el-Kâmil fi'l-Luġa ve'l-Edeb (el-Müberrid)
Kısım: Edeb
Kitap: el-Kâmil fi'l-Luġa ve'l-Edeb
Müellif: Muhammed b. Yezîd el-Müberrid, Ebü'l-Abbâs (ö. 285 h.)
Muhakkik: Muhammed Ebü'l-Fazl İbrahim [ö. 1401 h.]
Neşreden: Dâru'l-Fikri'l-Arabî - Kahire
Baskı: Üçüncü Baskı, 1417 h. - 1997 m.
Cilt Adedi: 4
[Kitap numaralandırması matbu nüshaya uygundur]
Ramisher'de yayın tarihi: 1 Temmuz 2026.
الكامل في اللغة والأدب (المبرد) القسم: الأدب الكتاب: الكامل في اللغة والأدب المؤلف: محمد بن يزيد المبرد، أبو العباس (ت ٢٨٥ هـ)المحقق: محمد أبو الفضل إبراهيم [ت ١٤٠١ هـ]الناشر: دار الفكر العربي - القاهرة الطبعة: الطبعة الثالثة ١٤١٧ هـ - ١٩٩٧ معدد الأجزاء: ٤[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع]تاريخ النشر في راميشر: ١ يوليو ٢٠٢٦.
el-Kâmil fi'l-Lüga ve'l-Edeb - Cilt 1 - [el-Kâmil fi'l-Lüga ve'l-Edeb] Müellif: Muhammed b. Yezîd el-Müberrid, Ebü'l-Abbâs (ö. H. 285) Muhakkik: Muhammed Ebü'l-Fazl İbrahim Nâşir: Dâru'l-Fikri'l-Arabî - Kâhire Tab'ı: Üçüncü Tab'ı, 1417 h. - 1997 Cild adedi: 4 [Kitap numaralandırması matbua uygundur ve haşiyelerle tezyîl edilmiştir]
الكامل في اللغة والأدب - جـ ١ـ[الكامل في اللغة والأدب]ـ المؤلف: محمد بن يزيد المبرد، أبو العباس (المتوفى: ٢٨٥هـ)المحقق: محمد أبو الفضل إبراهيم الناشر: دار الفكر العربي - القاهرة الطبعة: الطبعة الثالثة ١٤١٧ هـ - ١٩٩٧ معدد الأجزاء: ٤[ترقيم الكتاب موافق للمطبوع وهو مذيل بالحواشي]
İkinci Cilt
Muvelledîn Şiirlerinden Seçmeler Bölümü
Abdüssamed b. el-Mu‘azzel'e ait…
Muvelledîn Şiirlerinden Seçmeler Bölümü
Ebü’l-Abbâs dedi ki: Bunlar, muvelledîn şairlerinin şiirlerinden seçtiğimiz, hikmetli ve beğenilen şiirlerdir. Bunlara temessül için ihtiyaç duyulur, zira onlar zamanın ruhuna ve şartlarına daha uygundur (eşkelu bi'd-dehr). Lafızları da muhâtabât ve kitaplarda ödünç alınır.
Abdüssamed b. el-Mu‘azzel'e ait
İbnü’l-Mu‘azzel dedi ki[1]:
Nefsimi onurlandırmak için zelil kılmam bana yük oluyor, oysa senin ikramın için zelil olmam ona kolay geldi. 'Yahya b. Eksem'den iyilik iste' diyorsun, ben ise 'Yahya b. Eksem'in Rabbinden iste' dedim.
[1] Nüshada: "Abdüssamed b. el-Mu‘azzel" şeklindedir.
[2] Nüsha ziyadeleri: "ث (peltek se) harfi ile olup başka türlü değildir; aynı şekilde Eksem b. Sayfî; ve Yahya b. Eksem'in, Eksem b. Sayfî'nin soyundan olduğu söylenir."
المجلد الثانيباب في المختار من أشعار المولدينلعبد الصمد بن المعذل…باب في المختار من أشعار المولدينقال أبو العباس: هذه أشعار اخترناها من أشعار المولدين حكيمة مستحسنة. يحتاج إليها للتمثل، لأنها أشكل بالدهر، ويستعار من ألفاظها في المخاطبات والكتب.لعبد الصمد بن المعذلقال ابن المعذل١:تكلفني إذلال نفسي لعزها … وهان عليها أن أهان لتكرماتقول سل المعروف يحيى بن أكثم … فقلت سليه رب يحيى بن أكثما٢١ ر: "عبد الصمد بن المعذل".٢ زيادات ر: "بالثاء مثلثة لا غير، وكذلك أكثم بن صيفى، ويقال إن يحيى بن أكثم من ولد أكثم بن صيفى".
İsmâil b. el-Kâsım Ebü'l-Atâhiye'ye ait olup; İsmâil b. el-Kâsım şöyle demiştir: Allah'ı çabanla … kasten veya çaban olmaksızın. Mevlâna, kulunun itaatinden talep ettiğin gibi ver.
لإسماعيل بن القاسم أبي العتاهيةوقال إسماعيل بن القاسم:اطلع الله بجهدك … عامداً أودون جهدكأعط مولاك كما تط … لب من طاعة عبدك
Bir adam eş-Şa'bî'ye ağır sözler söyledi. Bunun üzerine eş-Şa'bî dedi ki: 'Doğru söylüyorsan Allah beni bağışlasın; yalan söylüyorsan Allah seni bağışlasın.' Rivayet edilir ki eş-Şa'bî bir mescide girdi, orada kendisini gıybet eden bir topluluğa rastladı. Bunun üzerine kapının iki kanadını tutarak şöyle dedi: 'Ne iyi ne hoş, hiçbir tehlike barındırmayan bir hastalık değil… İzzet sahibi için, ırzlarımızdan helal kılınan şeyler ne güzeldir.' İbn Âişe de şunu anlatır: Şam ehlinden bir adam dedi ki: Medine'ye girdim, bir katıra binmiş bir adam gördüm. Ondan daha güzel yüzlü, daha vakarlı, daha güzel giyimli ve daha güzel binitli kimse görmedim. Kalbim ona meyletti. Onu sordum. 'Bu, Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib (aleyhimesselâm)'dır' denildi. Bunun üzerine kalbim ona karşı kinle doldu. Ali'nin (r.a.) böyle bir oğlu olmasını kıskandım. Ona gidip dedim ki: 'Sen Ebû Tâlib'in oğlu musun?' Dedi ki: 'Ben onun oğlunun oğluyum.' Ben de dedim ki: 'İşte sana ve babana sövüyorum.' Sözüm bitmeden bana dedi ki: 'Galiba yabancısın.' 'Evet' dedim. 'Öyleyse bizimle gel. Bir eve ihtiyacın olursa seni yerleştiririz; mala ihtiyacın olursa sana yardım ederiz; bir ihtiyacın olursa sana destek oluruz' dedi. Adam dedi ki: 'Bunun üzerine ondan ayrıldım. Vallahi yeryüzünde ondan daha sevimli kimse yoktur.' Bu sözler Mahmûd el-Verrâk'a da aittir. Mahmûd el-Verrâk şöyle dedi: Uyuyan birinin gözleriyle bakan, gerçeği görmeyen ama bir şeyleri seyreden bakış sahibi! Nefsini boş bir kuruntuyla aldattın ve ona ümit yollarını helal kıldın; oysa onlar kastedilen yollar değildir. Günahları günahlara ekliyor, sonra da onlarla cennetlere ulaşmayı ve kulların sevaplarını umuyorsun. Unuttun mu ki, Allah Âdem'i (a.s.) tek bir günah yüzünden cennetten çıkarıp dünyaya göndermişti.
وقال رجل للشعبي كلاماً اقذع له فيه، فقال الشعبي: إن كنت صادقاٌ فغفر الله لي، وإن كنت كاذباٌ فغفر الله لك.ويروى انه أتى مسجداً فصادف فيه قوماً يغتابونه فأخذ بعضادتي الباب، ثم قال:هنيئاً مريئاً غير داء مخاطر … لعزة من أعراضنا ما استحلتوذكر ابن عائشة أن رجلا من أهل الشام قال: دخلت المدينة فرأيت رجلاً ركباً على بغلة لم أر أحسن وجهاً ولا سمتاً ولاثوباً ولا دابة منه، فمال قلبي إليه، فسألت عنه، فقيل: هذا الحسن بن علي بن أبي طالب عليهما السلام، فامتلأ قلبي له بغضاً، وحسدت علياً أن يكون له أبن مثله، فصرت إليه، فقلت له: أنت ابن أبي طالب? فقال: أنا ابن ابنه فقلت: فبك وبأبيك أسبهما. فما انقضى كلامي قال لي: أحسبك غريباً. فقلت: أجل، قال: فمل بنا، فإن احتجت إلى منزل أنزلناك، أو إلى مال آسيناك، أو إلى حاجة عاوناك، قال: فانصرفت عنه، ووالله ما على الأرض أحد احب إلي منه.لمحمود الوراق أيضاًوقال محمود الوراق:ياناظراً يرنو بعيني راقدٍ … ومشاهداً للأمر غير مشاهدمنيت نفسك ضلةً وأبحتها … طرق الرجاء وهن غير قراصدتصل الذنوب إلى الذنوب وترتجي … درك الجنان بها وفور العابدونسيت ان الله أخرج آدماً … منها إلى الدنيا بذنب واحد
Abdullah b. Muhammed b. Ebî Uyeyne'nindir. Abdullah b. Ebî Uyeyne, Zi’l-Yemîneyn'e[1] şöyle dedi: Seni oturur hâlde ve karşı karşıya iken görünce, kesin olarak anladım ki sen, üzüntülere arkadaşsın. Öyleyse onları bırak ve o (üzüntü) elbiselerinden soyun; eğer kader hakkında kesin bir inancın varsa. Olmayacak şey, hiçbir hile ile olmaz; asla (olmaz) ve her ne olacaksa, olacaktır. Zeki kişi çabalar, fakat çabasıyla bir nasip elde edemez; âciz ve zelil olan ise nasibine kavuşur. Ne olacaksa, zamanında olacaktır; cehalet sahibi ise yorgun ve üzüntülüdür. Allah bilir ki, aramızdaki ayrılık —gördüğüm kadarıyla— bana kolay gelen bir şeydir.
[1] O, Tâhir b. el-Hüseyin'dir ve Me’mûn'un en büyük yardımcılarındandı. R nüshasının ziyadelerinde: «Zi’l-Yemîneyn olarak adlandırıldı; zira bir insana vurup onu iki parçaya ayırdı.» denilmektedir.
لعبد الله بن محمد بن أبي عيينهوقال عبد الله بن أبي عيينه لذي اليمينين١:لما رأيتك قاعداً مستقبلاً … أيقنت أنك للهموم قرينفارفض بها وتعر من أثوابها … إن كان عندك للقضاء يقينمالا يكون فلا يكون بحيلةٍ … أبداً وما هو كائن سيكونيسعى الذكي فلا ينال بسعيه … حظاً ويحظى عاجز ومهينسيكون ما هو كائن في وقته … وأخو الجهالة متعب محزونالله يعلم أن فرقة بيننا … فيما أرى شيء علي يهون١ هو طاهر بن الحسين، وكان من أكبر أعوان المأمون، وفي زيادات ر: "سمى ذا اليمينين؛ لأنه ضرب إنسانا فجعله قسمين".
BİRİNCİ CİLT: RESÛLULLAH (S.A.V.)'İN ENSÂR'I TAVSİF ETME BÂBI… Resûlullah (s.a.v.) Ensâr'a[1] cereyan eden bir sözünde şöyle buyurdu: "Siz korku (feza‘) anında çoğalır, tamah anında ise azalırsınız." Feza‘ (الفزع) Arap dilinde iki vecih üzeredir: Biri avâmın korku (dehşet) manasında kullandığıdır; diğeri ise yardım istemek ve feryat etmektir (istincâd ve istisrâh). Buna delil olarak Selâme b. Cündel'in şu sözüdür: "Künâ izâ mâ etânâ sârihun feza‘un… kâne's-sirâhu lehu kar‘u'z-zunâbîbi" Yani: Bize bir yardım isteyici geldiğinde onun imdadına yetişmek, bacaklarını (ön inciklerini) sıvayıp o işe ciddiyetle sarılmak demektir. 'Bir iş için kar‘a zunbûbehû' denir; yani o işte bütün ciddiyetiyle çalışıp gevşemedi. Ve bu manadan türemiştir ki 'feza‘' 'ağâse' (yardım etti) manasında kullanılır. Nitekim el-Kelhabetü'l-Yerbû‘î[2] şöyle demiştir: "Fe kültü li-ke'sin elcimîhâ fe-innemâ… haleltü'l-kesîbe min Zerûde li-efze‘â[3]" Yani: Yardım edeyim diye. Ke's, bir cariyenin adıdır; şair ona atını gemlemesini emretmektedir ki yardıma gitsin. Zunbûb (الظنبوب), incik kemiğinin ön kısmıdır.
[1]: Bir grup Ensâr ki onlar Benû Abdüleşhel'dir, Amr b. Mâlik b. Evs soyundandır. Zamahşerî'nin el-Fâik'ine bakınız (2:274).
[2]: İki numara arasındaki kısım (Ebü'l-Hasan'ın sözlerinden Cerîr'in şiirine kadar olan bölüm) asıl nüshada yer almamaktadır; onu 'ر' nüshasından sabitledik.
[3]: Zerûd: Kûfe'den hac yolu üzerinde bir mevki. Kesîb (الكثيب): uzunlamasına sınırlı kum parçası (kum tepesi).
المجلد الأولبابوصف رسول الله صلى الله عليه وسلم للأنصار…قال رسول الله صلى الله عليه وسلم للأنصار١ في كلام جرى: "إنكم لتكثرون عند الفزع، وتقلون عند الطمع".الفزع في كلام العرب على وجهين: أحدهما ما تستعمله العامة تريد به الذعر، والآخر الاستنجاد والاستصراخ، من ذلك قول سلامة بن جندل:كنا إذا ما أتانا صارخٌ فزعٌ … كان الصراخ له قرع الظنابيبيقول: إذا أتانا مستغيثٌ كانت إغاثته الجد في نصرته، يقال: قرع لذلك الأمر ظنبوبه إذا جد فيه ولم يفتر، ويشتق من هذا المعنى أن يقع" فزع" في معنى" أغاث" كما قال الكلحبة اليربوعي:٢"قال أبو الحسن: الكلحبة لقبه، واسمه هبيرة، وهو من بني عرين بن يربوع، والنسب إليه عريني، وكثير من الناس يقول: عرني ولا يدري، وعرينة من اليمن: قال جرير يهجو عرين بن يربوع:عرين من عرينة ليس منا … برئت إلى عرينة من عرين٢فقلت لكأسٍ ألجميها فإنما … حللت الكثيب من زرود لأفزعا٣يقول: لأغيث. وكأس: اسم جارية، وإنما أمرها بإلجام فرسه ليغيث. والظنبوب: مقدم الساق.١ جماعة منهم، وهم بنو عبد الأشهل، من ولد عمرو بن مالك بن أوس "وانظر الفائق للزمخشري ٢٧٤: ٢"٢ مابين الرقمين لم يرد في الأصل، وأثبتناه عن ر.٣ زرود: موضع في طريق الحاج من الكوفة. والكثيب: القطعة من الرمل، مستطيلة محدودة.
Hadis-i şerif: “Size en sevdiğinizi haber vereyim mi?... Resûlullah (s.a.v.) buyurdu: “Size kıyamet gününde bana en sevimli ve meclisçe bana en yakın olanlarınızı haber vereyim mi? Ahlâkı en güzel olanlarınız, kendileriyle ünsiyet edilen ve başkalarıyla ünsiyet edenlerdir. Size kıyamet gününde bana en buğz edilen ve meclisçe benden en uzak olanlarınızı haber vereyim mi? Geveze (çok konuşan) ve kendini beğenmiş (kibirli) kimselerdir.” Resûlullah (s.a.v.)’in “الموطأون أكنافاً” (kanatları yumuşak olanlar) sözü bir temsildir. Bunun hakikati, “tavtîe”nin (yumuşatma, döşeme) teshîl ve temhîd anlamında olmasıdır. Nitekim “dâbbe vatî” denir; binek üzerindeki biniciyi hareket ettirmeyen (sarsmayan) rahat hayvan. Ve “ferâş vatî” denir; yumuşak ve rahat, üzerinde yatanın yanını incitmeyen döşek. O halde sözü söyleyen (Resûlullah) “موطأ الأكناف” (mûtâü'l-eknâf: şefkatli, merhametli, insanlarla geçinmesi kolay, kibri olmayan) ile, kişinin yanına gelen kimsenin rahatça yerleşip incitilmediği, mekânının ona ezâ vermediği kastedilmiştir. Ebü’l-Abbas [1] dedi: Bana Abbâs b. el-Ferec er-Riyâşî rivâyet etti, dedi ki: Bana el-Esmaî rivâyet etti, dedi ki: el-Müntecî‘ b. Nübhân [2] adındaki bir bedevîye “es-Semeyda‘ nedir?” diye soruldu. O da şöyle cevap verdi: “Efendi (seyyid), kanadı yumuşak olandır.” “الأكناف”ın te’vîli (yorumu) ise “cânibler (yanlar, kenarlar)” demektir. Nitekim meselde denir: “Falan filanın kenafında (kanadı altında)”, tıpkı “falan filanın gölgesinde”, “falan filanın zirvesinde”, “falan filanın tarafında” ve “falan filanın hizasında” olduğu gibi. Resûlullah (s.a.v.)’in “الثرثارون” sözü, tekellüf, haddi aşma ve haktan çıkma yoluyla çok konuşan kimseleri ifade eder. Bu lafzın aslı, suların geniş olan gözelerindendir. Nitekim “ayne serâraten” (gür kaynak) denir. Ve özel olarak bir nehre “es-Sertâr” [3] denilirdi; bu isim ancak suyunun çokluğundan ötürü verilmiştir. el-Ahtal [4] şöyle demiştir: “Ömrüm hakkı için, Süleym ve Âmir kavmi, es-Sertâr’ın kenarında, devedenin böğürtüsü (helâk eden sesi) ile karşılaştılar.” [“راغية البكر” sözü] ile, Semûd kavminin (genç) devesinin onların arasında böğürüp helâk olduklarını kastetmiştir. Araplar bunu darb-ı mesel edinmiş ve çokça kullanmışlardır. Alkame b. Abede el-Fahl [5] şöyle demiştir: “Semânın (yani Hz. Sâlih’in devesinin) yavrusu üzerlerine böğürdü; işte bu yüzden, silahını kuşanmış olan (dahi) kaydı, ne silahını kullanabildi ne de kurtuldu.” [1: Ebü’l-Abbas muhtemelen Muhammed b. Yezîd el-Müberrid’dir. 2: Tayy kabilesinden olup ez-Zübeydî’nin Basralı dilbilimcilerin birinci tabakasında zikredilir, s. 175. 3: es-Sertâr, Tikrit yakınlarında bir mevkidir. 4: el-Ahtal, künyesi Ebû Mâlik, ismi Ğiyâs b. Gavs; “dûbel” (domuz) lakabıyla anılır. 5: “es-Sakb” dişi deve yavrusu; “eş-Şikke” silah kuşanmış; “es-Selîb” silahı soyulmuş kimse.]
حديث: "ألا أخبركم بأحبكم إلي … "وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ألا أخبركم بأحبكم إلي وأقربكم مني مجالس يوم القيامة؟ أحاسنكم أخلاقاً، الموطأون أكنافاً، الذين يألفون ويؤلفون، ألا أخبركم بأبغضكم إلي وأبعدكم مني مجالس يوم القيامة؟ الثرثارون المتفيهقون".قوله صلى الله عليه وسلم: "الموطأون أكنافاً" مثل، وحقيقته أن التوطئة هي التذليل والتمهيد، يقال: دابة وطيء، يا فتى، وهو الذي لا يحرك راكبه في مسيره، وفراش وطيء إذا كان وثيراً لا يؤذي جنب النائم عليه، فأراد القائل بقوله: " موطأ" الأكناف" أن ناحيته يتمكن فيها صاحبها غير مؤذى، ولا ناب به موضعه.قال أبو العباس: حدثني العباس بن الفرج الرياشي قال: حدثني الأصمعي قال: قيل لأعرابي وهو المنتجع بن نبهان١ ما السميدع؟ فقال: السيد الموطأ الأكناف.وتأويل الأكناف الجوانب، يقال: في المثل: فلان في كنف فلان، كما فلان في ظل فلان، وفي ذرى فلان، وفي ناحية فلان٢، وفي حيز فلان.وقوله صلى الله عليه وسلم: "الثرثارون" يعني الذين يكثرون الكلام تكلفاً وتجاوزاً، وخروجاً عن الحق. وأصل هذه اللفظة من العين الواسعة من عيون الماء، يقال: عينٌ ثرثارةٌ. وكان يقال لنهرٍ بعينه: الثرثار٣، وإنما سمي به لكثرة مائه، قال الأخطل: ٤لعمري لقد لاقت سليمٌ وعامرٌ … على جانب الثرثار راغية البكرقوله: " راغية البكر" أراد أن بكر ثمود رغا فيهم فأهلكوا، فضربته العرب مثلاً، وأكثرت فيه، قال علقمة بن عبدة الفحل:رغا فوقهم سقب السماء فداحضٌ … بشكته لم يستلب وسليب٥١ من طيىء؛ ذكره الزبيدي في الطبقة الأولى من اللغويين البصريين ص ١٧٥.٢ تكملة من ر.٣ الثرثار: موضع عند تكريت.٤ زيادات ر: "واسمه غياث بن غوث، يكنى أبا مالك، ويلقب بدوبل، والدوبل: الخنزير"، وكذلك في س.٥ زيادات ر: "السقب: ولد الناقة، والشكة: مايلبس من السلاح، والسليب: من سلب سلاحه".
Ebü’l-Hasan (r.a.) şöyle demiştir: “Ed-dâhız: sâkıt (düşen) demektir; dâhız aynı zamanda zâil (kaybolan, giden) anlamına gelir.”[1] Yine aynı şekilde, se (ث) harfini şeddeli okumazsan “aynün sehre” (عَيْنٌ ثَرَّةٌ) dersen, onun manası ancak gür ve bol olan (pınar) demektir. Nitekim Antere (r.a.) şöyle demiştir: جَادَتْ عَلَيْهَا كُلُّ عَيْنٍ ثَرَّةٍ … فَتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كَالدِّرْهَمِ Yani, “Her gür pınar onu suladı ve (netice itibariyle) her bahçeyi (yağmurla yıkanıp) gümüş dirhem gibi pürüzsüz ve parlak bıraktı.”[2] Ebü’l-Abbas (r.a.) şöyle demiştir: “Basra dilcilerine göre ‘es-sehre’ (الثَّرَّة) kelimesi, ‘es-sersâre’ (الثَّرْثَارَة) lafzına ait bir kelime değildir; fakat o, mana itibariyle onunla aynıdır.”[3] Resûlullah (s.a.v.)’in: “el-Mütefeyhikûn” (الْمُتَفَيْهِقُونَ) buyruğu ise tıpkı “es-Sersârûn” (الثَّرْثَارُونَ) (çok geveze olanlar) sözü gibidir; onu tekit etmek içindir. “Mütefeyhikûn” kelimesi “mütefey‘il” (مُتَفَيْعِل) veznindendir. “Feheke’l-gadîrü yefheku” (فَهَقَ الْغَدِيرُ يَفْهَقُ) tabirinden alınmadır ki, o da “gölcük suyla iyice doldurulup içinde hiçbir ziyadeye mahal kalmadığı vakit” (oldu) demektir; nitekim A‘şâ (r.a.) şöyle buyurmuştur: نَفَى الذَّمَّ عَنْ رَهْطِ الْمُحَلَّقِ جَفْنَةٌ … كَجَابِيَةِ الشَّيْخِ الْعِرَاقِيِّ تَفْهَقُ Basralılar onu böyle naklederler. Onlara göre bu beyitin te’yili şöyledir: Irak şeyhi suya iyice sahip olduğu vakit havuzunu (câbiyesini) doldurur; zira o, şehirlidir, suyun bulunduğu yerleri ve mahallerini bilmez.[4] Ebü’l-Abbas (r.a.) şöyle dedi: “Ben bir A‘râbî kadını şu şekilde naklederken işittim.” Ebü’l-Hasan (r.a.) şöyle dedi: “Bu kadın, Ümmü’l-Heysem el-Kilâbiyye’dir; el-Muhallak’ın soyundandır ve Kûfelilerin râvisidir: كَجَابِيَةِ السَّيْحِ “(Tıpkı) kenarlarından akan nehrin (seyhin) havuzu gibi.” Yani o nehir, iki kenarından akar; suyu kesilmez, zira nehir onu besler. Basralıların, “Irak şeyhi” dedikleri şeye getirdikleri delile benzer bir sözdür. Şairin şu sözü –ki Ebü’l-Hasan (r.a.) onun “Zü’r-Rümme” olduğunu söylemiştir: لَهَا ذَنَبٌ ضَافٍ وَذِفْرَى أَسِيلَةٌ … وَخَدٌّ كَمِرْآةِ الْغَرِيبَةِ أَسْجَحُ Yani, “Onun geniş bir kuyruğu, düz ve akıcı bir ensesi, ve garibin aynası gibi pürüzsüz (dümdüz) bir yanağı vardır.” O şöyle der: “Garibe kadının yüzüne bakacak kimsesi yoktur, ailesinden uzak olması sebebiyle, ona duyduğu şiddetli ihtiyaçtan ötürü aynası daima parlaktır.”[5]
[1] Lisanü’l-Arab’da geçtiği üzere. [2] Tebrîzî’nin Şerhu’l-Muallakât’ında (s.108) rivayet edildiğine göre: “Her bir düzlük yer (karâre), üzerine düşen yağmurla yusyuvarlak/pürüzsüz bir gümüş dirhem gibi parlak ve düz hale geldi.” [3] S, ve R haşiyelerinde: “Ve‘s-sehre (الثَّرَّة), sersâre’dendir” denilmiştir. [4] Yani şehirli olduğu için suyun kaynağını bilmiyor, bulduğu yerde havuzu ağzına kadar dolduruyor. [5] Divanı, s.88. “Ez-difrâ” (ذِفْرَى) deveye ait kulağın arkasındaki terleyen yerdir. Divanda: “لَهَا أُذُنٌ حَشْرٌ” şeklindedir. “El-üznü’l-haşr” (siivri uçlu kulak) demektir.
[قال أبو الحسن: الداحض: الساقط والداحض أيضاٌ: الزا لق] .وكذلك إذا لم تضعف الثاء فقلت: عينٌ ثرةٌ، فإنما معناها غزيرة واسعة، قال عنترة:جادت عليها كل عين ثرةٍ … فتركن كل حديقةٍ كالدرهم١قال أبو العباس: وليست الثرة عند النحويين البصريين من لفظة الثرثارة، ولكنها في معناها٢.وقوله صلى الله عليه وسلم: "المتفيهقون" إنما هو بمنزلة قوله: "الثرثارون" توكيد له، ومُتَفَيْهِق متفيعل، من قولهم: فهق الغدير يفهق إذا امتلأ ماءٌ فلم يكن فيه موضع مزيد، كما قال الأعشى:نفى الذم عن رهط المحلق جفنةٌ … كجابية الشيخ العراقي تفهقكذا ينشده أهل البصرة، وتأويله عندهم أن العراقي إذا تمكن من الماء ملأ جابيته لأنه حضري فلا يعرف مواقع الماء ولا محاله.قال أبو العباس: وسمعت أعرابية تنشد قال أبو الحسن: هي أم الهيثم الكلابية من ولد المحلق، وهي راوية أهل الكوفة: "كجابية السيح" تريد النهر الذي يجري على جانبية، فماؤها لا ينقطع، لأن النهر يمده. ومثل قول البصريين فيما ذكروا به" العراقي الشيخ "قول الشاعر قال أبو الحسن: " هو ذو الرمة":لها ذنب ضاف وذفرى أسيلة … وخد كمرآة الغريبة أسجح٣يقول: إن الغريبة لا ناصح لها في وجهها، لبعدها عن أهلها، فمرآتها أبداً مجلوة، لفرط حاجتها إليها.١ قال في اللسان: "الحديقة من الرياض: كل أرض استدارات وأحدق بها حاجز، او أرض مرتفعة". وفي رواية التبريزى "شرح المعلقات ١٠٨": "كل قرارة كالدرهم".٢ س، وحواشى ر: "ويجب أن يكون من الثرة ثرارة".٣ ديوانه ٨٨. والذفرى: الموضع الذي يعرق من البعير خلف الأذن. وفي الديوان: "لها أذن حشر". والأذن الحشر: المحددة.
Resûlullah (s.a.v.)'in konuşmada ve kastında doğruluğu (sıdkı) murâd ettiği, ihtiyaç duyulmayanı terk etmeyi kastettiği şeklinde açıkladığımız şu sözünün —Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'ye buyurduğu: 'Ey Cerîr! Söylediğin zaman veciz ol; ihtiyacına eriştiğinde ise külfete girme!' — hadisiyle tasdiki.
وتصديق ما فسرناه من قول رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه يريد الصدق في المنطق والقصد، وترك ما لا يحتاج إليه، قوله لجرير بن عبد الله البجلي: "يا جرير، إذا قلت فأوجز، وإذا بلغت حاجتك فلا تتكلف".
Denilir ki: “Nadade’l-meta‘” –yani metayı dizdi– fiili, bir şeyi birbirine bitiştirdin manasına gelir. Aslı budur. Allah tebâreke ve teâlâ şöyle buyurmuştur: {Onun tomurcukları dizilidir (tal‘un nadîd)}¹ ve {Dalsız sedir ağacı, dizili talh (muz) ağacı içinde}² buyurmuştur. Yine denilir ki: “Nadade’l-libne ‘ale’l-meyyiti” –ölünün üzerine kerpiç dizdi– fiili de bu köktendir.
Resûlullah’ın “ale’s-sûfi’l-ezerebî” sözü ise Azerbaycan’a nispet edilir; Araplar böyle söyler. Şemmâh şöyle demiştir:
“Onu bir vakit hatırladım, araya girmişti / Azerbaycan köylerinin muhafızları ve at sürüleri”³
Resûlullah’ın “alâ hasaki’s-sa‘dân” sözüne gelince; sa‘dân, dikeni çok olan bir ottur. Develer onu yer, semirir ve onları başka hiçbir otun vermediği bir gıda ile besler. Bu sebeple Arapların şu atasözü meşhurdur: “Mera var, fakat sa‘dân gibi değil” – onu üstün tutarak söylerler. Nâbiga demiştir:
“Yüz tane genç dişi deve veren, onları süsleyen / Sa‘dân dikeni, yünleri keçeleşmiş develerin sırtında”⁴
Bazı hadis rivayetlerinde şöyle geçer: “Kıyamet günü kâfire emredilir ve sa‘dân dikenleri üzerinde sürüklenir.” Bunu en iyi Allah bilir.
Ebü’l-Hasan der ki: Sa‘dân –Ebü’l-Abbâs’ın zikrettiği gibi– dikeni çok olan bir ottur; sapı yoktur, yalnızca yeryüzüne yayılır. Bize Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ eş-Şeybânî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: Çölden çıkmış bir bedeviye: “Çöle geri döner misin?” denildi. O da: “Sa‘dân dikeni yatık durduğu sürece dönmem.” dedi. Yani asla çöle dönmeyeceğini kastetmiştir; tıpkı sa‘dân dikeninin yatık halinden asla kalkmayacağı gibi.
¹ Kāf Sûresi 50:10.
² Vâkıa Sûresi 56:29-30.
³ “Mesâlih”: korkulu yerler; “câl” aslında fetha ve kesre ile tespit edilmiştir. Murtazâ ez-Zebîdî: “Câl: at ve deve topluluğunun adıdır; Azerbaycan’ın bu kelimelere izafesi, onun bunlarla dolu olduğunu bildirmek içindir.” Bk. Şemmâh Dîvânı, s. 117; Mu‘cemü’l-Büldân, 1:159; Lisânü’l-Arab, “s-l-h” maddesi; Tâcü’l-Arûs, “z-r-b” maddesi; el-Mu‘arreb, s. 36.
⁴ “Tevdih”: Yemâme’nin köylerinden biridir.
ويقال: نضدت المتاع إذا ضممت بعضه إلى بعض، فهذا أصله، قال الله تبارك وتعالى: {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ} ١، وقال: {فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ، وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ} ٢ ويقال: نضدت اللبن على الميت.وقوله:" على الصوف الأذربي" فهذا منسوب إلى اذربيجان، وكذلك تقول العرب، قال الشماخ:تذكرتها وهناً وقد حال دونها … قرى أذربيجان المسالح والجال٣وقوله: "على حسك السعدان"، فالسعدان نبت كثير الحسك تأكله الإبل فتسمن عليه، ويغذوها غذاءً لايوجد في غيره، فمن أمثال العرب: "مرعى ولا كالسعدان "تفضيلاً له، قال النابغة:الواهب المائة الأبكار زينها … سعدان توضح في أو بارها اللبد٤ويروى في بعض الحديث "أنه يؤمر بالكافر يوم القيامة فيسحب على حسك السعدان"، والله أعلم بذلك.قال أبو الحسن: السعدان: نبت كثير الشوك- كما ذكر أبو العباس- ولا ساق له، إنما هو منفرش على وجه الأرض، حدثنا أبو العباس أحمد بن يحيى الشيباني عن ابن الأعرابي، قال: قيل لرجل من أهل البادية- وخرج عنها: أترجع إلى البادية ? فقال: أما ما دام السعدان مستلقياً فلا. يريد أنه لا يرجع إلى البادية أبداً، كما أن السعدان لا يزول عن الاستلقاء أبداً.١ سورة ق ١٠.٢ سورة الواقعة ٢٩، ٣٠.٣ المسالح: مواضع المخافة، والجال، ضبطت في الأصل بالفتحة والكسرة، وكذلك في إحدى النسخ التي قابل بها "ريط" نسخته. وقال المرصفى: "الجال: اسم لجماعة الخيل والإبل، أضاف أذربيجان إليهما إشعارا بأنها مملوءة بهما". وانظر ديوان الشماخ ١١٧، ومعجم البلدان ١٥٩: ١، واللسان "سلح"، وتاج العروس"ذرب"، والمعرب للجواليقى٣٦.٤ توضح: من قرى اليمامة.
Ebû Ali el-Basîr –ki ismi el-Fadl b. Ca‘fer'dir– her ne kadar hüccet sayılmasa da güzel söylemiştir. Biz bu şiirini ihticâc için değil, güzelliği sebebiyle zikrediyoruz. O, Ubeydullah b. Yahyâ b. Hâkān ve âline medhiye olarak şöyle demiştir:
Ey sultanın vezirleri … Sizler ve Hâkān âilesi
Zikrettiğimiz şeylerin bir kısmı … Geçmiş zamanlardandır
Su var ama Suda gibi değil … Otlak var ama Sa‘dân gibi değil
Bu üç meseldir. Bunlardan biri "Otlak var ama Sa‘dân gibi değil" sözleridir. Bir diğeri "Yiğit var ama Mâlik gibi değil" sözleridir. Üçüncüsü de "Su var ama Suda gibi değil" sözleridir. Bu meseller, kendisinde fazilet bulunmakla birlikte ondan daha üstünü de olan şey hakkında darbolunur. Tıpkı "Her Tâme'nin üstünde bir Tâme daha vardır" sözü gibi ki bunun anlamı: Her musibetin üstünde daha büyük bir musibet vardır, demektir. 'Tama' denilir; su yükseldiğinde ve çoğaldığında 'tama' ve 'tamm' fiilleri kullanılır.
Zikrettikleri Mâlik, Mütemmim b. Nüveyre'nin kardeşi Mâlik b. Nüveyre'dir. 'Sadâ' kelimesi medd ile okunur; bazıları 'Sadâ' der, ilk harfi ötreler ve kasrederler. Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd ise şöyle demiştir: Ben arkadaşlarımızdan ancak 'Sad'â' şeklini işittim, ey genç! Bu, bir suyun adıdır, marifedir. İki hemze arasında bir elif vardır; elif ise ancak sâkin olur. Sanki 'Sad'â' denmiş gibidir, ey bu!
"Vallahi o, ya Fecr'dir ya Becr'dir" sözüne gelince: Şayet Fecr’in sana yolu aydınlatmasını bekleyecek olursan kastını görürsün. Eğer karanlıkta çırpınır, gözü kapalı yola koyulursan bu seni hoşlanmadığın şeye sürükler. Bu, dünyanın sıkıntıları ve insanları şaşkına çevirmesi hakkında bir mesel olarak darbolunur.
"Yehîduke" sözü ise şu ifadeden alınmadır: 'Hîda'l-azm' denir; kemik iyileştikten sonra ona yeniden zahmet veren, eziyet eden ve onu tekrar kıran –yahut kırmasa da– bir şey isabet ederse bu tabir kullanılır. Çoğunlukla kemiğin ikinci kez kırılması durumunda kullanılır. 'Azm mehîd' ve 'cenâh mehîd' de aynı anlamda denir. Daha sonra bu başka şeylere de türetilmiştir. Aslı sana söylediğim gibidir. Bunun bir örneği de Ömer b. Abdülazîz'in (Allah ona rahmet etsin) şu sözüdür: Nitekim Yezîd b. Mühelleb 🔳 [parantezler arasındaki kısım asıl nüshada bulunmamaktadır; biz bunu ر ve س nüshalarından tespit ettik].
وقال أبو علي البصير واسمه الفضل بن جعفر، وإن لم يكن بحجة، ولكنه أجاد فذكرنا شعره هذا لجودته لا للاحتجاج به يمدح عبيد الله بن يحيى بن خاقان وآله فقال:يا وزراء السلطان … أنتم وآل خاقانكبعض ما روينا … في سالفات الأزمانماء ولا كصدى … مرعى ولا كالسعدانوهذه الأمثال ثلاثة، منها قولهم: "مرعى ولا كالسعدان"،و" فتى ولا كمالك"،و"ماء ولا كصدى"، تضرب هذه الأمثال للشيء الذي فيه فضل وغيره أفضل منه، كقولهم: "ما من طامة إلا فوقها طامة"، أي ما من داهية إلا وفوقها داهية، ويقال: طما الماء وطم إذا إرتفع وزاد.ومالك الذي ذكروا هو مالك بن نويرة، أخو متمم بن نويرة." وصداء يمد، وبعضهم يقول: صدى، فيضم أوله ويقصر، فأما أبو العباس محمد بن يزيد، فإنه قال: لم أسمع من أصحابنا إلا صدءاء يا فتى، وهو اسم لماء، معرفة، وهما همزتان بينهما ألف، والألف لا تكون إلا ساكنة، كأنك قلت: صدعاع يا هذا١.وقوله: "إنما هو والله الفجر أو البجر" يقول: إن انتظرت حتى يضيء لك الفجر الطريق أبصرت قصدك. وإن خبطت الظلماء، وركبت العشواء هجما بك على المكروه، وضرب ذلك مثلاً لغمرات الدنيا، وتحييرها أهلها.وقوله: "يهيضك" مأخوذ من قولهم: هيض العظم إذا جبر ثم أصابه شيء يعنته فآذاه فكسره ثانية، أو لم يكسره، وأكثر ما يستعمل في كسره ثانية، ويقال: عظم مهيض، وجناح مهيض في هذا المعنى: ثم يشتق لغير ذلك، وأصله ما ذكرت لك، فمن ذلك قول عمر بن عبد العزيز رحمه الله لما كسر يزيد بن المهلب١ مابين العلامتين لم يرد في الأصل، وأثبتناه عن ر، س.
Onu hapsettiği hâlde kaçtı; bunun üzerine [halife Yezîd b. Abdülmelik] ona şöyle yazdı: "Eğer kalacağını bilseydim [yaptığını] yapmazdım; fakat sen kendi tuzağına düşüp zehri içtin (helâk oldun) ve ben, İbn Âtike'nin (Yezîd b. Abdülmelik) elini tutup biat edecek / işine ortak olacak değilim." [1] Bunun üzerine Ömer b. Abdülazîz şöyle dedi: "Allah'ım, bu adam beni incitti; sen de onu incit." İşte bu sözün manası budur.
Yine Peygamber (s.a.v.)'in: "Her birinizin burnu şişti" [buyurmasına gelince], şu anlama gelir: Öfkeyle doldu. Vücudun diğer azaları yerine sadece burnu zikretmesinin sebebi, tıpkı "Falan adam burnuyla böbürlenir" [şeklindeki Arapça ifadede olduğu gibidir]; yani "burnunu diken" kastedilir. Bu durum öfke hâlinde ortaya çıkar. Nitekim şair şöyle demiştir: "Burnu şiştiği zaman ona dokunulmaz." Yani öfkelendiğinde kendisiyle konuşulmaz denmek istenmiştir. Kibir yüzünden başını yana eğen kimseye de "müteşâvis" denir; "sânî 'itfihî" (böğrünü büken) ve "sânî ceydihî" (boynunu büken) tabirleri de kullanılır. Bütün bunlar kibir ve büyüklenmeden kaynaklanır. Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: "İnsanları Allah'ın yolundan saptırmak için böğrünü bükerek (kibirlenerek)" [Hac 9]. Şair eş-Şâmih [3] de şöyle demiştir: "Bana haber verildi ki Rebî‘, deve güderken … boynunu bükerek bana edepsizlik gönderiyormuş."
Resûlullah'ın "Seni iyileşmiş görüyorum ey Allah Resûlü'nün halifesi" [4] sözüne gelince; bu "beri'tü" (hastalıktan iyileştim) fiilinden gelir. "Beri'tü" ve "berâ'tü" olmak üzere iki şekilde de kullanılır. Kim "beri'tü" derse, muzâri'de "eberâu" der, ey delikanlı, başka bir kullanımı yoktur. Kim de "berâ'tü" derse, muzâri'de "eberâu" veya "eberâu" şeklinde çekimler, tıpkı "ferâğa-yefreğu" gibi. Âyet-i kerime iki vecih üzere okunmuştur: "Senefrüğu leküm eyyühe's-sekalân" [er-Rahmân 31] ve "Senefrüğu". Her iki kullanımda da mastar "el-berâu"dur, ey delikanlı.
---
[1] R nüshasında ziyade: "O, Yezîd b. Abdülmelik b. Mervân'dır. Annesi, Yezîd b. Muâviye'nin kızı Âtike'dir. Ömer b. Abdülazîz'den sonra hilâfete geçmiştir. Hilâfet zincirinde ondan daha köklü bir soy bilinmez."
[2] Hac suresi, 9.
[3] R nüshasında ziyade: "Rebî‘ b. Ulyâ es-Sülemî'yi hicvetmektedir."
[4] R, S nüshalarında: "Ey Allah Resûlü (s.a.v.)'in halifesi."
[5] R, S nüshalarında: "dedi".
[6] er-Rahmân 31.
سجنه وهرب، فكتب إليه: لو علمت أنك تبقى ما فعلت، ولكنك مسموم، ولم أكن لأضع يدي في يد إبن عاتكه١. فقال عمر: اللهم إنه قد هاضني فهضه. فهذا معناه.وقوله: "فكلكم ورم أنفه"، يقول: امتلأ من ذلك غضباً، وذكر أنفه دون السائر كما بقال: فلان شامخ بأنفه، يريد رافع، وهذا يكون من الغضب كما قال الشاعر:ولا يهاج إذا ما أنفه ورماأي لايكلم عند الغضب، ويقال للمائل برأسه كبرا: متشاوس، وثاني عطفه، وثاني جيده، إنما هذا كله من الكبرياء. قال الله عز وجل: {ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} ٢: وقال الشامخ٣:نبئت أن ربيعاً أن رعى إبلاً … يهدي إلي خناه ثاني الجيدوقوله: "أراك بارئاً يا خليفة رسول الله"٤ يكون من برئت من المرض وبرأت، كلاهما يقال: فمن قال برئت يقول: أبرأ٥ يافتى لا غير، ومن قال: برأت قال في المضارع: أبرأ وأبرؤ، يا فتى، مثل فرغ ويفرغ. والآية تقرأ على وجهين: {سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلانِ} ٦، الرحمن: ٣١، و {سَنَفْرُغُ} : والمصدر فيهما" البرء" يا فتى.١ زيادات ر: "هو يزيد بن عبد الملك بن مروان، وأمه عاتكة بنت يزيد بن معاوية، ولى الملك بعد عمر بن عبد العزيز، ولا يعلم أحد أعرق في الخلافة منه".٢ سورة الحج٩.٣ زيادات ر: "يهجو الربيع بن علياء السلمى".٤ ر، س: "يا خليفة رسول الله صلى الله عليه وسلم".٥ ر، س: "قال".٦ الرحمن ٣١.
Bu, benim ona dair ilmim ve onun hakkındaki reyimdir. Her ne kadar (sözün doğruluğundan) sapsa veya tebdil edilmiş olsa da benim gayb hakkında bir bilgim yoktur; hayrı murad ettim ve herkes (ancak) kendi kazandığına sahiptir. {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} [Şu'arâ Suresi, 227. ayet] "Eyy" kelimesi, "yenkalibûn" fiiliyle nasbedilmiştir; "seya'lemu" fiiliyle nasbedilmiş değildir. Çünkü istifham harfleri isim olduklarında, kendilerinden önceki (âmil)den imtina ederler (onun tesirini kabul etmezler), tıpkı eliften sonra gelen lafzın, öncesindeki (âmil)in tesirine girmemesi gibi. [1] Nitekim şu sözün: "Alimtü Zeyden muntalikan" (Zeyd'in gideceğini bildim). Elif (istifham) eklediğinde: "Alimtü e-Zeydün muntalikun em lâ?" (Zeyd midir giden, yoksa değil midir?) dersin. İşte "eyy" de eliften sonra gelen Zeyd mesabesindedir. Görmez misin ki manası "e-zâ em ze?" (bu mu yoksa şu mu?) şeklindedir. Allah (c.c.) şöyle buyurmuştur: {لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَداً} [2] çünkü manası "e-hâzâ em hâzâ?" (bu mu yoksa bu mu?) şeklindedir. Ve yine Allah Teâlâ: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَاماً} [3] buyurmuştur, sana açıkladığım üzere. Ve şöyle dersin: "A'lemu eyyehum darabe Zeyden" ve "A'lemu eyyehum darabe Zeyd". Burada "eyye"yi "darabe" fiiliyle nasbedersin; çünkü Zeyd fâildir. Bu durum, (eyy'in) kendinden sonrakine (ameli) sebebiyledir. Keza bu istifham isimlerinden bir isme muzâf olduğunda da böyledir; mesela: "Kad alimtu gulâme eyyihim fi'd-dâr", "Kad arafftu gulâme men fi'd-dâr", "Kad alimtu gulâme men darabte". Bunu "darabte" fiiliyle nasbedersin. İşte babın cereyanı bu vechiledir.
[1] Râvî ve Sâhib nüshalarında: "وذلك نحو قولك" (yani 'bu, şu sözün gibidir') şeklindedir.
[2] Kehf Suresi, 12. ayet.
[3] Kehf Suresi, 19. ayet.
فذلك علمي به، ورأيي فيه، وإن جار وبدل فلا علم لي بالغيب، والخير أردت، ولكل امرىء ما اكتسب، {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} [الشعراء: من الآية٢٢٧] .نصب" أي" بقوله: " ينقلبون"، ولا يكون نصبها ب" سيعلم" لأن حروف الاستفهام إذا كانت أسماء امتنعت مما قبلها كما يمتنع ما بعد الألف من أن يعمل فيه ما قبله، وذلك١ قولك: "علمت زيداً منطلقاً" فإن أدخلت الألف قلت: "علمت أزيد منطلق أم لا" فأي بمنزلة زيد الواقع بعد الألف، ألا ترى أن معناها: أذا أم ذا. وقال الله عز وجل: {لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَداً} ٢ لأن معناها: أهذا أم هذا? وقال تعالى: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَاماً} ٣ على ما فسرت لك، وتقول: أعلم أيهم ضرب زيداً، وأعلم أيهم ضرب زيد، تنصب أيا ب" ضرب" لأن" زيداٌ" فاعل، فإنما هذا لما بعده، وكذلك ما أضيف إلى اسم من هذه الأسماء المستفهم بها، نحو: قد علمت غلام أيهم في الدار، وقد عرفت غلام من في الدار، وقد علمت غلام من ضربت، فتنصبه بـ"ضربت" فعلى هذا مجرى الباب.١ ر، س: "وذلك نحو قولك".٢ الكهف ١٢.٣ الكهف: ١٩.
Ebü'l-Abbas dedi ki: Bunlardan biri de Hz. Ömer’in (r.a.) kazâ (yargı) hakkında Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’ye göndermiş olduğu mektubudur ki o mektup, hükümlerin bütününü derlediği, en güzel sözlerle özetlediği ve kendisinden sonra insanların onu kendilerine imam edindikleri bir mektuptur. Ne hak sahibi ondan ayrılmayı, ne de zalim onun sınırlarından kaçmayı bir yol bulabilmiştir. Mektup şöyledir:
Bismillâhirrahmânirrahîm. Müminlerin Emîri Abdullah (Allah’ın kulu) Ömer b. el-Hattâb’dan Abdullah b. Kays’a. Selâm sana. Şüphesiz kazâ (hüküm vermek), muhkem bir farîza ve uyulan bir sünnettir. Öyleyse (dava) sana arz edildiğinde iyi anla; zira söylenilen hak, eğer onu uygulama gücü yoksa fayda vermez. İnsanlar arasında yüzünle, adâletinle ve meclisinle eşit tut; tâ ki şerefli bir kimse tarafından haksızlık edileceğine dair bir ümit beslemesin ve zayıf da adâletinden ümidini kesmesin. Delil, iddia eden üzerinedir; yemin ise inkâr eden üzerinedir. Sulh, Müslümanlar arasında câizdir; ancak haramı helâl kılan veya helâlı haram kılan bir sulh müstesnâ. Daha önce verdiğin bir hükümden dolayı, sonradan gerçeği fark ettiğinde ondan dönmekten seni hiçbir şey alıkoymasın; çünkü hak kadîmdir (eskidir) ve hakka dönmek, bâtılda ısrar etmekten hayırlıdır. Anlayış! Anlayış! Göğsünde tereddüt eden, hakkında ne Kitap’ta ne de Sünnet’te (açık bir hüküm) bulunmayan hususlarda (dikkatli ol). Sonra benzerleri ve eşitlerini bil, ardından işleri kıyas et, (bunlardan) Allah’a en yakın ve hakka en benzeyen olanı kendine esas al. Hakkı (elde edilmesi mümkün olmayan) gaybî olan veya (davacının) süre tanıması gereken delil için bir müddet belirle. Eğer delilini getirirse hakkını ver; aksi takdirde (süre sonunda) dava hakkında hüküm ver. Çünkü bu şüpheyi daha çok giderir ve körlüğü daha çok izale eder. Müslümanlar birbirlerine karşı âdildirler; ancak had cezasına çarptırılan, üzerinde yalan şahitlik sabit olan veya velâ yahut nesepte töhmet altında bulunan kimse hâriç. Şüphesiz Allah sizin gizliliklerinizi üstlenmiştir ve bunları beyyineler (açık deliller) ve yeminlerle bertaraf etmiştir. Sakın darlıktan, bıkkınlıktan, hasımlardan rahatsız olmaktan ve davalar esnasında asık suratlı olmaktan kaçın. Çünkü hak, hak mevkilerinde (hakkı yerine getirmekle) Allah’ın ecri büyüttüğü ve (âhiret için) güzel bir azık kıldığı şeydir. Kimin niyeti sahih olur ve nefsine yönelirse, Allah onunla insanlar arasını kendisine kâfi kılar (onu korur). Kim de Allah’ın, kendisinde olmadığını bildiği bir huyu (riyâkârlıkla) insanlara karşı takınırsa, Allah onu rezil eder. O halde, Allah azze ve celle’nin dışında kimsenin âcil rızkı ve rahmet hazinelerindeki sevabı hakkında ne düşünürsün? Ve’s-selâm.
رسالة عمر في القضاء إلى أبي موسى الأشعريقال أبو العباس: ومن ذلك رسالته في القضاء إلى أبي موسى الأشعري وهي التي جمع فيها جمل الأحكام، واختصرها بأجود الكلام، وجعل الناس بعده يتخذونها إماماً، ولا يجد محق عنها معدلاٌ، ولا ظالم عن حدودها محيصاٌ، وهي:بسم الله الرحمن الرحيم: من عبد الله عمر بن الخطاب أمير المؤمنين إلى عبد الله بن قيس. سلام عليك، أما بعد، فإن القضاء فريضة محكمة، وسنة متبعة، فافهم إذا أدلي إليك، فإنه لا ينفع تكلم بحق لا نفاذ له. آس بين الناس بوجهك١، وعدلك، ومجلسك، حتى لا يطمع شريف في حيفك، ولا ييأس ضعيف من عدلك، البينة على من ادعى، واليمين على من أنكر، والصلح جائز بين المسلمين، إلا صلحاٌ أحل حراماٌ، أو حرم حلالاٌ. لا يمنعنك قضاءٌ قضيته اليوم فراجعت فيه عقلك، وهديت فيه لرشدك، أن ترجع إلى الحق فإن الحق قديمٌ، ومراجعة الحق خير من التمادي في الباطل. الفهم الفهم فيما تلجلج في صدرك مما ليس في كتاب ولا سنةٍ، ثم اعرف الأشباه والأمثال، فقس الأمور عند ذلك، واعمد إلى أقربها إلى الله، وأشبهها بالحق، واجعل لمن ادعى حقاً غائباً أو بينة أمدا ينتهي إليها فإن أحضر بينته أخذت له بحقه وإلا استحللت عليه القضية، فإنه أنفى للشك، وأجلى للعمى، المسلمون عدولٌ بعضهم على بعض إلا مجلوداً في حد، ومجرباً عليه شهادة زور، أو ظنينا في ولاء أو نسب، فإن الله تولى منكم السرائر، ودرأ بالبينات والإيمان. وإياك والغلق والضجر، والتأذي بالخصوم والتنكر عند الخصومات، فإن الحق في مواطن الحق ليعظم٢ الله به الأجر، ويحسن به الذخر، فمن صحت نيته، وأقبل على نفسه كفاه الله بينه وبين الناس، ومن تخلق للناس بما يعلم الله أنه ليس من نفسه شانه الله، فما ظنك بثواب غير الله عز وجل في عاجل رزقه وخزائن رحمته، والسلام.١ ر، س: "في وجهك".٢ ر س: "يعظم".