Risâletü'l-Medeniyye fî Tahkīkī'l-Mecâz ve'l-Hakīka fî Sıfâti'llâhi Teâlâ. Telif: Ebü'l-Abbas Ahmed b. Abdülhalîm b. Teymiyye el-Harrânî. Bismillâhirrahmânirrahîm. Şeyhülislâm (kuddise sırruh) dedi ki: Selâm, Nebî'ye, Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerine olsun. Selâm, O'nun komşularına, Medine-i Tayyibe sakinlerine [Tayyibe: Medine, hakikat ve mecaz olarak sıfatlarla bilinir], dirilerden ve ölülerden, muhacirînden ve ensardan ve sair müminlerden olanlara, Allah'ın rahmeti ve bereketleri olsun. Şeyh, imam, ârif, nâsik, muktedâ, zâhid, âbid: Şemseddin'e — Allah kalbine iman yazsın, onu katından bir ruhla desteklesin, kendi nezdinden bir rahmet versin, ledünnî ilim öğretsin, onu muttakî evliyasından, felah bulan hizbinden, müstafa havassından kılsın, Nebîsine bâtınen ve zâhiren ittiba nasip etsin, dünya ve ahirette O'na ilhak etsin. Şüphesiz O, bunun velîsi ve kâdiridir — Ahmed b. Teymiyye'den: Selâmün aleyküm ve rahmetullâhi ve berakâtüh. Emme ba'd: Biz size Allah'a hamdederiz ki O'ndan başka ilah yoktur; hamde layık olan O'dur; O her şeye kâdirdir. O'ndan, yaratıklarının safveti ve seçkini olan ümmî Nebî Muhammed'e ve âline salât ve tam teslimiyetle selâm etmesini dileriz. Sana mektubum: Allah sana dünya ve ahirette ihsan etsin; öyle bir ihsan ki onunla yüksek derecelere nail olasın, hayır ve afiyet üzere. Allah'tan bir nimet, rahmet ve bize ve diğer kardeşlerimize şamil afiyet ile. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a çokça, O'nun layık olduğu vechi kerimi ve azametli celâline yakışır şekilde. Gönderdiğin üç kitap bize ulaştı. Biz Allah Teâlâ'ya dua ediyor ve O'ndan umuyoruz ki takdir ettiği hastalık ve benzeri dünya musibetleri, amel bakımından kısa kalınan derecelere ulaştırıcı olsun; Ümmü'l-Kitab'ta bu derecelere erişileceği geçmiştir. Hayır, Allah'ın mümin kulları için seçtiği şeydedir. Genel olarak biliriz ki Allah Teâlâ, mümin için takdir ettiği hiçbir şey yoktur ki onun için hayırlı olmasın. Niyet bir şeye iştiyak duymuş olsa bile hastalık ondan alıkoymuşsa, hayır -inşallah- Allah'ın dilediği şeydedir. Allah Teâlâ sizin için bütün işlerde bir hayır takdir eder ki onunla Allah'ın rızasını, hayır ve afiyet içinde elde edersiniz. Kalp ve dinde şikâyet ettiğiniz musibetler konusunda Allah'tan dileriz ki sizi güzel bir himaye ile korusun; öyle bir koruyuş ki sizi hiçbir mahluka muhtaç etmesin, bütün işlerinizi ıslah etsin; başlangıcı O'ndan, tamamlanması O'na ait bir ıslah. Size 'İyyâke na'büdü ve iyyâke nesteîn' makamını tahakkuk ettirsin. Güç ve kuvvet ancak Azîz ve Hakîm olan Allah iledir. Bununla birlikte kusuru görme, geri kalmışlığa şahitlik etmenin, Allah'ın mümin kuluna bir nimeti olduğunu ümit ederiz; bu nimet sayesinde ilerlemeyi hak eder, nimet onunla tamamlanır, kendisine kötü amelini süsleyen şeytanının meşakkatinden ve yapmadığı şeyle övülmeyi seven, yaptığına sevinen nefsinin meşakkatinden kurtulur. Yüce Allah şöyle buyurdu: 'Şüphesiz onlar Rablerinin korkusundan titrerler, Rablerinin ayetlerine iman ederler...' ta 'Rablerine döneceklerini bilirler' ayetine kadar (Müminun 57-60). Nebî (s.a.v.)'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurdu: 'O, oruç tutan, namaz kılan, sadaka veren ve kendisinden kabul edilmemesinden korkan adamdır.' Bir eserde -zannımca Ömer b. Hattâb (r.a.) veya İbn Mes'ud (r.a.)'dan-: 'Kim 'Ben müminim' derse kâfir olur; kim 'Ben cennettedir' derse cehenneme girer.' Ve dedi ki: 'Kendisinden başka ilah olmayan...'
الرسالة المدنية في تحقيق المجاز والحقيقة في صفات الله تعالىالتأليف: أبو العباس أحمد بن عبد الحليم بن تيمية الحراني بسم الله الرحمن الرحيموقال شيخ الإسلام قدس الله روحه:السلام على النبي ورحمة الله وبركاته، السلام على جيرانه سكان المدينة طيبة [طيبة: تعرف بالمدينة في الحقيقة والمجاز بالصفات] من الأحياء والأموات، من المهاجرين والأنصار وسائر المؤمنين ورحمة الله وبركاته.إلى الشيخ الإمام العارف الناسك، المقتدى الزاهد العابد: شمس الدين كتب الله في قلبه الإيمان وأيده بروح منه، وآتاه رحمة من عنده وعلمه من لدنه علمًا، وجعله من أوليائه المتقين، وحزبه المفلحين، وخاصته المصطفين، ورزقه اتباع نبيه باطنًا وظاهرًا، واللحاق به في الدنيا والآخرة، إنه ولي ذلك والقادر عليه من أحمد بن تيمية: سلام عليكم ورحمة الله وبركاته.أما بعد:فإنا نحمد إليكم الله الذي لا إله إلا هو، وهو للحمد أهل، وهو على كل شىء قدير، ونسأله أن يصلي على صفوته من خلقه وخيرته من بريته النبي الأمي محمد وعلى آله وسلم تسليمًا.كتابي إليك أحسن الله إليك في الدنيا والآخرة إحسانًا ينيلك به عالي الدرجات في خير وعافية، عن نعمة من الله ورحمة وعافية شاملة لنا ولسائر إخواننا والحمد لله رب العالمين كثيرًا كما هو أهله، وكما ينبغي لكرم وجهه وعز جلاله.وقد وصل ما أرسلته من الكتب الثلاثة، ونحن نسأل الله تعالى ونرجو منه أن يكون ما قضاه وقدره من مرض ونحوه من مصائب الدنيا مبلغًا لدرجات قصر العمل عنها، وسبق في أم الكتاب أنها ستنال، وأن تكون الخيرة فيما اختاره الله لعباده المؤمنين.وقد علمنا من حيث العموم أن الله تعالى لا يقضي للمؤمن من قضاء إلا كان خيرًا له، وأن النية وإن كانت متشوقة إلى أمر حجز عنه المرض، فإن الخيرة إن شاء الله تعالى فيما أراده الله، والله تعالى يخير لكم في جميع الأمور خيرة تحصل لكم رضوان الله في خير وعافية، وما تشتكي من مصيبة في القلب والدين، نسأل الله أن يتولاكم بحسن رعايته، توليًا لا يكلكم فيه إلى أحد من المخلوقين، ويصلح لكم شأنكم كله صلاحًا يكون بدؤه منه وإتمامه عليه، ويحقق لكم مقام {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} [الفاتحة: ٥] ، ولا حول ولا قوة إلا بالله العزيز الحكيم.مع أنا نرجو أن تكون رؤية التقصير، وشهادة التأخير من نعمة الله على عبده المؤمن، التي يستوجب بها التقدم ويتم له بها النعمة، ويكفي بها مؤنة شيطانه المزين له سوء عمله، ومؤنة نفسه التي تحب أن تحمد بما لم تفعل، وتفرح بما أتت. وقد قال سبحانه: {إِنَّ الَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ وَالَّذِينَ هُم بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} إلى قوله: {أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ} [المؤمنون: ٥٧ ٦٠] .وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: " هو الرجل يصوم ويصلي ويتصدق، ويخاف ألا يقبل منه "، وفي الأثر أظنه عن عمر بن الخطاب أو عن ابن مسعود: من قال: إنه مؤمن فهو كافر، ومن قال: إنه في الجنة فهو في النار. وقال: والذي لا إله
...'den başkası, hiç kimse ölüm anında kendisinden çekilip alınacak bir iman hususunda emin olamaz; ancak onu (böyle bir imanı) kaybeder. Ebü'l-Âliye dedi ki: "Resûlullah (s.a.v.)'in ashabından otuz kişiye yetiştim; her biri kendi nefsi hakkında nifaktan korkardı." Sıddîk (r.a.) şöyle buyurdu: "Allah cennet ehlini zikretti, onları en güzel amelleriyle andı ve kötülüklerini bağışladı. Bunun üzerine kişi (kendi kendine): 'Ben bu kimselerden neredeyim?' der—oysa o da onlardandır. Cehennem ehlini de en çirkin amelleriyle andı ve iyiliklerini boşa çıkardı. Bunun üzerine söyleyen: 'Ben bunlardan değilim' der—oysa o da onlardandır." İşte bu söz veya buna yakın bir ifade. Şu hâlde kalp bu şehadetin yakıcı sıcaklığından soğusun. Şüphesiz bu, Allah'ın kulları için 'sebîlün mehîc' (yani apaçık bir yol. Bkz. el-Kâmûs, 'h-y-c' maddesi)dir. Öyle kullar ki, Allah'ın yeryüzündeki şahitleri, onların Allah katında yüce bir mevkiye sahip olduklarında ittifak etmişlerdir. Bununla birlikte böyle bir şehadetten daha fazlasını istemek, -takdir edilene karşı bir hoşnutsuzluğa, Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe veya recâda gevşekliğe yol açmadığı sürece- çoğu durumda faydalı olandır. Allah Teâlâ sizi kendi velâyetiyle himaye etsin ve sizi kendisinden başkasına havale etmesin.
Zikrettiğiniz dört sebebin talebine gelince—ki bu sebeplerde sözün hakikatinden mecaza döndürülmesi zarurîdir—ben bu hususta benimle bazı kimseler arasında geçen konuşmanın özetini aktaracağım. O da size hikâye ettiğim ve talep ettiğiniz şeydir. İnşallah anlatımdaki ziyade, noksan ve değişiklikle birlikte, onun ve başkalarının faydalanacağı bir şey olur.
Bazı kimseler bana dedi ki: "Selâmet ve sükût yolunu—ki selâmetin üzerine bina edildiği yol budur—tutmak istediğimizde, İmam Şâfiî (r.a.)'nin dediği gibi deriz: 'Allah'a, Allah'tan gelenlere Allah'ın muradı üzere iman ettim; Resûlullah'a ve Resûlullah'tan gelenlere de Resûlullah (s.a.v.)'in muradı üzere iman ettim.' Araştırma ve tahkik yolunu tuttuğumuzda ise hakikat, sıfat âyetlerini ve sıfat hadislerini te'vil eden mütekellimlerin mezhebidir."
Ben de ona dedim ki: "Şâfiî'nin söylediği hususa gelince, o haktır ve her Müslümanın ona itikad etmesi vaciptir. Kim buna itikad eder ve onunla çelişen bir söz söylemezse, dünya ve ahirette selâmet yolunu tutmuş olur. Ancak kişi araştırıp soruşturduğunda, mütekellimlerin—Ehl-i Hadis'e muhalefet ettikleri noktada—söyledikleri te'vilin tamamının bâtıl olduğunu ve hakkın zâhiren ve bâtınen Ehl-i Hadis ile birlikte olduğunu kesin olarak görür."
O bunu büyük gördü ve dedi ki: "Ehl-i Hadis'in bu konuda münazara etmesini ister misin?" Derken bir gün için sözleştik. Aramızda müzakere edilenler arasında şu da vardı: Eş'arî mezhebini benimseyen geç dönem mütekellimlerin Ehl-i Hadis'e muhalefet ettikleri temel meseleler...
غيره، ما أمن أحد على إيمان يسلبه عند الموت إلا يسلبه.وقال أبو العالية: أدركت ثلاثين من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم كلهم يخاف النفاق على نفسه. وقال الصديق رضي الله عنه: إن الله ذكر أهل الجنة، فذكرهم بأحسن أعمالهم وغفر لهم سيئها، فيقول الرجل: أين أنا من هؤلاء؟ ! يعني: وهو منهم، وذكر أهل النار بأقبح أعمالهم وأحبط حسنها، فيقول القائل: لست من هؤلاء، يعني: وهو منهم. هذا الكلام أو قريبًا منه.فليبرد القلب من وهج حرارة هذه الشهادة، إنها سَبِيل مَهْيع [أي: طريق بَيِّن. انظر: القاموس، مادة: هيع] لعباد الله، الذين أطبق شهداء الله في أرضه أنهم كانوا من الله بالمكانة العالية، مع أن الازدياد من مثل هذه الشهادة هو النافع في الأمر الغالب ما لم يفض إلى تسخط للمقدور، أو يأس من روح الله، أو فتور عن الرجاء، والله تعالى يتولاكم بولاية منه، ولا يكلكم إلى أحد غيره.وأما ما ذكرت من طلب الأسباب الأربعة، التي لابد فيها من صرف الكلام من حقيقته إلى مجازه، فأنا أذكر ملخص الكلام الذي جرى بيني وبين بعض الناس في ذلك، وهو ما حكيته لك وطلبته، وكان إن شاء الله له ولغيره به منفعة على ما في الحكاية من زيادة ونقص وتغيير.قال لي بعض الناس: إذا أردنا أن نسلك طريق سبيل السلامة والسكوت، وهي الطريقة التي تصلح عليها السلامة، قلنا كما قال الشافعي رضي الله عنه: آمنت بالله وبما جاء عن الله على مراد الله، وآمنت برسول الله وما جاء عن رسول الله على مراد رسول الله صلى الله عليه وسلم، وإذا سلكنا سبيل البحث والتحقيق، فإن الحق مذهب من يتأول آيات الصفات وأحاديث الصفات من المتكلمين.فقلت له: أما ما قاله الشافعي، فإنه حق يجب علي كل مسلم أن يعتقده، ومن اعتقده ولم يأت بقول يناقضه، فإنه سالك سبيل السلامة في الدنيا والآخرة، وأما إذا بحث الإنسان وفحص، وجد ما يقوله المتكلمون من التأويل الذي يخالفون به أهل الحديث كله باطلاً، وتيقن أن الحق مع أهل الحديث ظاهرًا وباطنًا.فاستعظم ذلك وقال: أتحب لأهل الحديث أن يتناظروا في هذا؟ فتواعدنا يومًا، فكان فيما تفاوضنا: أن أمهات المسائل التي خالف فيها متأخرو المتكلمين ممن ينتحل مذهب الأشعري لأهل الحديث
Üç mesele: Allah'ın arş üzerindeki uluvv ile vasfı. Kur'an meselesi. Sıfatların te'vili meselesi. Ona dedim ki: Sıfatların te'vili meselesi hakkında söze başlayalım; zira bu meselenin aslıdır, diğer meseleler onun fer'îdir. Ona dedim ki: Ehl-i Hadis'in -ki onlar üç karnın Selefi olup yolunu takip eden halef dahi onlardandır- mezhebi: Bu hadisler geldiği gibi rivâyet edilir. Onlara iman edilir, tasdik olunur, ta'tile götüren te'vilden ve temsîle götüren takyîften korunurlar. Selef icmâını nakledenlerden -ki onlardan Hattâbî de vardır- birden fazla kişi Selef'in mezhebini şöyle açıklamıştır: Onlar (hadisler) zâhirleri üzere cârîdir, keyfiyet ve teşbîh onlardan nefyedilir. Zira sıfatlar hakkındaki söz, zât hakkındaki sözün fer'îdir; onun izi takip edilir, misaline uyulur. Mademki zâtın ispatı varlık ispatıdır, keyfiyet ispatı değildir, aynı şekilde sıfatların ispatı da varlık ispatıdır, keyfiyet ispatı değildir. Biz deriz ki: Allah'ın eli ve işitmesi vardır; 'elin mânâsı kudrettir, işitmenin mânâsı ilimdir' demeyiz. Ona dedim ki: Bazı kimseler 'Selef'in mezhebi zâhirin murâd olmadığıdır' der ve 'zâhirin murâd olmadığında icmâ ettik' der. Bu ifade hatalıdır; ya lafzen ve mânen, ya da lafzen (ama mânen değil). Zira zâhir iki şey arasında müşterek hâle gelmiştir: Birincisi: Elin, kulların cârihası gibi bir câriha olduğu; gazabın zâhirinin, intikam talebi için kalbin kaynaması olduğu; O'nun semâda oluşunun zâhirinin, suyun kaba girmesi gibi olduğu söylenir. Şüphe yok ki, bu mânaların ve benzerlerinin -ki bunlar mahlûkâtın sıfatları ve muhdeslerin nitelikleridir- âyet ve hadislerden murâd olmadığını söyleyen kimse doğru söylemiş ve iyi etmiştir. Zira Ehl-i Sünnet, Allah teâlânın -ne zâtında ne sıfatlarında ne fiillerinde- hiçbir şeyin O'nun misli olmadığı hususunda ihtilâf etmez. Hatta Ehl-i Sünnet'ten -ashâbımızdan ve başkalarından- çoğu, müşebbihe ve mücessimeyi tekfîr eder. Lakin bu söyleyen kişi, bu mânânın âyet ve hadislerden zâhir olduğunu zannettiği ve Selef hakkında onların söylemediği şeyleri naklettiği için hata etmiştir. Zira kelâmın zâhiri, o dili anlayan kimsenin sâlim aklına ondan önce gelen şeydir. Sonra bu zâhirlik bazen sırf vaz' (lafzın konuluşu) ile bazen de siyâk-ı kelâm ile olur. Bu muhdes mânalar -ki Allah teâlâ hakkında muhaldir- mü'minlerin aklına önce gelenler değildir. Aksine onlar nezdinde el, ilim, kudret ve zât gibidir. Nitekim bizim ilmimiz, kudretimiz, hayatımız, kelâmımız ve benzeri sıfatlar arazlar olup [şeye] delâlet eder...
ثلاث مسائل:وصف الله بالعلو على العرش.ومسألة القرآن.ومسألة تأويل الصفات.فقلت له: نبدأ بالكلام على مسألة تأويل الصفات، فإنها الأم والباقي من المسائل فرع عليها، وقلت له: مذهب أهل الحديث وهم السلف من القرون الثلاثة ومن سلك سبيلهم من الخلف: أن هذه الأحاديث تمر كما جاءت. ويؤمن بها وتصدق، وتصان عن تأويل يفضي إلى تعطيل، وتكييف يفضي إلى تمثيل.وقد أطلق غير واحد ممن حكى إجماع السلف منهم الخطابي مذهب السلف: أنها تجري على ظاهرها، مع نفي الكيفية والتشبيه عنها، وذلك أن الكلام في الصفات فرع على الكلام في الذات، يحتذى حذوه ويتبع فيه مثاله، فإذا كان إثبات الذات إثبات وجود، لا إثبات كيفية، فكذلك إثبات الصفات إثبات وجود لا إثبات كيفية، فنقول: إن له يدًا وسمعًا، ولا نقول: إن معنى اليد: القدرة، ومعنى السمع: العلم.فقلت له: وبعض الناس يقول: مذهب السلف: أن الظاهر غير مراد، ويقول: أجمعنا على أن الظاهر غير مراد، وهذه العبارة خطأ، إما لفظًا ومعنى، أو لفظًا لا معنى؛ لأن الظاهر قد صار مشتركًا بين شيئين:أحدهما: أن يقال: إن اليد جارحة مثل جوارح العباد، وظاهر الغضب غليان القلب لطلب الانتقام، وظاهر كونه في السماء أن يكون مثل الماء في الظرف، فلا شك أن من قال: إن هذه المعاني وشبهها من صفات المخلوقين ونعوت المحدثين غير مراد من الآيات والأحاديث. فقد صدق وأحسن؛ إذ لا يختلف أهل السنة أن الله تعالى ليس كمثله شىء، لا في ذاته ولا في صفاته ولا في أفعاله، بل أكثر أهل السنة من أصحابنا وغيرهم يكفرون المشبهة والمجسمة.لكن هذا القائل أخطأ، حيث ظن أن هذا المعنى هو الظاهر من هذه الآيات والأحاديث، وحيث حكى عن السلف ما لم يقولوه، فإن ظاهر الكلام هو ما يسبق إلى العقل السليم منه لمن يفهم بتلك اللغة، ثم قد يكون ظهوره بمجرد الوضع وقد يكون بسياق الكلام، وليست هذه المعاني المحدثة المستحيلة على الله تعالى هي السابقة إلى عقل المؤمنين، بل اليد عندهم كالعلم والقدرة والذات، فكما كان علمنا وقدرتنا وحياتنا وكلامنا ونحوها من الصفات أعراضًا تدل على
Bizim (insan olarak) hâdis (sonradan yaratılmış) oluşumuz, Allah Sübhânehû'nun bunun benzeriyle nitelendirilmesine mâni olduğu gibi; aynı şekilde ellerimiz, yüzlerimiz ve bunlar gibi cisimler de hâdis olup Allah Teâlâ'nın bunların benzerleriyle nitelendirilmesi mümtenidir. Ayrıca Ehl-i Sünnet'ten hiç kimse şöyle dememiştir: 'Allah için ilim, kudret, semi' ve basar vardır dediğimizde bunun zahiri murad edilmeyip sonra bu sıfatlar bizim sıfatlarımızla tefsir edilir.' Aynı şekilde 'el ve yüzün zahiri murad edilmemiştir' denilmesi de câiz değildir. Zira sıfatlarımızdan olan cisim ile cisme ait araz arasında [bu hususta] hiçbir fark yoktur. Her kim O'nun isim veya sıfatlarından herhangi birinin zahirinin murad edilmediğini söylerse hata etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın kendisiyle isimlendirildiği her bir isimde, mahlûkun hak ettiği zahirî mâna murad edilmemektedir. Bu durumda o kimsenin sözü, Allah'ın bütün isim ve sıfatlarının zahirine muhalif bir mânada murad edilmiş olduğunu gerektirir. Bu sözdeki fesadın ne denli açık olduğu gizli değildir. İkinci mâna şudur: Bu sıfatlar ancak Allah Sübhânehû ve Teâlâ'nın celâline yakışır şekilde olan sıfatlarıdır. Bunların mukaddes zâtına nispeti, her şeyin sıfatlarının o şeyin zâtına nispeti gibidir. Bu itibarla ilmin mevsûfun zâtî bir sıfatı olduğu ve kendine has hususiyetleri bulunduğu bilinir; aynı şekilde vech (yüz) de böyledir. O'nun bu sıfatlardan müstağni olduğu söylenemez; çünkü bu sıfatlar zâtı için vâciptir ve ibadet olunan İlâh Sübhânehû bütün bu sıfatlara lâyık olandır. Şimdi maksadımız mutlak olarak sıfatları nefyedenlerle konuşmak değildir; ancak bazı sıfatları ispat edip bazılarını nefyedenlerle konuşmaktır. Aynı şekilde O'nun fiili: Yaratmanın kâinatı yoktan îcad etmek olduğunu biliriz; her ne kadar bu fiili keyfiyetlendiremesek ve O'nun fiili bizim fiillerimize benzemese de. Zira biz ancak fiile ihtiyaç duyduğumuz için fiil işleriz; Allah ise Ğaniyy-i Hamîd'dir. Aynı şekilde zât da mahlûk zâtlara benzememekle birlikte icmalen bilinir; O'nun ne olduğunu ancak kendisi bilir ve keyfiyeti idrak edilemez. İşte bu sıfatların ıtlakından anlaşılan budur ve sıfatların hamledilmesi gereken mâna da budur. Mümin bu sıfatların hükümlerini ve eserlerini bilir; kendisinden istenen de budur. Şöyle ki Allah'ın her şeye kadir olduğunu, Allah'ın her şeyi ilmen kuşattığını, kıyamet gününde bütün yeryüzünün O'nun kabzasında olduğunu, göklerin O'nun yeminiyle dürülmüş olacağını, müminlerin cennette yaratıcılarının vechine nazar edeceklerini ve bundan öyle bir lezzet tadacaklarını ki diğer bütün lezzetlerin o lezzetin yanında sönük kalacağını ve bunun gibi şeyleri bilir. Aynı şekilde onun bir Rabbi, Hâlıkı ve Ma'bûdu olduğunu bilir; fakat bunların hiçbirinin künhünü (hakikatini) bilemez. Aksine mahlûkatın ilminin gayesi budur: Bir şeyi bazı cihetlerden bilirler fakat künhüne ihata edemezler. Kendi nefislerine dair ilimleri de bu türdendir. Ona dedim ki: Bu tefsire göre zahirin murad edilmediğini söylemek câiz midir? Dedi ki: Bu mümkün değildir.
حدوثنا يمتنع أن يوصف الله سبحانه بمثلها، فكذلك أيدينا ووجوهنا ونحوها أجسامًا كذلك محدثة، يمتنع أن يوصف الله تعالى بمثلها.ثم لم يقل أحد من أهل السنة: إذا قلنا: إن لله علمًا وقدرة وسمعًا وبصرًا، أن ظاهره غير مراد، ثم يفسر بصفاتنا، فكذلك لا يجوز أن يقال: إن ظاهر اليد والوجه غير مراد، إذ لا فرق بين ما هو من صفاتنا جسم أو عرض للجسم.ومن قال: إن ظاهر شىء من أسمائه وصفاته غير مراد فقد أخطأ؛ لأنه ما من اسم يسمى الله تعالى به إلا والظاهر الذي يستحقه المخلوق غير مراد به، فكان قول هذا القائل يقتضي أن يكون جميع أسمائه وصفاته قد أريد بها ما يخالف ظاهرها، ولا يخفى ما في هذا الكلام من الفساد.والمعنى الثاني: أن هذه الصفات إنما هي صفات الله سبحانه وتعالى كما يليق بجلاله، نسبتها إلى ذاته المقدسة كنسبة صفات كل شىء إلى ذاته، فيعلم أن العلم صفة ذاتية للموصوف ولها خصائص، وكذلك الوجه. ولا يقال: إنه مستغن عن هذه الصفات؛ لأن هذه الصفات واجبة لذاته، والإله المعبود سبحانه هو المستحق لجميع هذه الصفات.وليس غرضنا الآن الكلام مع نفاة الصفات مطلقًا، وإنما الكلام مع من يثبت بعض الصفات.وكذلك فعله، نعلم أن الخلق هو إبداع الكائنات من العدم، وإن كنا لا نكيف ذلك الفعل ولا يشبه أفعالنا، إذ نحن لا نفعل إلا لحاجة إلى الفعل، والله غني حميد.وكذلك الذات، تعلم من حيث الجملة، وإن كانت لا تماثل الذوات المخلوقة ولا يعلم ما هو إلا هو، ولا يدرك لها كيفية، فهذا هو الذي يظهر من إطلاق هذه الصفات، وهو الذي يجب أن تحمل عليه.فالمؤمن يعلم أحكام هذه الصفات وآثارها وهو الذي أريد منه، فيعلم أن الله على كل شىء قدير، وأن الله قد أحاط بكل شىء علمًا، وأن الأرض جميعًا قبضته يوم القيامة والسموات مطويات بيمينه، وأن المؤمنين ينظرون إلى وجه خالقهم في الجنة، ويتلذذون بذلك لذة ينغمر في جانبها جميع اللذات، ونحو ذلك.كما يعلم أن له ربًا وخالقًا ومعبودًا، ولا يعلم كنه شىء من ذلك، بل غاية علم الخلق هكذا، يعلمون الشيء من بعض الجهات ولا يحيطون بكنهه، وعلمهم بنفوسهم من هذا الضرب.قلت له: أفيجوز أن يقال: إن الظاهر غير مراد بهذا التفسير؟ فقال: هذا لا يمكن.
Bunun üzerine kendisine dedim ki: "Zâhirin murad olmadığını söyleyen kimseye —yani mahlûkların sıfatlarının murad olmadığı anlamında— şöyle deriz: Manada isabet ettin, fakat lafızda hata eyledin; bid'ate işarette bulundun ve Cehmiyye'ye maksatlarına ulaşma yolunu açtın. Oysa sana şöyle demen mümkündü: 'Onları, zâhirleri üzere, geldikleri gibi geçiririz; ancak Allah teâlânın sıfatlarının mahlûkların sıfatlarına benzemediğini ve O'nun, hadisliği veya noksanlığı gerektiren her şeyden münezzeh ve mukaddes olduğunu biliriz." Zâhirin murad olmadığını ikinci tefsirle —ki bu Cehmiyye'nin ve onlara tâbi olan Mu'tezile, bazı Eş'ariyye ve diğerlerinin muradıdır— söyleyen kimse ise hata etmiştir. Ardından bu Cehmiyye'nin en yakınları olan Eş'ariyye şöyle der: Allah'ın yedi sıfatı vardır: Hayat, İlim, Kudret, İrade, Kelâm, Sem', Basar. Bunların dışındakileri nef ederler. İçlerinden bazıları buna sadece 'yed' (el) sıfatını ekler; kimileri diğerlerini nef hususunda tevakkuf eder; aşırı gidenleri ise diğerlerini kesin olarak nef ederler. Mu'tezile'ye gelince, onlar sıfatları mutlak olarak nef ederler, hükümlerini ise ispat ederler. Çoğuna göre bu, O'nun Âlim ve Kadîr olduğuna rücû eder. O'nun Murîd ve Mütekellim olmasına gelince, onlara göre bunlar hâdis, izâfî veya ademî sıfatlardır. Onlar insanlar içinde Rum diyarındaki Sâbiî filozoflara ve onların yolundan gelen Arap ve Farslara en yakın olanlardır. Zira sıfatların tamamının selb veya izâfete yahut selb ve izâfetin birleşimine rücû ettiğini iddia ederler. İşte bunların hepsi dalâlet içindedir ve resulleri yalanlamışlardır. Allah'ın kendisine resullerin getirdiklerini bilmeyi ve nüfuz edici bir basiret vermiş olduğu, bunların (bu grupların) asıl menşeini hakikaten idrak eden kimse, kat'iyen bilir ki onlar Allah'ın isimleri ve âyetleri hakkında ilhâda sapmakta, resulleri, kitabı ve resullerinin gönderildiği şeyleri yalanlamaktadırlar. Bu sebeple onlar (Selef) şöyle derlerdi: 'Bid'atlar küfürden türemiştir ve küfre dönücüdür' ve 'Mu'tezile filozofların muhannesleridir, Eş'ariyye ise Mu'tezile'nin muhannesleridir' derlerdi. Yahyâ b. Ammâr şöyle derdi: 'Mu'tezile Cehmiyye'nin erkekleri, Eş'ariyye ise Cehmiyye'nin dişileridir.' Onların muradı, haberî sıfatları nef eden Eş'ariyye'dir. Eş'arî'nin ömrünün sonunda telif ettiği [el-İbâne] kitabını benimseyip ona aykırı bir söz söylemeyen kimse ise Ehl-i Sünnet'ten sayılır. Ancak sırf Eş'arî'ye nispetle anılmak bid'attir; özellikle de bu nispetle, bu nispeti taşıyan herkes hakkında hüsnüzan beslemeye yol açar ve bu da şer kapılarını açar. İşte söz, zâhirini bu tefsirle nef edenlerle ilgilidir.
هذا فقلت له: من قال: إن الظاهر غير مراد، بمعنى: أن صفات المخلوقين غير مرادة، قلنا له: أصبت في المعنى، لكن أخطأت في اللفظ، وأوهمت البدعة، وجعلت للجهمية طريقًا إلى غرضهم، وكان يمكنك أن تقول: تمر كما جاءت على ظاهرها مع العلم بأن صفات الله تعالى ليست كصفات المخلوقين، وأنه منزه مقدس عن كل ما يلزم منه حدوثه أو نقصه.ومن قال: الظاهر غير مراد بالتفسير الثاني وهو مراد الجهمية ومن تبعهم من المعتزلة وبعض الأشعرية وغيرهم فقد أخطأ.ثم أقرب هؤلاء الجهمية الأشعرية يقولون: إن له صفات سبعًا: الحياة، والعلم، والقدرة، والإرادة، والكلام، والسمع، والبصر. وينفون ما عداها، وفيهم من يضم إلى ذلك اليد فقط، ومنهم من يتوقف في نفي ما سواها، وغلاتهم يقطعون بنفي ما سواها.وأما المعتزلة، فإنهم ينفون الصفات مطلقًا ويثبتون أحكامها، وهي ترجع عند أكثرهم إلى أنه عليم قدير، وأما كونه مريدًا متكلمًا فعندهم أنها صفات حادثة، أو إضافية أو عدمية. وهم أقرب الناس إلى الصابئين الفلاسفة من الروم، ومن سلك سبيلهم من العرب والفرس، حيث زعموا أن الصفات كلَّها ترجع إلى سلب أو إضافة، أو مركب من سلب وإضافة، فهؤلاء كلهم ضلال مكذبون للرسل.ومن رزقه الله معرفة ما جاءت به الرسل وبصرًا نافذًا وعرف حقيقة مأخذ هؤلاء، علم قطعًا أنهم يلحدون في أسمائه وآياته، وأنهم كذبوا بالرسل وبالكتاب وبما أرسل به رسله؛ ولهذا كانوا يقولون: إن البدع مشتقة من الكفر وآيلة إليه، ويقولون: إن المعتزلة مخانيث الفلاسفة، والأشعرية مخانيث المعتزلة.وكان يحيى بن عمار يقول: المعتزلة الجهمية الذكور، والأشعرية الجهمية الإناث، ومرادهم الأشعرية الذين ينفون الصفات الخبرية، وأما من قال منهم بكتاب [الإبانة] الذي صنفه الأشعري في آخر عمره، ولم يظهر مقالة تناقض ذلك، فهذا يعد من أهل السنة، لكن مجرد الانتساب إلى الأشعرى بدعة، لا سيما وأنه بذلك يوهم حسًنا بكل من انتسب هذه النسبة، وينفتح بذلك أبواب شر، والكلام مع هؤلاء الذين ينفون ظاهرها بهذا التفسير.
Ona dedim ki: Allah Teâlâ kendisini bir sıfatla vasfettiğinde yahut Resûlü (s.a.v.) onu bir sıfatla vasfettiğinde veyahut Müslümanların hidayet ve dirayetleri üzerinde ittifak ettikleri müminler onu bir sıfatla vasfettiklerinde, bu sıfatı –zâhirî mânasından ve ondan anlaşılan hakikatinden– Allah sübhanenin celâline lâyık olan zâhirî mânasından ve ondan anlaşılan hakikatinden, zâhiriyle çelişen bir bâtına ve hakikate aykırı bir mecaza çevirmek için dört şey gerekir:
Birincisi: O kelimenin mecâzî mânada kullanılmış olmasıdır; çünkü Kitap, Sünnet ve Selef'in sözü Arap lisânı üzere gelmiştir ve bunlardan herhangi bir şeyin Arap lisânına yahut bütün lisanlara aykırı bir mânada kullanılması câiz değildir. Şu hâlde o mecâzî mânanın, lafzın kendisiyle irâde edildiği mâna olması şarttır; aksi takdirde her bâtıl ehli, herhangi bir lafzı, dilde aslı olmasa bile aklına gelen herhangi bir mâna ile tefsir edebilir.
İkincisi: Lafzı hakikatinden mecazına çevirmeyi gerektiren bir delilin bulunmasıdır. Aksi takdirde, eğer bir lafız bir mânada hakikat yoluyla, bir mânada da mecaz yoluyla kullanılıyorsa, akıl sahiplerinin icmâı ile, bu lafzı, çevirmeyi gerektiren bir delil olmaksızın mecâzî mânaya hamletmek câiz değildir. Sonra eğer lafzın hakikatten çevrilmesinin vâcip olduğunu iddia ediyorsa, mutlaka çevirmeyi gerektiren akli yahut sem‘î kat‘î bir delile ihtiyacı vardır. Eğer lafzın hakikatten çevrilmesinin zâhir olduğunu iddia ediyorsa, bu takdirde mecaza hamletmeyi tercih ettirecek bir delil gerekir.
Üçüncüsü: O çevirici delilin herhangi bir muârızdan sâlim olması gerekir. Aksi takdirde, eğer hakikatin murâd olduğunu beyan eden Kur'anî veya îmanî bir delil bulunursa, onu terk etmek mümkün olmaz. Sonra bu delil kat‘î bir nass ise onun zıddına itibar edilmez; zâhir ise tercih yapılması gerekir.
Dördüncüsü: Resûlullah (s.a.v.) bir söz söylediğinde ve onunla zâhirinin hilâfını ve hakikatinin zıddını murâd ettiğinde, bu söz ister isimlendirsin ister isimlendirmesin –özellikle kendilerinden cârihanın ameli değil, itikat ve ilim istenen ilmî hitapta– ümmete hakikati murâd etmediğini ve mecâzını murâd ettiğini mutlaka beyan etmesi gerekir. Zira Allah sübhanehû ve teâlâ Kur'an'ı bir nûr, bir hidâyet, insanlara bir beyan ve sadırlardakine bir şifa kılmış; peygamberleri, insanlara kendilerine indirileni beyan etmeleri, ihtilâf ettikleri hususlarda aralarında hükmetmeleri ve peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetlerinin bulunmaması için göndermiştir. Sonra bu ümmî Arap Peygamber (s.a.v.), en fasih lisanlar ve en açık ibarelerle gönderilmişti.
قلت له: إذا وصف الله نفسه بصفة، أو وصفه بها رسوله، أو وصفه بها المؤمنون الذين اتفق المسلمون على هدايتهم ودرايتهم فصرفها عن ظاهرها اللائق بجلال الله سبحانه وحقيقتها المفهومة منها إلى باطن يخالف الظاهر، ومجاز ينافى الحقيقة، لابد فيه من أربعة أشياء:أحدها: أن ذلك اللفظ مستعمل بالمعنى المجازي؛ لأن الكتاب والسنة وكلام السلف جاء باللسان العربي، ولا يجوز أن يراد بشىء منه خلاف لسان العرب، أو خلاف الألسنة كلها، فلابد أن يكون ذلك المعنى المجازي ما يراد به اللفظ، وإلا فيمكن كل مبطل أن يفسر أي لفظ بأي معنى سنح له، وإن لم يكن له أصل في اللغة.الثاني: أن يكون معه دليل يوجب صرف اللفظ عن حقيقته إلى مجازه، وإلا فإذا كان يستعمل في معنى بطريق الحقيقة، وفي معنى بطريق المجاز، لم يجز حمله على المجازىّ بغير دليل يوجب الصرف بإجماع العقلاء، ثم إن ادعى وجوب صرفه عن الحقيقة، فلابد له من دليل قاطع عقلي أو سمعي يوجب الصرف. وإن ادعى ظهور صرفه عن الحقيقة فلابد من دليل مرجح للحمل على المجاز.الثالث: أنه لابد من أن يسلم ذلك الدليل الصارف عن معارض، وإلا فإذا قام دليل قرآني أو إيماني يبين أن الحقيقة مرادة امتنع تركها، ثم إن كان هذا الدليل نصًا قاطعًا لم يلتفت إلى نقيضه، وإن كان ظاهرًا فلابد من الترجيح.الرابع: أن الرسول صلى الله عليه وسلم إذا تكلم بكلام وأراد به خلاف ظاهره وضد حقيقته، فلابد أن يبين للأمة أنه لم يرد حقيقته، وأنه أراد مجازه، سواء عينه أو لم يعينه، لا سيما في الخطاب العلمي الذي أريد منهم فيه الاعتقاد والعلم، دون عمل الجوارح، فإنه سبحانه وتعالى جعل القرآن نورًا وهدى، وبيانًا للناس، وشفاء لما في الصدور، وأرسل الرسل ليبين للناس ما نزل إليهم، وليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه، ولئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل.ثم هذا الرسول الأمي العربي بعث بأفصح اللغات وأبين الألسنة والعبارات،
Sonra ondan (Peygamber’den) ilim alan ümmet, insanların en derin ilim sahibi, ümmete en nasihatkâr ve sünneti en iyi beyan eden kimselerdi. Bu sebeple, O (Peygamber) ve bu zatların, zâhirinin hilafını kastettikleri bir söz söylemeleri, ancak onu zâhirine hamletmeyi meneden bir delil ikame etmiş olmaları hâli müstesna, câiz değildir. Bu delil ya aklen apaçık bir delil olur – meselâ: {وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ} [Neml:23] âyeti; zira herkes aklıyla bilir ki murâd, onun benzerlerine verilen türden şeylerin verilmiş olmasıdır. Kezâ: {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} [En‘âm:102] âyetinde dinleyen, yaratıcının (Allah’ın) bu umumun içine girmediğini bilir – veya sem‘î ve zâhir bir delil olur; tıpkı Kitap ve Sünnet’teki bazı zâhirleri sarf eden delâletler gibi.
O (Peygamber) ve bu zatlar, ister sem‘î ister aklî olsun, ancak nadir kimselerin çıkarabileceği gizli bir delile onları havale etmesi câiz değildir. Çünkü o (Peygamber), kendisinden zâhir bir mâna anlaşılan bir söz söyleyip bunu defalarca tekrar etmiş, zeki ve ahmak, fakih ve gayr-i fakih bütün insanlara bu hitapta bulunmuş, onlara bu hitabı tedebbür etmeyi, akletmeyi, tefekkür etmeyi ve muktezasına inanmayı vâcip kılmış; sonra da bu hitabın zâhirinden hiçbir şeye inanmamalarını vâcip kılmış olsa – zira orada, nadir kimselerin çıkarabildiği, zâhirin murâd olmadığına delâlet eden gizli bir delil bulunmaktadır – işte bu, tedlîs ve telbîs olur; beyanın nakîzi ve hidayetin zıddı olur; bu, lugaz ve muammalara hidayet ve beyandan daha yakındır.
Peki ya o hitabın zâhirine delâleti, o gizli delilin zâhirin murâd olmadığına delâletinden katbekat daha güçlü ise o zaman ne olur?! Yahut o gizli delil aslı olmayan bir şüphe ise ne olur?! O hâlde o zat bana bu makamları teslim etsin.
Dedim ki: Biz sıfatlardan bir sıfat üzerine konuşuyoruz ve bu husustaki sözü, kendisine uyulacak bir örnek kılıyoruz; el sıfatını ifade ediyoruz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء} [Mâide:64] (Yahudiler: “Allah’ın eli bağlıdır” dediler. Kendi elleri bağlansın ve söyledikleri söz sebebiyle lânetlensinler! Hayır, O’nun iki eli de açıktır, dilediği gibi harcar.) Yine Allah Teâlâ İblis’e: {مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} [Sâd:75] (İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden nedir?) buyurdu. Yine: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [Zümer:67] (Allah’ı hakkıyla takdir edemediler. Oysa kıyamet gününde yeryüzü tamamen O’nun kabzasındadır; gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır.) Yine: {تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ} [Mülk:1] (Mülk elinde olan [Allah] ne yücedir!) ve {بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [Âl-i İmrân:62] (Hayır senin elindedir; şüphesiz sen her şeye kâdirsin.) Yine: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} [Yâsîn:71] (Görmediler mi ki, biz kudret elimizle onlar için hayvanlar yarattık da onlara malik olmaktadırlar?)
ثم الأمة الذين أخذوا عنه كانوا أعمق الناس علمًا، وأنصحهم للأمة، وأبينهم للسنة، فلا يجوز أن يتكلم هو وهؤلاء بكلام يريدون به خلاف ظاهره إلا وقد نصب دليلاً يمنع من حمله على ظاهره، إما أن يكون عقليًا ظاهرًا، مثل قوله: {وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ} [النمل: ٢٣] ، فإن كل أحد يعلم بعقله أن المراد: أوتيت من جنس ما يؤتاه مثلها، وكذلك: {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} [الأنعام: ١٠٢] يعلم المستمع: أن الخالق لا يدخل في هذا العموم، أو سمعيًا ظاهرًا، مثل الدلالات في الكتاب والسنة التي تصرف بعض الظواهر.ولا يجوز أن يحيلهم على دليل خفي، لا يستنبطه إلا أفراد الناس، سواء كان سمعيًا أو عقليًا؛ لأنه إذا تكلم بالكلام الذي يفهم منه معنى وأعاده مرات كثيرة، وخاطب به الخلق كلهم وفيهم الذكي والبليد، والفقيه وغير الفقيه، وقد أوجب عليهم أن يتدبروا ذلك الخطاب ويعقلوه، ويتفكروا فيه ويعتقدوا موجبه، ثم أوجب ألا يعتقدوا بهذا الخطاب شيئًا من ظاهره؛ لأن هناك دليلاً خفيًا يستنبطه أفراد الناس يدل على أنه لم يرد ظاهره، كان هذا تدليسًا وتلبيسًا، وكان نقيض البيان وضد الهدى، وهو بالألغاز والأحاجي أشبه منه بالهدى والبيان.فكيف إذا كانت دلالة ذلك الخطاب على ظاهره، أقوى بدرجات كثيرة من دلالة ذلك الدليل الخفي على أن الظاهر غير مراد؟ ! أم كيف إذا كان ذلك الخفي شبهة ليس لها حقيقة! ؟فسلم لي ذلك الرجل هذه المقامات.قلت: ونحن نتكلم على صفة من الصفات، ونجعل الكلام فيها أنموذجًا يحتذى عليه، ونعبر بصفة اليد، وقد قال تعالى: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء} [المائدة: ٦٤] ، وقال تعالى لإبليس: {مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} [ص: ٧٥] ، وقال تعالى: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [الزمر: ٦٧] ، وقال تعالى: {تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ} [الملك: ١] ، وقال: {بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [آل عمران: ٦٢] ، وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} [يس: ٧١] .
Sünnette, Nebî (s.a.v.)'in hadisinde elin (yed) gelmesi mütevâtir derecesine ulaşmıştır. Bu sözden anlaşılan şudur: Yüce Allah'a ait, zâtına mahsus, zâtî iki eli vardır; celâline lâyık veçhile. O (Sübhânehû) Âdem'i, melekler ve İblis olmaksızın Kendi eliyle yaratmıştır. Yine O (Sübhânehû), yeri kabzedecek ve gökleri sağ eliyle dürecektir. {إِنَّ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} [Mâide 5:64] âyeti de bunu teyid eder. "İki elinin açık (yayık) olması"nın mânası, cömertliğin saçılması ve ihsanın genişliğidir. Çünkü verme ve cömertlik genellikle eli açmak ve uzatmakla olur; terk edilmesi ise elin boyna bağlanması demektir. Bu sebeple, örfî hakikatler hâline gelmiştir: Bir kimse için "eli açıktır" denildiğinde, bundan hakikaten el anlaşıldığı gibi, zâhiri cömertlik veya cimrilik anlamına gelir. Nitekim Allah Teâlâ buyurur: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} [İsrâ 17:29]. Yine Araplar: "Falan kimse ca‘du’l-bünândır" (parmakları sıkı = cimri) ve "sebtu’l-bünândır" (parmakları gevşek = cömert) derler. Ona dedim ki: Şayet bir kimse, "O'nun eli mahlûkatın elleri gibi değildir; O'nun eli bir organ (câriha) değildir" derse, bu doğrudur. Fakat "O'nun, yedi sıfatın ötesinde bir eli (zâid) yoktur" derse, bâtıl bir söz söylemiş olur ve işte o zaman bu dört makama ihtiyaç duyar. Birinci makam: El, nimet ve atiyye (ihsan) mânasında kullanılabilir; şeyin sebebinin adını vererek isimlendirme yoluyla. Nitekim yağmur ve bitkiye "semâ" denmesi gibi. Bu kabildendir Arapların: "Falanın yanında onun birçok iyâdı (nimetleri) vardır" sözü ve Ebû Tâlib'in, Nebî (s.a.v.) yok olduğunda (kaybolduğunda) söylediği: "Ey Rabbim, binitli Muhammed'imi geri çevir / Onu bana geri ver ve bana bir el (iyilik) yap" sözü. Yine Urve b. Mes‘ûd'un, Hudeybiye günü Ebû Bekir'e söylediği: "Eğer benden bir elin (iyiliğin) olmasaydı, seni karşılıksız bırakırdım, sana cevap verirdim." İkinci makam: El, kudret mânasına gelebilir; şeyin müsebbibinin adıyla isimlendirme yoluyla. Çünkü kudret eli hareket ettirir. Şöyle derler: "Falanın şu şu işte eli vardır." Ziyâd'ın Muâviye'ye söylediği şu söz de bu kabildendir: "Ben Irak'ı bir elimle tuttum, diğer elim boştur." Yani gücümün yarısı Irak işini ayakta tutmaktadır. Keza Allah Teâlâ'nın {بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} [Bakara 2:237] buyruğu da bu mânadadır. Nikâh bir söz (sözleşme) olduğu hâlde, onun üzerinde kudret sahibi olduğu anlamına gelir. Üçüncü makam: Fiili (işi) ele izafe etmek, fiili asıl şahsın kendisine izafe etmek mesabesindedir. Çünkü çoğu fiiller el ile yapıldığından, elin zikredilmesi o işi bizzat kendisinin yaptığına işaret sayılır. Nitekim Allah Teâlâ: {لَّقَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} buyurmuş, sonra da: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ}
وقد تواتر في السنة مجىء اليد في حديث النبي صلى الله عليه وسلم.فالمفهوم من هذا الكلام: أن لله تعالى يدين مختصتان به، ذاتيتان له، كما يليق بجلاله، وأنه سبحانه خلق آدم بيده دون الملائكة وإبليس، وأنه سبحانه يقبض الأرض ويطوى السموات بيده اليمنى، وأن {يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} [المائدة: ٦٤] ومعنى بسطهما: بذل الجود وسعة العطاء؛ لأن الإعطاء والجود في الغالب يكون ببسط اليد ومدها، وتركه يكون ضمًا لليد إلى العنق، صار من الحقائق العرفية إذا قيل: هو مبسوط اليد فهم منه يد حقيقة، وكان ظاهره الجود والبخل، كما قال تعالى: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} [الإسراء: ٢٩] ، ويقولون: فلان جَعْد البنان وسَبْط البنان.قلت له: فالقائل إن زعم أنه ليس له يد من جنس أيدي المخلوقين، وأن يده ليست جارحة، فهذا حق.وإن زعم أنه ليس له يد زائدة على الصفات السبع، فهو مبطل، فيحتاج إلى تلك المقامات الأربعة.أما الأول، فيقول: إن اليد تكون بمعنى النعمة والعطية، تسمية للشىء باسم سببه، كما يسمى المطر والنبات سماء، ومنه قولهم: لفلان عنده أياد، وقول أبي طالب لما فقد النبي صلى الله عليه وسلم:يا رب رد راكبي محمدًا رده … علي واصطنع عندي يداوقول عروة بن مسعود لأبي بكر يوم الحديبية: لولا يد لك عندي لم أجزك بها لأجبتك.وقد تكون اليد بمعنى القدرة، تسمية للشىء باسم مسببه؛ لأن القدرة هي تحرك اليد، يقولون: فلان له يد في كذا وكذا، ومنه قول زياد لمعاوية: إني قد أمسكت العراق بإحدى يدي، ويدي الأخرى فارغة، يريد نصف قدرتي ضبط أمر العراق. ومنه قوله: {بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} [البقرة: ٢٣٧] ، والنكاح كلام يقال، وإنما معناه أنه مقتدر عليه.وقد يجعلون إضافة الفعل إليها إضافة الفعل إلى الشخص نفسه؛ لأن غالب الأفعال لما كانت باليد جعل ذكر اليد إشارة إلى أنه فعل بنفسه، قال الله تعالى: {لَّقَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} إلى قوله: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ
أَيْدِيكُمْ} [Âl-i İmrân 181-182] yani önceden takdim ettikleriniz sebebiyle; zira takdim ettiklerinin bir kısmı söylemiş oldukları bir sözdür. Kezâ Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُواْ الْمَلآئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} [Enfâl 50-51] yine şu söze kadar: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} [Enfâl 51]. Araplar şöyle der: "İki elin bağladı, ağzın üfledi" — bu, kendine kötülük getiren herkesi azarlamak içindir; çünkü bu söz ilk olarak elleri ve ağzıyla (kötülük) yapan kimseye söylenmiştir.
Ona dedim ki: Biz, Kur'an'ın bu hususların tamamında indiği Arap dilini inkâr etmiyoruz. Sıfatları tevil edenler —ki onlar kelimeleri yerlerinden kaydırmış ve Allah'ın adları ve âyetleri hakkında ilhâda sapmışlardır— şu âyetleri tevil ettiler: {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} [Mâide 64], {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} [Sâd 75]. Bununla O'nun nimetinin kastedildiğini, yani dünya nimeti ve ahiret nimeti olduğunu söylediler; bir kısmı da (O'nun) kudretiyle (yarattığını) söyledi. Lafzın, hakikatte bir el bulunmaksızın, cömertliğin kendisine kinaye olduğunu söylediler. Hatta bu lafız, atâ ve cömertlikte hakikat haline gelmiştir. Yine {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} âyeti: 'Onu ben yarattım' anlamındadır, hakikatte bir el olmasa bile.
Ona dedim ki: Bunlar mı onların tevilleri? Evet, dedi.
Ona dedim ki: Öyleyse daha önce arz ettiğimiz hususlara bakalım. Birinci makam: Tesniye sigasıyla "yedeyn" lafzı, ne nimet ne de kudret anlamında kullanılmamıştır. Zira kavmin dilinde, tekili çoğul anlamında kullanmak vardır; nitekim {إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [Asr 2] âyeti böyledir. Çoğul lafzın tekil anlamında kullanılması da vardır; nitekim {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ} [Âl-i İmrân 173] âyeti böyledir. Çoğul lafzın iki kişi için kullanılması da vardır; nitekim {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [Tahrîm 4] âyeti böyledir. Tekil lafzın iki kişi için yahut tesniyenin tekil için kullanılmasına gelince, bunun bir aslı yoktur. Çünkü bu lafızlar sayıdır ve manalarında nassdırlar; onlarla mecaz yapılmaz. Ne yanımda bir adam var deyip iki adam kastetmek caizdir, ne de yanımda iki adam var deyip cins kastetmek caizdir. Çünkü tekil isim cinsi ifade eder ve cins şümullüdür; aynı şekilde çoğul isimde de cins manası vardır ve cins, bir tek varlığın bulunmasıyla gerçekleşir.
Binaenaleyh {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} âyetinde kudretin kastedilmesi caiz değildir; çünkü kudret tek bir sıfattır ve iki ile birden kinaye yapmak caiz değildir. Nimetin kastedilmesi de caiz değildir; zira Allah'ın nimetleri sayılamaz, bu sebeple sayılamayacak nimetlerden tesniye sigasıyla söz edilemez. Ve 'Onu ben yarattım' anlamına gelmesi de caiz değildir; çünkü onlar bunu kastettiklerinde fiili ele izafe ederler,
أَيْدِيكُمْ} [آل عمران: ١٨١، ١٨٢] أي: بما قدمتم، فإن بعض ما قدموه كلام تكلموا به. وكذلك قوله تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُواْ الْمَلآئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} إلى قوله: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} [الأنفال: ٥٠، ٥١] ، والعرب تقول: يَدَاك أوْكَتَا، وفُوكَ نَفَخ؛ توبيخًا لكل من جر على نفسه جريرة؛ لأن أول ما قيل هذا لمن فعل بيديه وفمه.قلت له: ونحن لا ننكر لغة العرب التي نزل بها القرآن في هذا كله، والمتأولون للصفات الذين حرفوا الكلم عن مواضعه، وألحدوا في أسمائه وآياته تأولوا قوله: {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} [المائدة: ٦٤] ، وقوله: {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} [ص: ٧٥] على هذا كله، فقالوا: إن المراد نعمته، أي: نعمة الدنيا ونعمة الآخرة، وقالوا: بقدرته، وقالوا: اللفظ كناية عن نفس الجود من غير أن يكون هناك يد حقيقة، بل هذه اللفظة قد صارت حقيقة في العطاء والجود، وقوله: {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} أي: خلقته أنا، وإن لم يكن هناك يد حقيقية. قلت له: فهذه تأويلاتهم؟ قال: نعم. قلت له: فننظر فيما قدمنا:المقام الأول: أن لفظ اليدين بصيغة التثنية لم يستعمل في النعمة ولا في القدرة؛ لأن من لغة القوم استعمال الواحد في الجمع، كقوله: {إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [العصر: ٢] ، ولفظ الجمع في الواحد كقوله: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ} [آل عمران: ١٧٣] ، ولفظ الجمع في الاثنين كقوله: {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] . أما استعمال لفظ الواحد في الاثنين، أو الاثنين في الواحد فلا أصل له؛ لأن هذه الألفاظ عدد وهي نصوص في معناها لا يتجوز بها، ولا يجوز أن يقال: عندي رجل، ويعني رجلين، ولا عندي رجلان، ويعني به الجنس؛ لأن اسم الواحد يدل على الجنس والجنس فيه شياع، وكذلك اسم الجمع فيه معنى الجنس، والجنس يحصل بحصول الواحد.فقوله: {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} لا يجوز أن يراد به القدرة؛ لأن القدرة صفة واحدة، ولا يجوز أن يعبر بالاثنين عن الواحد.ولا يجوز أن يراد به النعمة؛ لأن نعم الله لا تحصى، فلا يجوز أن يعبر عن النعم التي لا تحصى بصيغة التثنية.ولا يجوز أن يكون لما خلقت أنا؛ لأنهم إذا أرادوا ذلك أضافوا الفعل إلى اليد،
Böylece onun (fiilin) yede izâfesi, fiile izâfe olur; nitekim "بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ" (ellerinin takdim ettiği şeyler) [Hac 10], "قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ" (ellerinizin takdim ettiği) [Âl-i İmrân 182 ve Enfâl 51] ve "مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا" (ellerimizin yaptığı şeylerden hayvanlar) [Yâsîn 71] âyetleri buna delildir. Fakat fiili fâile izâfe edip fiili yede "bâ" harfiyle müteaddî kıldığında, "لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ" (iki elimle yarattığıma) âyetinde olduğu gibi, bu, fiili gerçekten iki eliyle işlediğine nass (açık delil) olur. Bu sebeple, konuşan veya yürüyen bir kimseye "bunu ellerinle yaptın" denilmez; "bunu ellerin yaptı" denir. Zira sırf "yaptım" demesi fâile izâfe için kâfidir. Eğer onu gerçekten elle yaptığı kastedilmemiş olsaydı, bu hiçbir faydasız salt bir ziyade olurdu. Allah'ın izniyle Arap ve Acem kelâmında fasih bir kimsenin "bunu elimle yaptım" veya "filan bunu elleriyle yaptı" demesini, ancak onu gerçekten elleriyle yapmış olduğu halde görürsün; onun eli olmaması veya eli olduğu halde fiilin başka bir şeyle vuku bulması caiz olmaz. İşte bu tahkik edilmiş farkla mecâzın ve hakîkatin yerleri belirginleşir; âyetlerin dil açısından asla mecâz kabul etmediği de ortaya çıkar. Bana dedi ki: "Onlar, "أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ" (ikiniz de Cehennem'e atın) [Kâf 24] âyetinde ikiyi birin yerine kullanmışlardır; oysa hitap tektir." Ona dedim ki: "Bu kabul edilmez. Bilâkis "أَلْقِيَا" ifadesi hakkında denilmiştir ki: Fiilin tesniyesi sebebiyle fâilin tesniyesidir; mânâ "at, at" şeklindedir. Ve denilmiştir ki: Hitap sâik (sevkeden melek) ve şehîde (şâhit meleğe)dir. Tek kişiye hitap olduğunu söyleyen ise şöyle demiştir: İnsanın yanında biri sağında biri solunda olmak üzere iki kişi bulunur ve (insan) "Ey iki dostum! Ey iki dostum!" der. Sonra bu hitabı, onlar mevcut olmasalar da sanki mevcutlarmış gibi yapar. Binaenaleyh "أَلْقِيَا" bu söyleyene göre ancak var sayılan iki kişiye hitaptır; bu sebeple (bu âyette) hiçbir delil yoktur." Ona dedim ki: "İkinci makam şudur: Diyelim ki "yed" ile hakikaten el kastedilmesi caiz olduğu gibi, kudret veya nimetin kastedilmesi veya zikrinin fiile kinâye kılınması da caizdir. Fakat onu hakikatten çevirmeyi gerektiren sebep nedir? Eğer "el, câriha (organ) olduğu için bu Allah Sübhânehû'ya muhâldir" dersen, sana derim ki: Bu ve benzeri, O'nu mahlûkatın elleri cinsinden bir el ile vasfetmenin imkânsızlığını gerektirir; bunda şüphe yok. Fakat neden O'nun zâtına lâyık, zâtının hak ettiği kemâl sıfatlarını hak eden bir elinin olması caiz olmasın? Dedi ki: "Akıl ve nakilde bunu imkânsız kılan bir şey yoktur." Dedim ki: "Madem bu mümkündür ve lafzın hakikati budur, o halde lafız neden hakikatten mecâzına çevrilsin? Ve her..."
فتكون إضافته إلى اليد إضافة له إلى الفعل كقوله: {بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ} [الحج: ١٠] و {قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} [آل عمران: ١٨٢،الأنفال: ٥١] ، ومنه قوله: {مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا} [يس: ٧١] .أما إذا أضاف الفعل إلى الفاعل، وعدى الفعل إلى اليد بحرف الباء، كقوله: {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} فإنه نص في أنه فعل الفعل بيديه؛ ولهذا لا يجوز لمن تكلم أو مشى أن يقال: فعلت هذا بيديك ويقال: هذا فعلته يداك؛ لأن مجرد قوله: فعلت، كاف في الإضافة إلى الفاعل، فلو لم يرد أنه فعله باليد حقيقة كان ذلك زيادة محضة من غير فائدة، ولست تجد في كلام العرب ولا العجم إن شاء الله تعالى أن فصيحًا يقول: فعلت هذا بيدي، أو فلان فعل هذا بيديه، إلا ويكون فعله بيديه حقيقة، ولا يجوز أن يكون لا يد له، أو أن يكون له يد والفعل وقع بغيرها.وبهذا الفرق المحقق تتبين مواضع المجاز ومواضع الحقيقة، ويتبين أن الآيات لا تقبل المجاز البتة من جهة نفس اللغة.قال لي: فقد أوقعوا الاثنين موقع الواحد في قوله: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ} [ق: ٢٤] ، وإنما هو خطاب للواحد.قلت له: هذا ممنوع، بل قوله: {أَلْقِيَا} قد قيل: تثنية الفاعل لتثنية الفعل، والمعنى: ألق ألق. وقد قيل: إنه خطاب للسائق والشهيد. ومن قال: إنه خطاب للواحد، قال: إن الإنسان يكون معه اثنان: أحدهما عن يمينه، والآخر عن شماله، فيقول: خليلي! خليلي! ثم إنه يوقع هذا الخطاب وإن لم يكونا موجودين، كأنه يخاطب موجودين، فقوله: {أَلْقِيَا} عند هذا القائل إنما هو خطاب لاثنين يقدر وجودهما، فلا حجة فيه البتة.قلت له: المقام الثاني: أن يقال: هب أنه يجوز أن يعني باليد حقيقة اليد، وأن يعني بها القدرة أو النعمة، أو يجعل ذكرها كناية عن الفعل، لكن ما الموجب لصرفها عن الحقيقة؟فإن قلت: لأن اليد هي الجارحة وذلك ممتنع على الله سبحانه.قلت لك: هذا ونحوه يوجب امتناع وصفه بأن له يدًا من جنس أيدي المخلوقين، وهذا لا ريب فيه، لكن لم لا يجوز أن يكون له يد تناسب ذاته تستحق من صفات الكمال ما تستحق الذات؟ قال: ليس في العقل والسمع ما يحيل هذا. قلت: فإذا كان هذا ممكنًا وهو حقيقة اللفظ فلم يصرف عنه اللفظ إلى مجازه؟ وكل
Hasım tarafın, Zât-ı Bârî’nin isimlendirildiği şeyle vasıflandırılmasının imkânsızlığına dair ileri sürdüğü delil ve bu delilin sahih olduğu iddiası bir tarafa bırakılırsa, mahlûkun hak ettiği mânânın O’ndan nefyedilmiş olduğu teslim edilir. Lâkin lafzın hakikati ve zâhiri, Hâlık’ın hak ettiği bir el (yed) mânâsına delâlet eder—tıpkı ilim ve kudret gibi; hattâ zât ve vücûd gibi.
Üçüncü Makam: Ona dedim ki: Sana, Allah’ın Kitabı’nda veya Resûlullah (s.a.v.)’in sünnetinde yahut Müslüman imamlardan herhangi birinin şöyle dediği ulaştı mı: “El (yed) lafzından zâhirinin hilâfı kastedilmiştir”, “Zâhir murad değildir”? Veya Allah’ın Kitabı’nda, O’nun el (yed) ile vasıflandırılmasını açık—hattâ gizli—bir delâletle nefyeden bir âyet var mı? Zira mütekellifin (zorlama yapanın) zikredebileceği en son nokta şu âyetlerdir: “De ki: O, Allah’tır, bir tektir” (İhlâs, 1); “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11); “O’nun adına eşit birini biliyor musun?” (Meryem, 65). Oysa bu âyetler ancak tecsîm ve teşbîhi nefyeder. Cemâline lâyık bir el (yed) sıfatının nefyi ise, söz konusu ifadelerde hiçbir veçhile delâlet edilmiş değildir.
Keza akılda, Bârî’nin hiçbir şekilde eli (yed) olmadığına—ne cemâline lâyık bir el, ne de muhdesâta uygun bir el—açık bir delâlet var mıdır? Veya buna herhangi bir şekilde, hattâ gizli bir veçhile delâlet eden bir şey var mıdır? Sem‘de (Kitap ve Sünnet’te) ve akılda el (yed) hakikatini mutlak olarak nefyeden bir şey bulunmadığına göre—eğer onu nefyettiği farz edilse bile, bu ancak iddia edenin gözünde gizli bazı vecihlerle olur; aksi takdirde gerçekte bu, fâsid bir şüpheden ibarettir.
Öyleyse, Kitap ve Sünnet’in “yed” zikriyle—Allah Teâlâ’nın eliyle yaratması, iki elinin açık olması, mülkün elinde olması gibi—doldurulması; hadiste sayılamayacak kadar çok rivayet bulunması; sonra Resûlullah (s.a.v.) ve ülü’l-emr’in insanlara bu sözlerin hakikatinin ve zâhirinin kastedilmediğini beyan etmemesi; ta ki sahâbe neslinin sona ermesinin ardından Cehm b. Safvân çıkıp insanlara, peygamberlerine indirileni açıklasın ve nifakla itham edilen Bişr b. Ğıyâs ile onların yolundan gidenler de ona tâbi olsun—bu nasıl caiz olur?
Resûlümüz (s.a.v.)’in bize her şeyi—hattâ büyük abdest âdâbını—öğretmesi ve şöyle buyurması nasıl caiz olur: “Sizi Cennet'e yaklaştıracak hiçbir şeyi size söylemeden bırakmadım; sizi Cehennem'den uzaklaştıracak hiçbir şeyi de size söylemeden bırakmadım.” “Sizi apaçık bir yol üzere bıraktım; gecesi gündüzü gibidir; benden sonra ondan ancak helâk olan sapar.” Sonra O, kendisine indirilen Kitabı ve pâk sünnetini, hasmın zâhirini teşbîh ve tecsîm olarak iddia ettiği ve zâhirine inanmayı dalâlet saydığı ifadelerle dolu bırakıp, bunu ne beyan ne de açıklamış olsun?!
Selef’in şöyle demeleri nasıl caiz olur?
ما يذكره الخصم من دليل يدل على امتناع وصفه بما يسمى به وصحت الدلالة سلم له أن المعنى الذي يستحقه المخلوق منتف عنه، وإنما حقيقة اللفظ وظاهره يد يستحقها الخالق كالعلم والقدرة، بل كالذات والوجود.المقام الثالث: قلت له: بلغك أن في كتاب الله أو في سنة رسول الله صلى الله عليه وسلم أو عن أحد من أئمة المسلمين أنهم قالوا: المراد باليد خلاف ظاهره، أو الظاهر غير مراد، أو هل في كتاب الله آية تدل على انتفاء وصفه باليد دلالة ظاهرة، بل أو دلالة خفية؟ فإن أقصى ما يذكره المتكلف قوله: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} [الإخلاص: ١] ، وقوله: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} [الشورى: ١١] ، وقوله: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} [مريم: ٦٥] ، وهؤلاء الآيات إنما يدللن على انتفاء التجسيم والتشبيه. أما انتفاء يد تليق بجلاله، فليس في الكلام ما يدل عليه بوجه من الوجوه.وكذلك هل في العقل ما يدل دلالة ظاهرة على أن الباري لا يد له البتة؟ لا يدًا تليق بجلاله، ولا يدا تناسب المحدثات، وهل فيه ما يدل على ذلك أصلا، ولو بوجه خفي؟ فإذا لم يكن في السمع ولا في العقل ما ينفي حقيقة اليد البتة، وإن فرض ما ينافيها فإنما هو من الوجوه الخفية عند من يدعيه وإلا ففي الحقيقة إنما هو شبهة فاسدة.فهل يجوز أن يملأ الكتاب والسنة من ذكر اليد، وأن الله تعالي خلق بيده، وأن يداه مبسوطتان، وأن الملك بيده، وفي الحديث ما لا يحصى، ثم إن رسول الله صلى الله عليه وسلم وأولى الأمر لا يبينون للناس أن هذا الكلام لا يراد به حقيقته ولا ظاهره، حتى ينشأ جَهْم ابن صفوان بعد انقراض عصر الصحابة، فيبين للناس ما نزل إليهم على نبيهم، ويتبعه عليه بشر بن غياث ومن سلك سبيلهم من كل مغموص عليه بالنفاق.وكيف يجوز أن يعلمنا نبينا صلى الله عليه وسلم كل شىء حتى الخراءة، ويقول: " ما تركت من شىء يقربكم إلى الجنة إلا وقد حدثتكم به، ولا من شىء يبعدكم عن النار إلا وقد حدثتكم به "، " تركتكم على البيضاء، ليلها كنهارها، لا يزيغ عنها بعدي إلا هالك "، ثم يترك الكتاب المنزل عليه، وسنته الغراء مملوءة مما يزعم الخصم أن ظاهره تشبيه وتجسيم، وأن اعتقاد ظاهره ضلال، وهو لا يبين ذلك ولا يوضحه؟ !وكيف يجوز للسلف أن يقولوا:
Onları (âyetleri) geldiği gibi bırakın, oysa mecâzî mânâları kastedilmiştir ve bu, Arapların anlayamayacağı bir şeydir; öyle ki Fars ve Rum evlâtları, Muhâcir ve Ensâr evlâtlarından Arap dilini daha iyi bilir hâle gelir!
Dördüncü Makam:
Ona dedim ki: Sana apaçık, kesin ve aşikâr delillerden, Allah'ın hakîkî iki eli olduğunu gösterenleri zikredeceğim.
Bunlardan biri, Allah'ın Âdem'i meleklerin secde etmesini gerektirecek şekilde üstün kılması ve onların ona karşı büyüklenmekten kaçınmalarıdır. Eğer maksat, onu kudretiyle veya ni‘metiyle yaratması veya sırf yaratılışını kendisine izâfe etmek olsaydı, bu konuda İblîs ve bütün mahlûkat da ona ortak olurdu.
Bana dedi: Bir şey, teşrîf yoluyla Allah'a izâfe edilebilir; nitekim "Allah'ın devesi" [eş-Şems: 13] ve "Beytullah" kavilleri gibi.
Ona dedim ki: İzâfe, mevsûf (kendisine izâfe edilen şey)da onu diğerlerinden ayıran bir mânâ bulunmadıkça teşrîf olmaz. Eğer deve ve evde, bütün develerden ve evlerden onları ayıran apaçık alâmetler (mucizeler) bulunmasaydı, bu izâfeyi hak etmezlerdi. Buradaki durum da aynıdır: Âdem'in yaratılışının "iki elimle yarattım" şeklinde Allah'a izâfe edilmesi, onun bizzat iki eliyle yaratıldığını gerektirir. Diğerlerinin yaratılışı ise "Ol!" sözüyle olmuştur, nitekim eserler (hadisler) de bunu getirmiştir.
Yine bundandır ki onlar "Mülk O'nun elindedir" veya "Senin ellerin yaptı" dediklerinde bu iki şeyi ifade eder: Birincisi eli ispat, ikincisi mülk ve fiili o ele izâfe. İkincisinde çokça mecâz vâki olur. Birincisine gelince, onlar bu sözü ancak hakîkî eli olan bir tür için kullanırlar; "hevanın eli" veya "suyun eli" demezler. Farz et ki "Mülk O'nun elindedir" sözünden maksadın kudret olduğu bilinmiş olsun; fakat bu ancak hakîkî eli olan için mecâz yapılabilir.
Allah Teâlâ'nın "İki elimle yarattığım için" [Sâd: 75] kavli ile "Ellerimizin yaptığı şeylerden" [Yâsin: 71] kavli arasındaki fark iki yöndendir:
Birincisi: Burada fiili kendisine izâfe etmiş ve onu iki eliyle yarattığını beyan etmiştir; orada ise fiili ellere izâfe etmiştir.
İkincisi: Arapların dilinde, karışıklıktan emin olunduğunda çoğul ismini tesniye yerine koyarlar; nitekim "Hırsız erkek ve hırsız kadının ellerini kesin" [Mâide: 38] âyetinde "iki ellerini" anlamında, ve "İkinizin kalpleri eğrilmiştir" [Tahrîm: 4] âyetinde "iki kalbiniz" anlamında olduğu gibi. İşte "Ellerimizin yaptığı şeylerden hayvanlar" [Yâsin: 71] da böyledir.
Sünnete gelince, çok sayıdadır; meselâ Resûlullah (s.a.v.)'in şu hadisi: "Maksıtûn (âdil olanlar) ..."
أمروها كما جاءت مع أن معناها المجازي هو المراد وهو شىء لا يفهمه العرب، حتى يكون أبناء الفرس والروم أعلم بلغة العرب من أبناء المهاجرين والأنصار!المقام الرابع: قلت له: أنا أذكر لك من الأدلة الجلية القاطعة والظاهرة، ما يبين لك أن لله يدين حقيقة.فمن ذلك تفضيله لآدم يستوجب سجود الملائكة، وامتناعهم عن التكبر عليه، فلو كان المراد أنه خلقه بقدرته أو بنعمته، أو مجرد إضافة خلقه إليه؛ لشاركه في ذلك إبليس وجميع المخلوقات.قال لي: فقد يضاف الشىء إلى الله على سبيل التشريف، كقوله: {نَاقَةَ اللَّهِ} [الشمس: ١٣] ، وبيت الله.قلت له: لا تكون الإضافة تشريفًا حتى يكون في المضاف معنى أفرده به عن غيره، فلو لم يكن في الناقة والبيت من الآيات البينات ما تمتاز به على جميع النوق والبيوت لما استحقا هذه الإضافة، والأمر هنا كذلك، فإضافة خلق آدم إليه أنه خلقه بيديه، يوجب أن يكون خلقه بيديه أنه قد فعله بيديه، وخلق هؤلاء بقوله: كن فيكون، كما جاءت به الآثار.ومن ذلك أنهم إذا قالوا: بيده الملك، أو عملته يداك، فهما شيئان: أحدهما: إثبات اليد. والثاني: إضافة الملك والعمل إليها، والثاني يقع فيه التجوز كثيرًا، أما الأول فإنهم لا يطلقون هذا الكلام إلا لجنس له يد حقيقة، ولا يقولون: يد الهوى ولا يد الماء، فهب أن قوله: {بيده الملك} ، قد علم منه أن المراد بقدرته، لكن لا يتجوز بذلك إلا لمن له يد حقيقة.والفرق بين قوله تعالى: {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} [ص: ٧٥] وقوله: {مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا} [يس: ٧١] من وجهين:أحدهما: أنه هنا أضاف الفعل إليه، وبين أنه خلقه بيديه، وهناك أضاف الفعل إلى الأيدي.الثاني: أن من لغة العرب أنهم يضعون اسم الجمع موضع التثنية إذا أمن اللبس، كقوله تعالى: {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُواْ أَيْدِيَهُمَا} [المائدة: ٣٨] أي: يديهما، وقوله: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] أي: قلباكما، فكذلك قوله: {مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا} .وأما السنة فكثيرة جدًا، مثل قوله صلى الله عليه وسلم: " المقسطون عند
Allah, er-Rahmân'ın sağ yanında nurdan minberler üzerindedir; O'nun iki eli de sağ eldir. Bunlar, hükümlerinde, ailelerinde ve yönetimlerinde adaletli davrananlardır. Müslim rivayet etmiştir. Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: «Allah'ın sağ eli doludur, harcama onu eksiltmez; gece gündüz bol bol akıtır. Gökleri ve yeri yarattığından beri ne harcadığını gördünüz mü? Şüphesiz sağ elindeki eksilmedi. Kıst (adalet) diğer elindedir; onu kıyamete kadar yükseltir ve indirir.» Müslim, Sahîh'inde rivayet etmiştir; Buhârî de zannımca rivayet etmiştir. [Not: 'yegîduhâ' yani onu eksiltmez.] Sahîh'te yine Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.)'den, Resûlullah (s.a.v.)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kıyamet gününde yer tek bir hubze olur; el-Cebbâr onu eliyle çevirir, tıpkı sizden birinin yolculukta hubzesini eliyle çevirmesi gibi.» [Not: Hubze, tülme (kül içinde pişirilen hamur) demektir. el-Cebbâr onu eliyle çevirir, yani bir elden diğerine eğip büker, ta ki toplanıp düzleşsin. Mana: Allah Teâlâ yeryüzünü büyük bir somun gibi yapar ve bu, cennet ehli için bir ziyafet yemeği olur. Bkz. el-Kâmûs, 'hafaza' maddesi ve Şeyh Abdülbâkî'nin ta'likatı.] Sahîh'te yine İbn Ömer'den nakledilir: Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: «Rabb (Azze ve Celle) göklerini ve yerini iki eliyle alır, ellerini sıkar ve açar ve 'Ben er-Rahmân'ım' der.» Öyle ki minberin altından hareket ettiğini gördüm; hatta 'Bu, Resûlullah'ı mı düşürecek?' dedim. Bir rivayette ise O (s.a.v.) minberde şu âyeti okudu: {Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Oysa kıyamet gününde yer bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır.} (Zümer 39/67). Buyurdu ki: «Allah: 'Ben Allah'ım, Ben el-Cebbâr'ım' der.» ve zikretti. Sahîh'te yine Ebû Hureyre (r.a.)'den, Resûlullah (s.a.v.)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah yeri kabzeder, göğü sağ eliyle dürer; sonra 'Ben Melik'im, yeryüzünün kralları nerede?' der.» Hibr'in hadisinden buna uygun olan da var. Sahîh bir hadiste: «Allah Âdem'i yarattığında, elleri sıkılı iken ona: 'Dilediğini seç' dedi. Âdem: 'Rabbimin sağ elini seçtim; Rabbimin iki eli de mübarek sağ eldir' dedi. Sonra onu açtı, içinde Âdem ve zürriyeti vardı.» Sahîh'te: «Allah, mahlûkatı yarattığında kendi nefsine eliyle şunu yazdı: Rahmetim gadabımı geçer.» Sahîh'te: Âdem ile Mûsâ tartıştığında Âdem dedi ki: «Ey Mûsâ! Allah seni kelâmıyla seçti ve sana Tevrat'ı eliyle yazdı.» Mûsâ da ona: «Sen, Allah'ın eliyle yarattığı ve ruhundan üflediği Âdem'sin.» dedi. Başka bir hadiste: O (Sübhânehû) şöyle buyurmuştur: «İzzetime ve celâlime yemin olsun ki, elimle yarattığım salih zürriyeti, 'Ol' dediğim ve oluveren gibi kılmam.» Sünen'deki başka bir hadiste: «Allah Âdem'i yarattığında, sırtını sağ eliyle sıvazladı ve ondan zürriyetini çıkardı; sonra: 'Bunları yarattım' dedi.»
الله على منابر من نور عن يمين الرحمن، وكلتا يديه يمين، الذين يعدلون في حكمهم وأهليهم وما وَلُوا " رواه مسلم، وقوله صلى الله عليه وسلم: " يمين الله ملأى لا يَغِيضُهَا نفقة، سَحَّاء الليل والنهار، أرأيتم ما أنفق منذ خلق السموات والأرض؟ فإنه لم يَغِض ما في يمينه، والقِسْط بيده الأخرى، يرفع ويخفض إلى يوم القيامة " رواه مسلم في صحيحه؛ والبخاري فيما أظن [قوله: لا يغِيضُها أي: لا ينقصها] .وفي الصحيح أيضًا عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: " تكون الأرض يوم القيامة خُبْزَةً واحدة يتكفؤها الجبار بيده كما يتكفأ أحدكم بيده خُبْزَتَه في السفر " [قوله: " خُبْزَة واحدة يتكفّؤها الجبار بيده ": الخُبزة: الطُّلمة، وهي عجين يوضع في الرماد الحار حتى ينضج. ويتكفؤها الجبار بيده، أي: يميلها من يد إلى يد حتى تجتمع وتستوى، والمعنى: أن الله تعالى يجعل الأرض كالرغيف العظيم، ويكون ذلك طعامًا نزلاً لأهل الجنة. انظر: القاموس، مادة خبز وتعليق الشيخ عبد الباقي] .وفي الصحيح أيضًا عن ابن عمر، يحكى رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: " يأخذ الرب عز وجل سمواته وأرضه بيديه وجعل يقبض يديه ويبسطهما ويقول: أنا الرحمن " حتى نظرت إلى المنبر يتحرك أسفل منه، حتى إني أقول: أساقط هو برسول الله؟ وفي رواية: أنه قرأ هذه الآية على المنبر: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [الزمر: ٦٧] ، قال: " يقول: أنا الله، أنا الجبار " وذكره. وفي الصحيح أيضًا عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: " يقبض الله الأرض، ويطوي السماء بيمينه، ثم يقول: أنا الملك، أين ملوك الأرض؟ "، وما يوافق هذا من حديث الحبر.وفي حديث صحيح: " إن الله لما خلق آدم قال له ويداه مقبوضتان: اختر أيهما شئت، قال: اخترت يمين ربي، وكلتا يدي ربي يمين مباركة، ثم بسطها فإذا فيها آدم وذريته "، وفي الصحيح: " إن الله كتب بيده على نفسه لما خلق الخلق: إن رحمتي تغلب غضبي ".وفي الصحيح: أنه لما تحاج آدم وموسى قال آدم: يا موسى، اصطفاك الله بكلامه وخط لك التوراة بيده، وقد قال له موسى: أنت آدم الذي خلقك الله بيده، ونفخ فيك من روحه. وفي حديث آخر: أنه قال سبحانه: " وعزتي وجلالي، لا أجعل صالح ذرية من خلقت بيدي كمن قلت له: كن، فكان "،وفي حديث آخر في السنن: " لما خلق الله آدم ومسح ظهره بيمينه، فاستخرج منه ذريته، فقال: خلقت هؤلاء
“...cennet içindir ve cennet ehlinin ameliyle amel ederler.” Sonra öteki eliyle sırtını mesh edip buyurdu: “Bunları da cehennem için yarattım ve cehennem ehlinin ameliyle amel ederler.” (Râvî der ki:) Ona bu ve benzeri hadisleri zikrettim, ardından dedim ki: “Sen bu hadisleri te’vile açık mı buluyorsun, yoksa bunlar kat‘î nasslar mıdır? Hem bunlar öyle hadislerdir ki ümmet onları kabul ve tasdikle karşılamış, engin bir deryadan nakletmiştir.” Bunun üzerine adam tövbe gösterdi ve hak kendisine tecelli etti. İşte Allah sana ihsan eylesin, işaret buyurduğun şeyi yazmamı istedin. Bu oldukça geniş bir konudur. “Allah kendisine nur vermeyen kimsenin nuru yoktur” [Nur, 40] ve “Allah kimi hidayete erdirirse işte o doğru yolu bulmuştur; kimi de saptırırsa artık ona yol gösterecek bir velî bulamazsın” [Kehf, 17] buyrulmuştur. Esselâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh. Muhammedler’e, Ebû Zekeriyyâ’ya, Ebü’l-Bekâ Abdülmecîd’e, ehl-i beyte, Medine’den tanıdığınız kimselere ve güzel şehrin diğer sakinlerine ayrıca selâm olsun. Ayrıca Medine’ye dair, Mekke’nin haberleri gibi telif edilmiş bir kitap biliyorsanız bizi ona yönlendirmeniz rica olunur. Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemîn, ve sallallâhu alâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sahbihî ecma‘în. Yine kendisine —Allah rahmet eylesin— Resûlullah (s.a.v.)’in Rabbinden rivayet ettiği şu kudsî hadis hakkında soruldu: “Yapacağım bir şeyde tereddüd ettiğim hiçbir şey yoktur; ancak mü’min kulumun canını almada tereddüd ederim. Çünkü o ölümü kerih görür, ben de onu üzmeyi kerih görürüm.” Allah’a nisbetle “tereddüd”ün mânası nedir? O da şöyle cevap verdi: Bu, Buhârî’nin Ebû Hureyre (r.a.)’den rivayet ettiği şerefli bir hadistir ve velîlerin sıfatı hakkında rivayet edilen en şerefli hadistir. Ne var ki bir zümre bu sözü reddederek “Allah tereddüdle vasıflanamaz; tereddüd ancak işlerin akıbetini bilmeyene âittir, hâlbuki Allah akıbetleri bilir” dediler. Hatta bazıları “Allah ona mütereddid gibi muamele eder” demişlerdir. Tahkîk ise şudur: Resûlullah’ın sözü haktır; hiç kimse Allah’ı Resûlü’nden daha iyi bilmez, ondan daha nasihatçi, daha fasih ve daha güzel beyân sahibi değildir. Durum böyleyken ona karşı bilgiçlik taslayan ve itiraz eden kişi, insanların en sapkını, en cahili ve en edepsizidir; bilakis böylesine edep öğretilmeli ve azarlanmalıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellemin sözünü bâtıl zanlardan korumak da vâciptir.
للجنة، وبعمل أهل الجنة يعملون، ثم مسح ظهره بيده الأخرى فقال: خلقت هؤلاء للنار، وبعمل أهل النار يعملون ".فذكرت له هذه الأحاديث وغيرها، ثم قلت له: هل تقبل هذه الأحاديث تأويلاً، أم هي نصوص قاطعة؟ وهذه أحاديث تلقتها الأمة بالقبول والتصديق ونقلتها من بحر غزير. فأظهر الرجل التوبة وتبين له الحق.فهذا الذي أشرت إليه أحسن الله إليك أن أكتبه.وهذا باب واسع، {وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ} [النور: ٤٠] ، و {مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُّرْشِدًا} [الكهف: ١٧] .والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته، وعلى المحمدين، وأبي زكريا، وأبي البقاء عبد المجيد، وأهل البيت ومن تعرفونه من أهل المدينة وسائر أهل البلدة الطيبة.وإن كنتم تعرفون للمدينة كتابًا يتضمن أخبارها، كما صنف أخبار مكة. فلعل تعرفونا به.والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.وسئل رحمه الله عن قوله صلى الله عليه وسلم فيما يروي عن ربه عز وجل: "ما ترددن عن شيء أنا فاعله ترددي عن قبض نفس عبدي المؤمن يكره الموت وأكره مساءته" ما معنى تردد الله؟.فأجاب: هذا حديث شريف رواه البخاري من حديث أبي هريرة رضي الله عنه وهو أشرف حديث روي في صفة الأولياء. وقد رد هذا الكلام طائفة وقالوا أن الله لا يوصف بالتردد، وإنما يتردد من لا يعلم عواقب الأمور والله عالم بالعواقب وربما قال بعضهم أن الله يعامله معاملة المتردد.والتحقيق إن كلام رسول الله حق، وليس أحد أعلم بالله من رسوله ولا أنصح لأمته منه ولا أفصح ولا أحسن بيانا منه، فإذا كان كذلك كان المتحذلق والمنكر عليه من أضل الناس وأجهلهم وأسوأهم أدبا بل يجب تأديبه وتعذيره ويجب أن يصان كلام رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن الظنون الباطلة
Fâsit itikatlar. Bizden olan mütereddid kimse – ki onun bir hususta tereddüdü, işlerin akıbetini bilmemesinden ileri gelir – Allah'ın kendini vasfettiği şey, bizden birinin vasfolunduğu mertebede değildir. Zira bizden biri bazen âkıbetleri bilmemekten, bazen de iki fiildeki maslahat ve mefsedetlerden ötürü tereddüt eder. Binaenaleyh fiili, içindeki maslahat sebebiyle ister, mefsedet sebebiyle de onu kerih görür; fiili bilmemesinden ötürü değil. Tıpkı bir yönden vacip, bir yönden mekruh olan tek bir şey gibi. Nitekim denilmiştir: 'Ağarmış saçtan nefret ederim, ama ondan ayrılmaktan da nefret ederim. Şaşılacak şey, buğz edilen bir şeyin sevilmesidir.' İşte bu, hastanın acı ilacı istemesi gibidir. Hatta kulun nefsin kerih gördüğü salih amellerden dilediği her şey bu kapsamdadır. Sahîh'te: 'Cennet mekârihle kuşatılmış, Cehennem ise şehvetlerle kuşatılmıştır.' buyrulmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Size savaş farz kılındı, oysa sizin için hoşlanılmayan bir şeydir.' (Bakara 216) İşte bu kapsamdan, hadiste zikredilen tereddüdün mânası ortaya çıkar. Zira (kudsî hadiste) şöyle buyrulmuştur: 'Kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim.' Bu hâlde olan kul, Hakk'ın sevgilisi olmuş, O'nu seven bir hâle gelmiştir. Önce farzları eda ederek O'na yaklaşır ve farzları sever. Sonra Allah'ın sevdiği ve failini sevdiği nâfilelere gayret gösterir. Nihayet Hakk'ın sevdiği şeylerden gücü yettiği kadarını yapar. Bunun üzerine Hakk da onu sever; çünkü o, iki taraftan da sevgilinin fiilini işlemiş, irade uyumunu kastetmiş, sevgilinin sevdiğini sever, sevgilinin kerih gördüğünü kerih görür hâle gelmiştir. Rabb, kulunun ve sevgilisinin kötü duruma düşmesini kerih görür. Bu durumda, sevgilinin sevdiklerinden daha fazlasını elde etmek için ölümü kerih görmesi gerekir. Allah Sübhânehû ve Teâlâ ölüme hükmetmiştir. O'nun hükmettiği her şeyi diler ve o şey mutlaka gerçekleşir. Rab, kulu hakkında önceden geçen hükmü sebebiyle onun ölümünü diler. Bununla birlikte, kulunun – ki ölümle ona ulaşan bir kötülük söz konusudur – bu kötü durumuna karşı kerih görür. Böylece ölüm, bir yönden Hakk'ın muradı, bir yönden ise O'nun mekruhu olur. İşte tereddüdün hakikati budur: tek bir şeyin bir yönden murad, bir yönden mekruh olmasıdır. Her ne kadar iki taraftan birinin tercih edilmesi gerekse de – nitekim ölüm iradesi ağır basmıştır – ancak Rabbin kulunun kötü duruma düşmesine karşı kerahati de mevcuttur. Mümin kulu – ki onu sever ve onun kötü duruma düşmesini kerih görür – için ölüm iradesi, Allah'ın buğzettiği ve ölümünü dilediği kâfirin ölüm iradesi gibi değildir. (Sözü edilen âlimin) sözü burada sona ermiştir. Allah ona rahmet eylesin.
والاعتقادات الفاسدة. والمتردد منا- وإن كان تردده في الأمر لأجل كونه ما يعلم عاقبة الأمور- لا يكون ما وصف الله به نفسه بمنزلة ما يوصف به الواحد منا فإن الواحد منا قد يتردد تارة لعدم العلم بالعواقب وتارة لما في الفعلين من المصالح والمفاسد. فيزيد الفعل لما فيه من المصلحة ويكرهه لما فيه من المفسدة لا لجهله به كالشيء الواحد الذي يجب من وجه ويكره من وجه كما قيل:الشيب كره وأكره أن أفارقه … فاعجب لشيء على البغضاء محبوبوهذا مثل إرادة المريض للدواء الكريه بل جميع ما يريده العبد من الأعمال الصالحة التي تكرهها النفس هو من هذا الباب. وفي الصحيح: "حفت الجنة بالمكاره وحفت النار بالشهوات" وقال تعالى: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} (البقرة:٢١٦) ومن هذا الباب يظهر معنى التردد المذكور في الحديث فإنه قال: "ولا يزال عبدي يتقرب إلي بالنوافل حتى أحبه". فإن العبد الذي هذا حاله صار محبوبا للحق محبا له يتقرب إليه أولا بالفرائض وهو يحبها ثم اجتهد في النوافل التي يحبها ويحب فاعلها، فأتى بكل ما يقدر عليه من محبوب الحق فأحبه الحق لفعل محبوبه من الجانبين بقصد إتفاق الإرادة وبحيث يحب ما يحبه محبوبه ويكره ما يكره محبوبه والرب يكره أن يسيء عبده ومحبوبه، فلزم من هذا أن يكره الموت ليزداد من محاب محبوبه. والله سبحانه وتعالى قد قضى بالموت فكل ما قضى به فهو يريده ولا بد منه. فالرب مريد لموته، لما سبق به قضاءه. وهومع ذلك كاره لمساءة عبده، وهي المساءة التي تحصل له بالموت. فصار الموت مرادا للحق من وجه مكروها له من وجه. وهذا حقيقة التردد. وهو أن يكون الشيء الواحد مرادا من وجه وإن كان لا بد من ترجيح أحد الجانبين كما ترجح إرادة الموت لكن مع وجود كراهة الرب لمساءة عبده وليس بإرادته لموت المؤمن الذي يحبه ويكره مساءته كإرادته لموت الكافر الذي يبغضه ويريده. انتهى كلامه رحمه الله تعالى