان لهم الأمن التام والاهتداء التام في الدنيا والآخرة، فالكل للكل والحصة للحصة، لأن كمال الإيمان يمنع صاحبه من المعاصي وعقوباتها، فلم يلق ربه بذنب يعاقب به، كما قال تعالى: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ} ٢. وهذا الذي ذكرته في معنى هذه الآية هو ما قرره شيخ الإسلام ابن تيمية - رحمه الله تعالى -، وابن القيم رحمه الله في معناها، وهو الذي دل عليه القرآن، وهو قول أهل السنة والجماعة، خلافا لأهل البدع من الخوارج والمعتزلة ونحوهم.قوله: "من شهد" لا ريب أن الشهادة لا تكون شهادة إلا إذا كانت عن علم ويقين وصدق، وأما مع الجهل والشك فلا تعتبر ولا تنفع، فيكون الشاهد والحالة هذه كاذبا لجهله بمعنى الذي شهد به، وقد تضمنت هذه الكلمة العظيمة نفيا وإثباتا، فنفت الإلهية عن كل ما سوى الله بقولك: "لا إله"، وأثبتت الإلهية لله وحده بقولك: "إلا الله". قال تعالى: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} ٣.فكم ضل بسبب الجهل بمعناها من ضل وهم الأكثرون، فقلبوا حقيقة المعنى فأثبتوا الإلهية المنفية لمن نفيت عنه من المخلوقين أرباب القبور والمشاهد والطواغيت والأشجار والأحجار والجن وغير ذلك. واتخذوا ذلك دينا وشبهوا وزخرفوا واتخذوا التوحيد بدعة.١ سورة فاطر آية: ٣٢.٢ سورة النساء آية: ١٤٧.٣ سورة آل عمران آية: ١٨.
Onu kendilerine davet edene karşı çıktılar; böylece ondan (bu kelimeden), Kureyş kâfirleri ve benzerleri gibi câhiliye ehlince bilinen manayı idrak edemediler[1]. Zira onlar (câhiliye ehli) onun (lâ ilâhe illallah’ın) manasını bilmişler, fakat delâlet ettiği ihlâsı inkâr etmişlerdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz onlara “Lâ ilâhe illallah” denildiği zaman büyüklenirlerdi. Ve derlerdi ki: “Biz, deli bir şair için ilâhlarımızı mı terk edeceğiz?”'[2] Bu ümmetin son dönemlerindeki müşrikler de, kendilerini Allah’ın dışında taptıkları kabirler, türbeler, tâğutlar ve benzerlerine ibadeti terk etmeye davet edene karşı, öncekilerin (câhiliye Araplarının) inkâr ettiği şeyi inkâr ettiler. İşte onlar (câhiliye Arapları) bu manayı bilip inkâr ettiler; bunlar ise bu manayı bilmeden inkâr ettiler. İşte bu sebeple, kişinin 'Lâ ilâhe illallah' dediğini görürsün, ama o Allah’tan başkasına da dua eder.
İbn Kayyim el-Cevziyye (Allah rahmet eylesin) şöyle dedi: İlâh, kalplerin kendisine sevgi, tazim, yöneliş, ikram, saygı, zillet, boyun eğme, korku, ümit ve tevekkül ile yöneldiği varlıktır.
El-Vezîr Ebü’l-Muzaffer (Allah rahmet eylesin) el-İfsâh adlı eserinde şöyle dedi: 'Lâ ilâhe illallah şehadeti, şehâdet eden kişinin Allah’tan başka ilâh olmadığını bilmesini gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Bil ki Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur.”[3]' Dedi ki: 'İllâ’dan sonra “Allah” lafzı ref‘ halindedir, çünkü ulûhiyyet O’na vaciptir; O’ndan başkası buna layık değildir.' Dedi ki: 'Bunun özet faydası, bu kelimenin tâğutu inkâr ve Allah’a imanı içerdiğini bilmendir. Çünkü sen ulûhiyyeti nefyedip ispatı Allah’a has kıldığında, tâğutu inkâr eden ve Allah’a iman eden kimselerden olursun.'
İbn Rajab el-Hanbelî (Allah rahmet eylesin) şöyle dedi: İlâh, kendisine haşyet, tazim, sevgi, korku, ümit, tevekkül, niyaz ve dua ile itaat edilen ve isyan edilmeyendir. Bütün bunlar yalnızca Allah Azze ve Celle’ye yakışır. Kim bu ilâhiyyete ait hususiyetlerden birinde bir mahlûku ortak koşarsa, bu 'Lâ ilâhe illallah' sözündeki ihlâsına bir halel getirir ve o nispette mahlûka kulluk etmiş olur.
El-Bikâ‘î şöyle dedi: 'Lâ ilâhe illallah' yani en büyük Melik’ten başka hak ile ma‘bud olanın bulunmadığı, büyük bir nefy ile nefyedilmiştir. Dedi ki: Bu ilim, insanı kıyamet dehşetlerinden kurtaran en büyük hatırlatmadır. Ancak[1] Üstad Muhammed Reşîd (Allah rahmet eylesin) şöyle dedi: Bunun sebebi, câhiliye Araplarının Kur’an dilinin fasih konuşurları olmaları ve tevhidin kararlaştırılmış manasından hiçbir şeyi bilmemezlik etmemeleridir. Fakat içlerinde ibadet şirki yayılmış olan bu kimseler, bu dilin melekesine sahip değillerdir; aksine onlar, kelâmî ve avamî olarak birbirlerinden aldıkları ıstılahlarla amel ederler. Hâlbuki onların (Eş‘arîlerin) mütekellim ve usûlcü imamlarının en büyüklerinden olan Fahreddîn er-Râzî gibi bir zat bile, “Dediler ki: Ey Mûsâ, onların ilâhları gibi bize de bir ilâh yap” âyetinin tefsirinde ilâh kelimesinin manasını anlamakta hata etmişse, onun altındaki âlimlerine, hatta avamına ve haşvîlerine ne dersin? Bir ölüye yahut hayatta olan bir saliha, Allah’tan başkasına dua edilmeyen hususlarda dua eden, kabrini tavaf eden veya ona nezreden kimsenin ona ibadet etmiş ve onu ilâh edinmiş olacağını bilmemeleri, bunlardan şaşılacak bir şey midir? sözün sonu.
[2] Sûre-i Sâffât, âyet 35-36.
[3] Sûre-i Muhammed, âyet 19.
وأنكروه على من دعاهم إليه، فلم يعرفوا منها ما عرف أهل الجاهلية من كفار قريش ونحوهم١ فإنهم عرفوا معناها وأنكروا ما دلت عليه من الإخلاص، كما قال تعالى: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ. وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ} ٢. والمشركون من أواخر هذه الأمة أنكروا ما أنكره أولئك على من دعاهم إلى ترك عبادة ما كانوا يعبدونه من دون الله من القبور والمشاهد والطواغيت ونحوها، فأولئك عرفوا هذا المعنى وأنكروه، وهؤلاء جهلوا هذا المعنى وأنكروه، فلهذا تجده يقول لا إله إلا الله، وهو يدعو مع الله غيره.قال ابن القيم - رحمه الله تعالى -: الإله هو الذي تألهه القلوب محبة وإجلالا وإنابة وإكراما وتعظيما، وذلا وخضوعا وخوفا ورجاء وتوكلا.وقال الوزير أبو المظفر - رحمه الله تعالى - في "الإفصاح" قوله: شهادة أن لا إله إلا الله يقتضي أن يكون الشاهد عالما بأن لا إله إلا الله، كما قال تعالى: {فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ} ٣. قال: واسم الله مرتفع بعد إلا من حيث إنه الواجب له الإلهية، فلا يستحقها غيره سبحانه. قال: وجملة الفائدة في ذلك أن تعلم أن هذه الكلمة مشتملة على الكفر بالطاغوت وعلى الإيمان بالله، فإنك لما نفيت الإلهية وأثبت الإيجاب لله كنت ممن كفر بالطاغوت، وآمن بالله.وقال ابن رجب رحمه الله تعالى: الإله هو الذي يطاع فلا يعصى هيبة له وإجلالا ومحبة وخوفا ورجاء وتوكلا عليه وسؤالا منه ودعاء له، ولا يصلح ذلك كله إلا لله عز وجل، فمن أشرك مخلوقا في شيء من هذه الأمور التي هي من خصائص الإلهية كان قدحا في إخلاصه في قول لا إله إلا الله، وكان فيه من عبودية المخلوق بحسب ما فيه من ذلك.وقال البقاعي: "لا إله إلا الله"، أي انتفى نفيا عظيما أن يكون معبود بحق غير الملك الأعظم قال: وهذا العلم هو من أعظم الذكرى المنجية من أهوال الساعة، وإنما١ قال الأستاذ محمد رشيد - رحمه الله تعالى -: سبب ذلك أن عرب الجاهلية هم أهل لغة القرآن الفصحاء فلا يجهلون شيئا من معنى التوحيد الذي قرره. وأما هؤلاء الذين فشا فيهم شرك العبادة فليسوا من أهل ملكة هذه اللغة ، وإنما يدينون بالاصطلاحات التي تلقاها بعضهم من بعض من كلامية وعامية ، وإذا كان مثل الفخر الرازي من أكبر أئمة متكلميهم وأصوليهم أخطأ في فهم معنى الإله في تفسير: " قالوا يا موسى اجعل لنا إلها كما لهم آلهة " ، فما الظن بمن دونه من علمائهم ، دع عامهم ودهماءهم؟ هل يستغرب منهم الجهل بأن من دعا ميتا أو صالحا حيا فيما لا يدعى فيه إلا الله ، أو طاف بقبره ونذر له يكون عابدا له ، ومتخذا له إلها اهـ.٢ سورة الصافات آية: ٣٥-٣٦.٣ سورة محمد آية: ١٩.
İlim, ancak faydalı olduğu takdirde ilimdir; faydalı olması ise ancak teslimiyet (iż‘ân) ve onun gerektirdiği amelle birlikte olursa mümkündür. Aksi takdirde o, salt cehalettir."
"Derim ki:" İşte bu son dönemdekiler (müteahhirûn), "ilâh"ın mânâsını bilmezlik ettiler; bu mânânın hakikatini, rubûbiyyet tevhidine (yaratma kudretine) çevirdiler. Böylece "Lâ ilâhe illallah"ın nefyettiği şirki ispat etmiş, onun ispat ettiği ihlas-ı ibâdeti (ibadeti yalnız Allah'a has kılmayı) ise cahillikleri sebebiyle inkâr etmiş oldular. Hâlbuki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Öyle ise (ey Rasûlüm!) Dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk et."¹
Muhyiddin en-Nevevî dedi ki: Bil ki emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münker kapısı, uzun zamanlardan beri ihmal edilmiş durumdadır. Bu zamanlarda ise ondan pek az eser kalmıştır. Hâlbuki bu, büyük bir kapıdır; dinin kıvamı ve nizamı onunla ayakta durur. Kötülük çoğaldığında azap, salih ve salih olmayan herkesi kuşatır.
Nevevî'nin "bu zamanlarda" sözüyle kastettiği, beşinci ve altıncı asırlardır. Madem ki durum böyledir, o halde onuncu asır ve sonrası hakkında ne düşünülür? O asırlarda gurbet iyice yerleşmiştir. Şeyhimiz Muhammed b. Abdülvehhab (Allah Teâlâ ona rahmet etsin)'ın bu kelimenin tefsirine dair, kendisinden önce benzeri söylenmemiş, orijinal ve açık bir sözü vardır. Zira ihtiyaç şiddetlidir, oraya müracaat edilsin.
Hadisteki "Veḥdehû lâ şerîke leh" ifadesi, "Lâ ilâhe illallah"ın delâlet ettiği ve onun için vaz'olunduğu mânâyı, 'leff ü neşr-i müretteb' (önce-sonra sıralı yayma ve toplama) babından olarak tekit etmektedir. Bu, aynı zamanda bu kelimenin mânâsının bir beyanıdır. Çünkü "Lâ ilâhe illallah" cümlesi bütünüyle tevhide delâlet eder. "Lâ ilâhe" azıyla çoğuyla ibadetteki şirki nefyeder. "Lâ şerîke leh" sözü ise, bunun ulûhiyyetinde yani ibadette hiçbir ortağının olmadığını beyan eder.
"Veḥdehû" ifadesi ise, "illallah"ın mânâsıdır. Yani O, göklerde ve yerde bulunan her şeyin dışında, yalnızca kendisi hakk olan ilâhtır. Muhkem âyetler ve mütevatir hadislerin delâlet ettiği de budur. İşte bu beyanı iyice düşün; Allah'tan gayrısına dua etmenin câiz olduğunu söyleyenlerin sözünün bâtıl olduğunu sana gösterir. Allah Teâlâ, Peygamberine şöyle buyurur: "O halde Allah ile beraber başka bir ilâha dua etme; sonra azaba uğratılanlardan olursun."² Bundan sonra inşallah zikredeceğimiz diğer âyetler de bu hükmü teyit eder.
"Veḥdehû" sözü, ispatı (olumlamayı) tekit eder. "Lâ şerîke leh" sözü ise, nefyi (olumsuzlamayı) tekit eder.
"Ve enne Muḥameden 'abduhû ve rasûluh" sözüne gelince: Yani "ve (şehâdet ederiz ki) Muhammed O'nun kulu ve resûlüdür." Bu, sıdk ve yakîn üzere bir şehâdettir. Bu şehâdet, O'na (s.a.v.) ittibayı, emir ve nehyini tazimi, sünnetine sarılmayı gerektirir. O'nun (s.a.v.) sünneti, hiç kimsenin sözüyle çeliştirilemez. Çünkü O'ndan (s.a.v.) başka herkesin hataya düşmesi mümkündür. Nebî'ye (s.a.v.) gelince, Allah Teâlâ onu hatadan korumuş (ismet), bize de ona itaat etmeyi ve ona uymayı (teessî) emretmiştir. Ona itaati terk edenleri ise şu âyetle uyarmıştır: "Allah ve Rasûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için, o işlerinde başka bir seçme hakkı yoktur..."³
¹ Zümer Suresi, 2. âyet.
² Şuarâ Suresi, 213. âyet.
³ Ahzâb Suresi, 36. âyet.
يكون علما إذا كان نافعا، وإنما يكون نافعا إذا كان مع الإذعان والعمل بما تقتضيه، وإلا فهو جهل صرف."قلت ": وهؤلاء المتأخرون جهلوا معنى الإله، وقلبوا حقيقة المعنى إلى معنى توحيد الربوبية، وهو القدرة على الاختراع فأثبتوا ما نفته "لا إله إلا الله" من الشرك، وأنكروا ما أثبتته من إخلاص العبادة لله جهلا منهم، وقد قال تعالى: {فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} ١.قال محيي الدين النووي: اعلم أن باب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، قد ضيع من أزمان متطاولة، ولم يبق في هذه الأزمان إلا رسوم قليلة جدا، وهو باب عظيم به قوام الأمر وملاكه، وإذا كثر الخبث عم العقاب الصالح والطالح.قوله: في هذه الأزمان يعني القرن الخامس والسادس، وإذا كان كذلك فما الظن بالقرن العاشر وما بعده، وقد استحكمت فيها الغربة، ولشيخنا محمد بن عبد الوهاب - رحمه الله تعالى - في تفسير هذه الكلمة كلام بديع واضح لم يسبق إلى مثله، فليراجع لمسيس الحاجة إليه.قوله في الحديث: "وحده لا شريك له " تأكيد لمعنى لا إله إلا الله الذي دلت عليه ووضعت له من باب اللف والنشر المقدم والمؤخر، وهو بيان لمعنى هذه الكلمة؛ لأنها دلت بجملتها على التوحيد، فلا إله تنفي الشرك في العبادة قليله وكثيره، وبينه بقوله: "لا شريك له" في إلهيته وهي العبادة.وقوله: "وحده " هو معنى "إلا الله" فهو الإله الحق وحده دون كل ما سواه من أهل السماوات والأرض، كما دلت على ذلك الآيات المحكمات ومتواتر الأحاديث، فتدبر هذا البيان يطلعك على بطلان قول من يقول بجواز دعوة غير الله، والله تعالى يقول لنبيه: {فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ} ٢ وغيرها من الآيات الآتي ذكرها إن شاء الله تعالى.فقوله: " وحده" تأكيد للإثبات.وقوله: " لا شريك له " تأكيد للنفي.وقوله: "وأن محمدا عبده ورسوله " أي وشهد أن محمدا عبده ورسوله، أي بصدق ويقين، وذلك يقتضي اتباعه وتعظيم أمره ونهيه ولزوم سنته صلي الله عليه وسلم، وأن لا تعارض بقول أحد؛ لأنه غيره صلي الله عليه وسلم يجوز عليه الخطأ، والنبي صلي الله عليه وسلم قد عصمه الله تعالى وأمرنا بطاعته والتأسي به، والوعيد على ترك طاعته بقوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ١ سورة الزمر آية: ٢.٢ سورة الشعراء آية: ٢١٣.